Балаҕаны Саха үс көрүҥун туттан олорор үгэстээх Кыстык балаҕан, сайылык, отордуур балаҕан диэн. Балартан саамай кичэллээхтик биллэн туран кыстык балаҕан оҥоһуллар. Балаҕан ыйыгар отордуур балаҕаҥҥа олоро туһэн баран, Сэмэнэптэн кыстык балаҕаҥҥа көһөллөр ол аата балаҕан ыйын 14 күнүгэр. Сэмэнэп (Сибэтиэй Симеон Столпник ). Ыал үксэ отторун үлэтэ бүтэн «кыдама сууйуута» диэн алаадьы сииллэрэ. Мас сэбирдэҕэ түһэр. Тайах, таба сүүлэ саҕаланар, өрүс балыга муораҕа айанныыр. Кылгас кэмҥэ, сайын иккистээн эргийэн, дьахталлар «быттанар» үтүө күннэрэ үүнэллэр. Ый 21- с күнүгэр «сырдык» уонна «хараҥа» тэҥнэһэр, мантан ыла түүн баһыйан барар, онон күн-дьыл хонугунан ааҕыллар буолар. Былыргынан эттэххэ, эргэ дьыл саҕаланар. «Балаҕан ыйа кулун тутар ыйы батыһар». Ый өксүөннээх уонна 20-с чыыһыла диэки сайын эргийэр, ону «дьахтар быттанар кэмэ» дииллэр. Икки ардахтаах: кус барар уонна от-мас ииктэтэр (ый бүтүүтэ эбэтэр алтынньы саҥатыгар). Оту-маһы хайдах "ииктэтэринэн" кэлэр сааһы билгэлииллэр. Тыала биир: көтөҕө түһэрэр тыал. Балаҕан ыйынан кыһын хойутуон дуу, эрдэлиэн дуу быһаараллар.
Балаҕан ыйын билгэтэ.
Балаҕан ыйын 3 күнэ – бу күн күннээх буоллаҕына, аччаабыта өссө 4 нэдиэлэ үчүгэй күн-дьыл туруоҕа.
Балаҕан ыйын 5 күнэ – хаһыҥ түһэр.
Балаҕан ыйын 8 күнэ – сарсыарда дьыбардаах буоллаҕына, кыһын эрдэ кэлэр уонна тыйыс буолар. Хортуоппуйу хостооһун саҕаланар.
Балаҕан ыйын 10 күнэ – көмүс күһүн. Собо тиксэр (күөл кытыытыгар тахсар).
Балаҕан ыйын 13 күнэ – туруйа барар.
Балаҕан ыйын 14 күнэ – Сэмэнэп таҥара, саха ыала отордууртан кыстыкка көһөр кэмнэрэ. Куорат ыала дачаларыттан дьиэлэригэр куораттааҕы дьиэлэригэр көһөллөр. Бу күн былыттаах уонна ардахтаах буоллаҕына, күһүн уһуур.
Балаҕан ыйын 14-21 күнэ – Дьахтар сайына саҕаланар, дьахтар сайынын бастакы күнэ ыраас, чаҕылхай буоллаҕына – ичигэс күһүн. Силбиктэннэҕинэ – кураан күһүн.
Балаҕан ыйын 19 күнэ – хаар хаһыҥ түһэр. Үөл кус балаҕан ыйын 30-гар диэри барар, аҕарым буолар.
Балаҕан ыйын 20 күнэ – хаастар бараллар, аҥыр хаһыытыыр.
Балаҕан ыйын 24 күнэ – Ый туолуута. Силбик түһэр.
Балаҕан ыйын 27 күнэ – Иһийээнэп Сир тоҥор таҥарата. Эһэ арҕаҕар, моҕотой хороонугар киирэллэр. Муора хааһа соҕуруу баран бүтэр. Кус-хаас үөһэнэн айаннаатаҕына, уһун кураан күһүн буолар
Балаҕан ыйын 28 күнэ – үүнээйи силис тардара тохтуур. Эһэ сэттэ күн устата аһыырын баанан, утуйарга оҥостор. Анды оҕото барар. Хотуттан тыалырдаҕына, курас, тымныы күһүн буолар.
Ааһан иһэр сайыммыт
Быйылгы сайыммыт кэлиҥҥи сылларга өтөрүнэн буолбатах сайын кэлэн ааһан эрэр.Ол курдук бэс ыйа хотуттан тохтообокко тыалыран тымныы ый кэлэн ааста , ардаҕынан да хатаҕалаата. От ыйа үгүс улуустары ардаҕынан хатаҕалаата „Биир күн куйаас- иккис күн тымныы, ардах“ бу маннык халлаан бүтүн Россия үрдүнэн туран от ыйыгар Москваҕа, Новосибирскайга үгүс киин куораттарга 1-2 чаас иһигэр ыйдааҕы нуорма ардах түһүтэлээн аастылар.Сахабыт сирин бу да алдьархай ардахтар тумнан ааспатылар, сир аайы ууга барыы күн бүгүнүгэр дылы буола турар, ол курдук Өймөкөөн, Абый, Муома, Томпо улуустарыгар ыксаллаах быһыы майгы биллэриллибитэ.
