Экология

Атырдьах ыйыгар күһүнү билгэлииллэр. Ынах, сылгы түүлүүрүнэн күһүн төһө уһуурун таайаллар. Талах хайдах үүммүтүнэн кэлэр кыһын хаар халыҥын билгэлииллэр. Ый ардаҕа икки: сайыны иэҕэр самыыр (Ылдьыын), өксүөн түһүүтэ (Ыспааһап). Тыала биир: оту-маһы орохсутар тыал. Өскөтүн: - ардыы туран халлаан оройуттан аһылыннаҕына, былыт халлаан тула өттүгэр түһэн халыннаҕына, ардах ааспат, сотору кэлэр. - тыала суох туран өрүс уута тыаһаатаҕына, сотору тыал түһэр. - ардах түһэр кэмигэр элиэ кистээтэҕинэ, ардах астар. - кустук кытархай, өҥө чаҕылхай буоллаҕына, ардах түһэр. - ынах тыла уу түөлбэтигэр уста сылдьар биитэр уу аннынааҕы үүнээйи умнаһыгар сыылларын көрдөххүнэ, куйаас түһэр. Онтон ынах тыла түөлбэ уутун үрдүгэр баар үүнээйи умнаһыгар ыттыбыт биитэр уу урсунугар таҥнары ыйанан турар буоллаҕына, ол сотору ардах кэлэрин бэлиэтэ. - чыычаах үөрүн саҥата иһийдэҕинэ, ол кэннэ хойуу от сэбирдэҕэр састаҕына , сотору кэминэн ардаҕы күүт

ИЙЭ САЙЫН – Атырдьах ыйын 22 кунуттэн атырдьах ыйын 17 кунугэр дылы бэлиэтэнэр, ол аата сайыммыт өссө да 17 чыыһылаҕа дылы сайыҥҥылыы күннэр туруохтара.

Атырдьах ыйын билгэтэ

Атырдьах ыйын 2 күнэ – ардаатаҕына, күһүнэ өксүөн, курааннаатаҕына, күһүнэ кураан буолар.
Атырдьах ыйын 2 күнэ – куйаас аны түспэт, сөтүөлээһин уурайар.
Атырдьах ыйын 2 күнэ – Ылдьыын. Бурдук буһар. Түүн хараҥаран барар, кус оҕото көтөр.
Атырдьах ыйын 10 күнэ – Моонньоҕон буһар.
Атырдьах ыйын 14 күнэ – бастакы Ыспааһап, Ыспааһаптар ардахтара түһэр. Хотуур ортото. Ыҥырыа мүөт таһаарара уурайар.
Атырдьах ыйын 19 күнэ – Иккис Ыспааһап. Хаһыҥ түһэр.
Атырдьах ыйын 21 - 23 күнэрэ – Аан Дьааһыҥҥа анаан туом толоруохха сөп.
Атырдьах ыйын 21 күнэ – Халлаан ыйын эргэтэ кэрэниитэ саҕаланар. Сити күн дьыл хайдах туруктаах да, тохсунньуга эмиэ үкчү оннук.
Атырдьах ыйын 23 күнэ – ардаатаҕына, күһүн уһун дииллэр.
Атырдьах ыйын 29 күнэ – Үһүс Ыспааһап. От үлэтэ үмүрүйэр. Ый бүтүүтэ оту-маһы орохсутар тыал түһэр. Эһиил үчүгэй дьыл кэлиэх буоллаҕына от кэнчээрилиир.

Быйылгы элбэх дохсун ардахтаах сайын өтөрүнэн буолбатаҕа ыраатта.

