Уопсастыба

Сүрүн иһитиннэриини оҥорбут үп миниистирин э.т. Иван Алексеев үбүлээһиҥҥэ чорботуллар хайысха уларыйбатын, харчы нассынаалынай соруктары олоххо киллэриигэ, социальнай эбэһээтэлистибэлэри толорууга, Анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарын уонна кинилэр дьиэ кэргэттэрин өйөөһүҥҥэ бастакынан ананарын туһунан быһаарда.
Кэлэр 2027 сылга өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннай бүддьүөтүн дохуоттаах чааһа 33,7 млрд., ороскуоттаах чааһа 340,3 млрд., дэписиитэ 2,7 млрд солк., 2028 сылга дохуот 375,8 млрд., ороскуот 378,8 млрд., 2029 сылга дохуот 337,2 млрд., ороскуот 340,2 млрд., оттон дэписиит 2028 сылга 3,03 млрд., 2029 сылга эмиэ оччо буолара торумнаммыт. 2029 сылга дохуот намтатыллан көрдөрүллүбүтэ ити сыллаах федеральнай бүддьүөт бигэргэнэ илигин быһыытынан, босхо кэлэр уонна бүддьүөтү тэҥнээһиҥҥэ көрүллэр харчы эрэ ааҕыллыбытынан быһаарыллар эбит. Дохуоту ааҕыыга биир дуоллар сыллааҕы орто көрдөрүүтэ 87,4 солкуобайынан, тэрилтэлэр ылыахтаах барыстара 337,6 млрд., оттон хамнас төлөбүрүн пуондата 726,4 млрд. солкуобайынан суоттаммыт.
Кэлэр 2027 сылга тус дохуот кээмэйэ 236,2 млрд. солк. буолуохтаах. Ол иһигэр нолуоктан киирэр дохуот 228,6 млрд. солк., физическэй сирэйдэр дохуоттарын нолуога 66,7 млрд. солк. (2026 сыллаах былаантан 9,6 %-ынан элбэх), тэрилтэлэр бас билиилэрин нолуога 23,9 млрд. солк. (5,5 %-ынан элбэх), сир баайын хостооһун нолуога 56,3 млрд. солк. (көмүскэ 12,8 млрд. солкуобайынан элбэх, алмааска 4,8 млрд. солкуобайынан аҕыйах), тэрилтэлэр барыстарын нолуога 67,4 млрд. солк. (алмаас, гаас, ньиэп салааларыгар барыс намтаабыта охсон, 3,1 %-ынан кыра) барылламмыт. Босхо кэлэр үп кээмэйэ 101,3 млрд. солк., ол иһигэр, 51,9 млрд. солк. федеральнай бүддьүөттэн датаассыйа, грант, субвенсия, субсидия... быһыытынан көрүллүөхтээх. Дакылааччыт кэлэр үп сороҕо билиҥҥитэ биллибэт, чопчу чахчылар иккис ааҕыыга баар буолуохтара диэтэ.

Социальнай-култуурунай эйгэҕэ (доруобуйа харыстабылыгар, үөрэхтээһиҥҥэ, физическэй култуураҕа уонна успуортка, социальнай бэлиитикэҕэ) 2027 сылга 135,4 млрд. солк. көрүлүбүт, ити ороскуот 40 %-а. Бүддьүөт 27 судаарыстыбаннай бырагырамаларынан таҥыллыбыт, онно 311,4 млрд. солк. көрүллүбүт, бу 2026 сыллаах былаантан 18 млрд. солк. харчынан элбэх. 2028 с. судаарыстыбаннай бырагырамаларынан 323,2 млрд., 2029 с. – 259,7 млрд. солк торумнаммыт. Ордук элбэх харчы дьон олоҕун-дьаһаҕын таһымын тупсарыыга уонна куттала суох, тупсаҕай эйгэни тэрийии хайысхаларынан көрүллүбүт.
Эрэгийиэннээҕи нассынаалынай бырайыактарга 49,4 млрд. солк., ол иһигэр 38,2 млрд солк. федеральный бүддьүөттэн көрүллүөхтээх. Инвестбырагыраамаҕа 38,9 млрд. солк., ол иһиттэн 9,9 млрд. солк. өрөспүүбүлүкэттэн тыырыллар. Олохтоох бүддьүөттэргэ бүддьүөт икки ардынааҕы трансфертка 97,9 млрд. солк., муниципалитеттар бүддьүөттэрин хааччыллыытын тэҥнээһиҥҥэ 26,2 млрд. солк. анаммыт.
Ыйытыы да, этии да көхтөөх буолла. Тыл этиитигэр 21 дьокутаат кытынна, кэккэ ыстатыйаларынан үбүлээһин ситэ көрүллүбэтэҕин бэлиэтээн тураннар, бүддьүөтү толорорго салгыы үлэлииргэ, иккис ааҕыыга барытын киллэрэргэ сорудахтаатылар.