Күммүтүгэр улахан эстиилэр быйыл балай да буолла күн муҥутуур активнаһын былырыын 2024 сылга туораабыппыт, халламмыт кыта кыыһан умайан турардаах, Аны мантан ыла кураан сыыйа сүтэн үчүгэй өҥ дьыллар үүнүөхтэрэ. Онон сүөһү - сылгы көрөөччүлэргэ, сиринэн дьарыктанааччыларга үчүгэй сыллар кэлиэхтэрэ бу дьыллары былдьаһан сүөһү ахсаанын элбэтэн, ыһыы сирин улаатыннаран иһиэҕиҥ, урукку көрдөрүүлэргэ тиийиэҕиҥ.
Сылын аайы “Үргэл” сулуспут хаамыытын кэтээн көрөрбүнэн быйылгы сыллаахха “Үргэлбит” ыйы иһинэн киирэн тахсыбыта ол үчүгэй дьылларга буолар , урукку сылларга ыйтан олох ыраах сылдьар этэ, өбүгэлэрбит барахсаттар наһаа да мындыр толкуйдаах эбиттэр айылҕаны эрдэттэн курдаттыы билэллэрэ, ыарахан олохторугар ол туһалаатаҕа.
Оттон Саха сиригэр «дьахтар сайына» балаҕан ыйын 6-14 күннэригэр күннэригэр кэлиэхтэрэ, быйыл үгүс улуустарга хаһыҥ суоҕун кэриэтэ хойутаан түһүөн сөп. Салгын температурата күнүс +12…+16°C, оттон түүн +3…+6°C кыраадыс туруо. Бу барыта Европаттан кэлэр “Атлантическай” антициклон “Арктическай” циклону кыайан маннык сылыйыы үчүгэй күннэр туруохтара. Ол эрээри, ый ортотуттан саҕалаан ардаҕынан солбуллан баран Балаҕан ыйын бүтэһик декадатыгар хаарынан солбуллуо.Онон быйыл оҕуруоту, хоттуопуйу балаҕан ыйын 15 күнүгэр дылы хомуйарга кыах биэриэ. Быйыл тыабыт балаҕан ыйын бүтүөр диэри, ордук киин улуустарга күөх туран соһутара буолуо.
Буолумна даҕаны бу кэнники 20 чэ сыл Хотугу Муустаах акыйааммыт мууһа ирэн улуу акыйааннар уулара эбилиннэ диэн буолар. Ол охсуутун биһиги да билэн эрэбит,Чугастыы Лаптевтар муоралара хойутаан тоҥор буолан Саха Сиригэр күһүммүт уһаан иһэр.Бу атырдьах ыйын бүтүүтэ үгүс улуустарга дөлүһүөн сибэккитэ, ньургуһун, кучу сибэккитэ иккистээн тыллан үөн көйүүр, тэмэрдьигэн, лыах кытта көтө сылдьара элбэҕи этэр. Дьэ аны балаҕан ыйбытын ырытыаҕыҥ
Декада диэн ый 10 хонуга ааҕыллар:
I Декада- ый 1-10 күннэрэ
II Декада- ый 10-20 күннэрэ
III Декада- ый 20-30 күннэрэ
ИЛИН ЭҤЭР УЛУУСТАР:
Балаҕан ыйа илин эҥэр үгүс улуустарга былырыыҥҥыга тэҥнээтэххэ арыый да сөрүүн буолсу ол гынан түүнүн да улахан хаһыҥнар суохтар онон күһүммүт уһуур курдук. II декадаҕа балай да ардахтаах буолсу. I-III декадаҕа ардаҕа кыра буолсу
Бу ый I Декадата урукку сылларга тэҥнээтэххэ түүнүн күнүһүн балай да сөрүүн буолсу. күнүс +15С+12С кыраадыс сылаас, түүнүн +5С+3С. II Декада күнүс +12С+9С кыраадыс сылаас, түүнүн +5С +3С кыраадыс сылаас.
III Декада Күнүс +9С+6С кыраадыс сылаас, түүн +4С +2С кыраадыс сылаас буолсу.
КИИН УЛУУСТАР:
Киин улуустарга II Декадаҕа ардаҕа балай да курдук. I-III декадаларга быстах ардахтардаах буолсу.Бу ыйга былыттаах күннэрэ үгүс буолан улахан хаар хаһыҥнар суохтар, хойуккааҥҥа дылы түүнүн сылаас ,ити барыта хотугу муустаах байҕалбыт ириитин түмүгэ буолар.
Бу ый I Декадата күнүс +16С+14С кыраадыс куйаас, түүнүн +5С+3С сылаас. II Декада күнүс +14С+11С кыраадыс куйаас, түүнүн +6С+3С кыраадыс сылаас.
III Декадаҕа Күнүс +11С+9С кыраадыс сылаас, түүн +4С +1С кыраадыс сылаас буолсу.