Атырдьах ыйын таҥаралара: Ылдьыын атырдьах ыйын 2 күнэ;

Ыспааһаптар    Бастакы Ыспааһап атырдьах ыйын 14 күнэ;    Иккис Ыспааһап атырдьах ыйын 19 күнэ;    Үһүс Ыспааһап атырдьах ыйын 29 күнэ;

 Быйылгы сайыммыт үгүс улуустарга элбэх дохсун ардахтарынан элбэх хоромньуну таһаартаата ол курдук Өймөкөөҥҥө, Муомаҕа, Абыйга, Томпоҕо элбэх нэһилиэнньэ ууга барда бу барыта уһун дохсун ардахтар тураннар маннык алдьархайга тиэртэ. Бу айылҕабыт кэнники сылларга тосту уларыйыытын көрдөрөр быйылгы сыллаахха Верхоянскайга , Халыма – Индигир улуустарыгар улаханнык сылыйа турар сөҥүүтэ кэмчи буолан баһаардар тура сырыттылар. Биһиги Сахабыт сирэ олус киэҥ буолан айылҕа уларыйыыта арааһынай. Бүтүн Арассыыйаны ыллахха киин Арассыыйаҕа өҥүрүк куйаастар түһэ тураллар, Сибиир эҥэр сайын ортото хаһыҥныыр, Росгидромед научнай салайааччытын Роман Вильфанд этэринэн бу “Атлантическай” уонна “Арктическай” циклоннар харсыһыыларын түмүгэр итинник омуннаах ардахтар, тыаллар, этиҥнэр түһэллэр диир, ол гынан “Атлантическай” циклон баһыйдаҕына мантан күһүн сыыйа сылыйан айылҕабыт көнөн барыа диэн эрэнэбит.

Аны атырдьах ыйа хайдах буоларый диир буоллахха. Ый бастакы декадата үгүс улуустарга Ылдьыын ардаҕа уонна быйылгы сыл таҥараларын көтүппэт буолла онон Ыспааһап таҥараралар ардахтара үгүс улуустары хабан түһүүһүк, ол гынан иккис декада үгүс улуустарга балай да күнүн туран биэрииһик , оттуурга үчүгэй күннэр турууһуктар, оҕуруот аһа сир аһа, отон, тэллэй өлгөмнүк үүнүүһүк. 

ИЛИН ЭҤЭР УЛУУСТАР:

Атырдьах ыйа илин эҥэр үгүс улуустарга быйыл бастакы уонна үһүс дэкээдэлэргэ ардахтаах буолсу онон күнүн иккис дэкээдэҕэ биэрииһик. Ый аҥарыгар диэри күнүһүн балай да сылыйыыһык онтон сөрүүкээбитинэн барар.Бу ый I Дэкээдэтэ урукку сылларга тэҥнээтэхх түүнүн да күнүһүн да балай сылыйыыһык күнүс +24С+21С кыраадыс сылаас, түүнүн +13С+10С. II Дэкээдэ күнүс +23С+20С кыраадыс сылаас, түүнүн  +14С +10С кыраадыс сылаас.

III Дэкээдэ Күнүс +19С+16С кыраадыс сылаас, түүн  +13С +10С кыраадыс сылаас буолсу.

 КИИН УЛУУСТАР:

Киин улуустарга ардах таҥаралары батыһан түһүүһүк нэдиэлэни көтүппэккэ баар буолсу.

Бу ый I Дэкээдэтэ түүнүн сөрүүн күнүһүн сылаас буолсу күнүс +23С+20С кыраадыс куйаас, түүнүн +14С+10С сылаас. II Дэкээдэ балай да сөрүүкүүһүк күнүс +23С+19С кыраадыс куйаас, түүнүн +15С +12С кыраадыс сылаас.

III Дэкээдэҕэ күнүс +20С+16С кыраадыс сылаас, түүн  +13С +10С кыраадыс сылаас буолсу.

 БҮЛҮҮ БӨЛӨХ УЛУУСТАР

 Бүлүү эҥэр улуустарга былырыыҥҥы сайыҥҥа тэҥнээтэххэ биллэ сылыйыыһык. Дьэ уонна бу ыйга Бүлүү эҥэр улуустарга I-II III декадаларга барытыгар, нэдиэлэ аайы ардахтаах буолсу.

Бу ый I Дэкээдэ күнүс +23С+20С кыраадыс куйаас, түүнүн +15С+13С . II Дэкээдэ күнүс +22С+19С кыраадыс сылаас, түүнүн  +15С +11С кыраадыс сылаас.III Дэкээдэ күнүс+19С+16С кыраадыс сылаас, түүн  +12С +10С кыраадыс сылаас буолсу.