– Билигин уустук кэм буоларын өйдүүбүн, бүддьүөт барылын бастакы ааҕыыга өйүүбүн, ол эрээри хас да түгэҥҥэ тохтуохпун баҕарабын. Былырыыҥҥы бүддьүөт барылыгар иккис ааҕыы корректировкатыгар култуура эйгэтэ учуоттамматаҕын түмүгэр, улаханнык оҕустардыбыт: харабылга, хомунаалынай өҥө төлөбүрүгэр үп тиийбэт, үгүс тэрилтэлэр үлэһиттэрин икки ыйга диэри төлөммөт уоппускаҕа ыытарга күһэлиннилэр. Оттон өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн 11 тыйаатыр, 89 түмэл, 489 култуура тэрилтэтэ, 509 бибилэтиэкэ баар эбээт. Быйыл иккис ааҕыыга ити хатыламматыгар, хомунаалынай өҥөҕө, харабылга, хамнаска тирэх ыстатыйалары көмүскүүргэ этэбин. Бырабыыталыстыба иккис ааҕыыга корректировканы эрэннэрбит буоллаҕына, биһиги чопчу сыыппаралары көрүөхтээхпит: үөрэхтээһиҥҥэ, тыа сирин сайдыытын өйөөһүҥҥэ, Аартыкатааҕы эпос уонна култуура киинигэр. Дьокутаат быһыытынан, мин бу Кииҥҥэ ханнык тэрилтэлэр киирэллэрин, олору үбүлээһин хайдах буоларын билиэхпин баҕарабын, элбэх тэрилтэ сарбыллара, холбоноллоро барылланарын туһунан кэпсэтии ыытыллар, -- диэтэ Захар Никитин.

Алёна Атласова социальнай өйөбүлгэ эбии 2,77 млрд. солк. наада, оҕолоох дьиэ кэргэттэри, элбэх оҕолоох ыаллары, тулаайах оҕолору өйөөһүн ураты чорботуллуохтаах диэтэ. Николай Кульбертинов өрүс суолунан айаҥҥа субсидия көрүллүүтүн иккис ааҕыыга хайаан да киллэрэри ирдээтэ. Никита Тимофеев тус дохуот сүрүннээн физическэй сирэйдэр дохуоттарын нолуоктарыттан киирэрин, оттон хомунаалынай комплекс тэрилтэлэрин субсидияларыгар 52 млрд. солк., ол эбэтэр, тус дохуот чиэппэрэ барарын санатта. Онуоха 35 млрд. солк. суумалаах (аны пеня ааҕыллан үрдүү турар!) иэс бүддьүөт барылыгар учуоттамматаҕын сыыһанан аахта. Тихон Скрябин аһылык өттүнэн куттал суох буолуутун хааччыйыы дойду үрдүнэн сүрүн чорботуллар сорук буолар диэн туран, тыа хаһаайыстыбатын салаатыгар үбүлээһин 15 млрд. солк. харчыга тиийэрин модьуйда. Сергей Сивцев Дьааҥы улууһугар халаантан эмсэҕэлээбит биэс нэһилиэк олохтоохторо хаар түһүөр диэри ходуһаттан тахсыбатахтарын, муус үрдүнэн ходуу ходуйбуттарын туһунан кэпсээтэ. Кыһыҥҥы суолунан киин улуустартан илдьиллиэхтээх 1100 туонна оту тиэйии-таһыы ороскуотун толуйууга 55 мөл. солк. эрэйиллэрин эттэ.
Санаа атастаһыытын түмүктүүрүгэр Ил Түмэн Бэрэссэдээтэлэ Алексей Еремеев үгүс дьокутааттар этиилэрэ парламент Бүддьүөккэ, үпкэ, түһээн уонна сыана бэлиитикэтигэр, бас билии уонна приватизация боппуруостаргар сис кэмитиэтэ бэлэмнээбит уурааҕар киирэ сылдьарын санатта.
– Онон этиилэргит салгыҥҥа ыйаныахтара суоҕа, Ил Түмэн сокуон барылыгар уурааҕын быһыытынан бигэргэнэн, иккис ааҕыыга хайаан да учуотаныахтара. – диэтэ.

Хаартыска: Василий Кононов.