Уопсастыба

Бу кэмнэргэ халлаан -15 уонна -20 кыраадыс тымныы буолар. Айылҕа киһиэхэ эти- аһы сибиэһэйдии уурарга кыах биэрэр, кини көмөтүнэн саха киһитэ күһүҥҥү идэһэтин өлөрөн кыһыҥҥыга хаһаанар.
Идэһэни туттууга үйэттэн үйэҕэ бэриллэр сиэр-туом уонна үтүө үгэс элбэх. Олортон сурукка-бичиккэ киирбити наардаан, кылгатан быһаардахха, дьэ маннык.
Идэһэ сиэрин-туомун тутуһуу: Идэһэни өлөрүүгэ саа туттуллубат. Дьиэ сүөһүтүн ытан өлөрөр сүөргү быһыы;. Хас тиэргэн ахсын сүөһүнү астыыр анал миэстэ баара ордук (кыбыыга, сылгы хааччаҕар, хотон таһыгар буолбатах). Оҕуһу ынахтар көрөн турдахтарына сүүскэ охсор сүөргү, сылгыны биэлэр көрөн турдахтарына сүгэлиир табыллыбат. Сүөһүнү-сылгыны) өлөрөр кэмҥэ санааргыыр, хомойор уонна харыһыйар сатаммат, эрэйдээбэккэ, түргэнник астыыр ордук.
Сүөһүнү сүүскэ охсуох иннинэ, кинини эбэ диэки хайыһыннаран, аһаҕас сир диэки төбөлөөн баран охсор ордук. Оччоҕо өлүү тыына киһи нөҥүө ааспакка, уу диэки салаллар эбит. Эбэ диэки сүөһүнү кэннинэн туруорар сатабыла суох быһыы. Сүөһү сууллубутун кэннэ, баайыы быатын сүөрэн ылан туспа суулаан уруллар, мээнэ быраҕыллыбат. Хабарҕатын быспыт кэннэ, бастаан кэлэр хааны хаарга сүүрдүллэр. Онтон кэлэр ыраас хааны тааска тоһуйуллар. Тохтубут хаардаах хааны тэпсэр табыллыбат. Саха култууратыгар дьиэ сүөһүтүгэр ытыктабыллаахтык сыһыаннаһаллар. Бу судургу, аһылыгы эрэ бэлэмнээһин буолбатах, бу айылҕаҕа уонна сүөһүгэ-сылгыга дьону аһатарын-сиэтэрин иһин махтал улахан сиэрэ-туома буолар. Онон, идэһэни дьаһайар кэмҥэ үөхсэр, улаханнык саҥарар табыллыбат. Сүөһү дууһатын хомоппокко уонна эрэйдээбэккэ, үлэ сиэрдээхтик уонна чуумпутук барыахтаах.
Сүрүн үгэстэрэ:
Уоту аһатыы. Идэһэни туттуох иннинэ, хайаан да Баай Байанайтан уонна Уот Иччититтэн көҥүл ылыы, көмө көрдөһөн, уокка сылгы сиэлин, сыаны эбэтэр алаадьыны ууран ас биэрии сиэр-туома ыытыллар.
Уруу-аймах, ыаллыылар көмөлөрө. Өбүгэбит үтүө үгэһинэн, идэһэ өлөрүүтүгэр чугас дьону ынырыы уонна көмөлөһүннэрии буолар эбит. Сахалар идэһэни хаһан да соҕотох өлөрбөттөрө биллэр. Аймахтар, ыаллыылар бэйэ-бэйэлэригэр көмөлөсүһэн, биир сомоҕо буолан үлэлииллэр.
Үлэни үллэрии. Идэһэни астыыр кэмҥэ эр дьон таһырдьа сүөһүнү дьаһайаллар уонна эттииллэр, дьахталлар дьиэҕэ иһити-хомуоһу сууйаллар-тарыыллар, субай бэлэмнииллэр уонна сибиэһэй этинэн остуол тардаллар.
Идэһэ этин сиэһин. Идэһэҕэ көмөлөспүт дьоҥҥо, ону таһынан нэһилиэк кырдьаҕастарыгар, тулаайах эбэтэр этэ суох ыалларга хайаан да «идэһэ үллэһигэ» (эт өлүүтэ) бэриллэр. Бу үтүө үгэс кут-сүр ыраастанарыгар уонна уйгу-быйаҥ элбииригэр туһуланар. Үгэс быһыытынан, сүөһү уонна сылгы этэ-сиинэ барыта кэриэтэ туһаҕа тахсар (этэ, иһэ, хаана, тириитэ, уҥуохтара уо.д.а.).

Күһүҥҥү идэһэ саамай сибиэһэй астара:

Хаан: Сүөһү эбэтэр сылгы (убаһа) субай хаанын ынах үүтүн кытта буккуйан баран, ыраастаммыт оһоҕоско кутан бэлэмнииллэр. Ынах хаана хараҥа, сылгы (убаһа) хаана сырдык буолар.
Ис үөрэтэ. Сибиэһэй сүөһү иһиттэн буотарак миинэ буһарыллар. Манна сүрэх, быар, куртах, бүөр эбиллэр.
Сибиэһэй эт. Сибиэһэй эт ураты сымнаҕас уонна минньигэс амтаннаах, оттон миинэ барымтыа.
Идэһэ этин харайыы: Идэһэ этин миэстэнэн эттээн баран ампаарга эбэтэр хоспокко тымныыга харайаллар. Эти, сойбутун кэннэ, кыһын туттарга анаан, тэттик гына кырбастаан эбэтэр эрбэтэн баран хаһааналлар.

Парасковья ПОПОВА, Арассыыйа Сруналыыстарын сойууһун чилиэнэ, Чурапчы.

Хаартыска: Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиристибэтин пресс-киинэ.