 ӨЛҮӨХҮМЭ, АЛДАН, НЕРЮНГРИ:

 Соҕуруулуу-арҕаа улуустарга быйылгы атырдьах ыйа сөбүгэр соҕус сөҥүүлээх буолара сабаҕаланар, ол курдук I ордук ардахтаах буолсу. II – III декадаҕа көтө-көтө түһүүһүк. Салгын температурата былырыыҥҥыга холоотоххо II декада түүнүн да күнүһүн да сөрүүн буолсу.

Бу ый I Дэкээдэтэ күнүс +23С+21С кыраадыс сылаас, түүнүн +14С+11С сылаас. II Дэкээдэ күнүс +23С+20С кыраадыс сылаас, түүнүн  +14С +11С кыраадыс сылаас. III Дэкээдэ Күнүс+20С+16С кыраадыс сылаас, түүн  +13С +10С кыраадыс сылаас буолсу.

 ӨЙМӨКӨӨН УЛУУҺА:

Өймөкөөн улууһугар атырдьах ыйыгар I декадаҕа балай да ардахтаах буолсу. I Онтон иккис уонна үһүс декадаларга сөбүгэр ардахтаах буолсу.

Бу ый I Дэкээдэтэ күнүс +22С+19С кыраадыс сылаас, түүнүн +9С+6С сылаас. II Дэкээдэ күнүһүн +19С+15С кыраадыс сылаас, түүнүн +10С+6С кыраадыс сылаас. III Дэкээдэҕэ.Күнүһүн +16С+14С кыраадыс сылаас, түүн +9С+6С кыраадыс сылаас.

ВЕРХОЯНСКАЙ УЛУУҺА:

 Верхоянскай улууһугар былырыыҥҥыга тэҥнээтэххэ быйылгы атырдьах ыйа балай да сылаас буолсу иккис да декадаҕа сылыйыыһык.Ардах I декадаҕа уонна III дэкээдэлэргэ барытыгар уһун ардахтаах буолсу.

Бу ый I Дэкээдэтэ күнүс +22С+16С кыраадыс сылаас, түүнүн +12С+9С сылаас. II Дэкээдэ күнүһүн +19С+14С кыраадыс сылаас, түүнүн +11С+8С кыраадыс сылаас. III Дэкээдэҕэ күнүһүн+16С+13С кыраадыс сылаас, түүн +10С+7С кыраадыс буолар.

АБЫЙ, МУОМА, ХАЛЫМА, ҮӨҺЭЭ ХАЛЫМА, АЛЛАРАА-ХАЛЫМА, АЛАҺЫАЙ УЛУУСТАРА:

 Халыма-Индигиир эҥэр улуустарга атырдьах ыйа былырыыҥҥыга тэҥнээтэххэ балай да сылаас ыйдар ахсааннарыгар киирииһик.Атырдьах ыйын I уонна III дэкээдэлэригэр балай да ардахтаах буолсу.

Бу ый I Дэкээдэтэ күнүс +23С+20С кыраадыс сылаас, түүн +11С+9С кыраадыс сылаас. II Дэкээдэ күнүһүн +19С+15С кыраадыс сылаас, түүнүн +7С+5С кыраадыс сылаас. III Дэкээдэҕэ Күнүһүн +16С+14С кыраадыс сылаас, түүн +7С+5С кыраадыс сылаас.

 АНААБЫР, ӨЛӨӨН, ТИКСИ:

 Аартыка эҥэр улуустарга уруккуга тэҥнээтэххэ атырдьах ыйын бастакы иккис декадаларыгар түүҥҥү да күнүскү өттүгэр балай да сылыйыыһык. Иккис, үһүс дэкээдэлэргэ ардах балай да биллииһик.

Бу ый I Дэкээдэтэ күнүс +12С+10С кыраадыс сылаас, түүн +8С+5С сылаас. II Дэкээдэ Күнүһүн +13С+8С кыраадыс сылаас, түүнүн +8С+5С кыраадыс сылаас. III Дэкээдэҕэ күнүһүн +12С+10С кыраадыс сылаас, түүн +7С+5С кыраадыс сылаас.

ТУСКУЛ

Хаартыска  "Амма олоҕо" хаһыат