БҮЛҮҮ БӨЛӨХ УЛУУСТАР
Бүлүү эҥэр улуустарга балаҕан ыйыгар күннээх күнэ аҕыйах буолсу, былыттаах күнэ баһыйар ол иһин ый аҥаарыгар дылы улахан хаар хаһыҥнар суох буолсулар. Бүлүү эҥэр улуустарга II-III декадаларга балай да ардахтаах буолсу, I декадаҕа ардаҕа кыра буолсу.
Бу ый I Декада күнүс +15С+12С кыраадыс куйаас, түүнүн +4С+1С . II Декада күнүс +11С+9С кыраадыс сылаас, түүнүн +6С +3С кыраадыс сылаас.III Декада Күнүс+9С+4С кыраадыс сылаас, түүн +3С +1С кыраадыс сылаас буолсу.
ӨЛҮӨХҮМЭ, АЛДАН, НЕРЮНГРИ:
Соҕуруулуу-арҕаа улуустарга быйылгы балаҕан ыйа балай да улахан ардахтаах буолсу , ол курдук II - III декадаларга барытыгар ардахтаах буолсу арай I декадаҕа ардаҕа кыра соҕус. Салгын температурата урукку сылларга холоотоххо сөрүүн соҕус буолсу, бу ыйга улахан хаһыҥ суох , арай III декадаҕа хаардаах ардах түһүүһүк.
Бу ый I Декадата күнүс +16С+12 кыраадыс сылаас, түүнүн +6С+4С сылаас. II Декада күнүс +12С+9С кыраадыс сылаас, түүнүн +5С +2С кыраадыс сылаас. III Декада Күнүс+9С+6С кыраадыс сылаас, түүн +4С +2С кыраадыс сылаас буолсу.
ӨЙМӨКӨӨН УЛУУҺА:
Өймөкөөн улууһугар балаҕан ыйын I декадаҕа түүнүн балай да сылаас хаһыҥа суох арай II - III декадаларга хаардаах ардах сигирээн түһэр уонна түүнүн хаһыҥныыр -2С -4С тымныйар..
Бу ый I Декадата күнүс +13С+9С кыраадыс сылаас, түүнүн +4С-2С сылаас. II Декада күнүһүн +11С+8С кыраадыс сылаас, түүнүн +3С+1С кыраадыс сылаас. III Декадаҕа.Күнүһүн +6С+3С кыраадыс сылаас, түүн -3С-2С кыраадыс тымныы.
ВЕРХОЯНСКАЙ УЛУУҺА:
Верхоянскай улууһугар балаҕан ыйыгар балай да ардахтаах да хаардаах буолсу. I Декадаҕа ардахтаах буолсу. II - III декадаларга хаар ардах эҥэрдээх буолсу күнүн көтүппэккэ эрэ түһүүһүк.
Бу ый I Декадата күнүс +11С+8С кыраадыс сылаас, түүнүн -3С -1С тымныы. II Декада күнүһүн +10С+6С кыраадыс сылаас, түүнүн +4С+2С кыраадыс сылаас. III Декадаҕа Күнүһүн +6 С+3С кыраадыс сылаас, түүн -2С-1С кыраадыс тымныы буолар.
АБЫЙ, МУОМА, ХАЛЫМА, ҮӨҺЭЭ ХАЛЫМА, АЛЛАРАА-ХАЛЫМА, АЛАҺЫАЙ УЛУУСТАРА:
Халыма-Индигиир эҥэр улуустарга бу ааспыт сылга тэҥнээтэххэ балай да сөрүүн буолсу атырдьах ыйа атын улуустардааҕар балай да сылыйа сылдьыбыта. Балаҕан ыйыгар балай да ардахтаах да хаардаах буолсу. I Декадаҕа ардахтаах буолсу. II - III декадаларга хаар ардах эҥэрдээх буолсу күнүн көтүппэккэ эрэ түһүүһүк.
Бу ый I Декадата күнүс +9С+6С кыраадыс сылаас, түүн +2С -1С кыраадыс сылаас. II Декада күнүһүн +12С+9С кыраадыс сылаас, түүнүн +3С+1С кыраадыс сылаас. III Декадаҕа Күнүһүн +6С+3С кыраадыс сылаас, түүн -3С-1С кыраадыс тымныы.
АНААБЫР, ӨЛӨӨН, ТИКСИ:
Артика эҥэр улуустарга уруккуга тэҥнээтэххэ балаҕан ыйын 20 чыыһылатыгар дылы түүнүн да күнүһүн да сылаас турууһук. I-II декадаларга хаар ардах син балай да биллииһик.
Бу ый I Декадата күнүс +8 С+5С кыраадыс сылаас, түүн +4С+2С сылаас. II Декада Күнүһүн +6С+4С кыраадыс сылаас, түүнүн +3С 0С кыраадыс сылаас. III Декадаҕа .Күнүһүн +4С+3С кыраадыс сылаас, түүн -3С-1С кыраадыс тымныы.
ТУСКУЛ
-
1
-
0
-
0
-
0
-
0
-
0
