Арктика

Ил Дархан Айсен Николаев дьаһалынан, 2023 сылтан өрөспүүбүлүкэҕэ “Мобильнай быраастар” бырагыраама ситиһиилээхтик үлэлиир.

– Аартыкаҕа мэдиссиинэ өҥөтүн саҥалыы хайысханан оҥорорго быһаарынныбыт. Хотугу дойдуга 70 тыһыынча киһи араас сиринэн тайаан олорор. Онно барытыгар толору хааччыллыылаах балыыһалары, ыстааттаах үлэһиттэри тутар уустук. Ол иһин, Дьокуускайтан мобильнай быраастар биригээдэлэрэ тиийэн, олохтоохтор доруобуйаларын көрүөхтэрэ-истиэхтэрэ, эмтиэхтэрэ, – диэн Ил Дархан этэн турар.

Мобильнай биригээдэлэр өрөспүүбүлүкэтээҕи кииннэрэ быйыл от ыйыттан өрөспүүбүлүкэтээҕи Килиниичэскэй балыыһа  састаабыгар киирбитэ. Киин сүрүн сыала – нэһилиэнньэ доруобуйатын туругун бэрэбиэркэлээһин, уопсай сыанабылы оҥоруу, ыарыыны эрдэттэн билэн сэрэтии, салгыы үрдүк технологиялаах мэдиссиинэ көмөтүн ылалларыгар көмөлөһүү, диспансернай кэтээн көрүү, тиистэрин эмтээһин.

32 753 киһини көрдүлэр

Мобильнай биригээдэлэр үлэлэрин салайар, бэйэтэ хотугу улуустан төрүттээх, өр сылларга доруобуйа харыстабылын хайысхатыгар үлэлээбит Изабелла Тихонованы кытары көрсөн, бу бырагыраама туһунан сиһилии кэпсэттим.

– Изабелла Семеновна, мобильнай быраастар бырагыраамалара үлэлиэҕиттэн ханнык улуустарга сырыттыгыт? Уопсайа хас киһи доруобуйатын көрдүгүт?

– 2025 сыл алтынньы 22 күнүнээҕи туругунан, “Саха Өрөспүүбүлүкэтин килиниичэскэй балыыһата” тэрилтэ иһинэн үлэлиир Мобильнай биригээдэлэр өрөспүүбүлүкэтээҕи кииннэрэ уопсайа 32 753 киһи (ол иһигэр, 11 192 оҕо) доруобуйатын көрдө. Бу көрдөрүммүт дьонтон 9085 киһи  -- төрүт олохтоох хотугу омуктар бэрэстэбиитэллэрэ.

Бу сыл саҕаланыаҕыттан улахан дьон доруобуйатын көрөр биригээдэлэр Эдьигээҥҥэ, Аллараа Халымаҕа, Өлөөҥҥө, Орто Халымаҕа, Абыйга, Аллайыахаҕа, Муомаҕа, Анаабырга, Булуҥҥа, Үөһээ Халымаҕа, Дьааҥыга, Усуйаанаҕа, Эбээн Бытантайга, Бүлүү бөлөх улуустарыгар, Нерюнгрига, Алдаҥҥа, Кэбээйигэ, Өймөкөөҥҥө, Томпоҕо, Уус Алдаҥҥа, Аммаҕа, Намҥа, Кэбээйигэ, Өлүөхүмэҕэ, Хаҥаласка, Уус Маайаҕа, Ленскэйгэ сырыттылар. Оҕолор доруобуйаларын көрөр биригээдэлэр уонтан тахса улууска үлэлээтилэр. Ону таһынан, тиис уонна психонаркологическай көмөнү оҥорор быраастар эмиэ туспа биригээдэнэн бара сырыттылар.

Муома улууһугар эндоскопическай сулууспаны аан бастаан илдьэ сырыттыбыт. Исписэлиистэр 47 фгдс оҥорон, олохтоохтоор куртахтарын чинчийдилэр.

2025 сыл саҕаланыаҕыттан мобильнай быраастар 66 хайысханан айаннаан, Саха Сирин 13 Аартыкатааҕы улууһун барытын хаптыбыт, ону таһынан, өссө эбии 16 улууска сылдьан, дьон доруобуйатын көрдүбүт. Хоту улуустарга уопсайа 70 тыһ. кэриҥэ киһи олорор эбит буоллаҕына, нэһилиэнньэ аҥаарыгар  мэдиссиинэ көмөтүн оҥордубут.

– Ханнык исписэлиистэр баалларый?

– Биригээдэлэргэ педиатрдар, кардиологтар, неврологтар, эндокринологтар, лордар, гинекологтар, харах быраастара, УЗИ исписэлиистэрэ уо.д.а. бааллар. Диагностиканы оҥорор мэдиссиинэ мобильнай тэриллэрин (оборудованиеларын) илдьэ сылдьаллар. Анаалыстары тутабыт. Ол иһигэр, онко-маркер, гепатикка, ВИЧ-импиэксийэҕэ ИФА анаалыстара эмиэ бааллар. Былырыыҥҥы сыллааҕы үлэбит түмүгүттэн эттэххэ, олохтоох нэһилиэнньэҕэ сүүһүнэн араас ыарыы баарын быһаардыбыт, олортон 16 %-на – маҥнайгытын диагнозтаммыт ыарыылар. Мобильнай быраастар нэһилиэнньэ доруобуйатын бэрэбиэркэлээн, диагноз туруоран баран тохтоон хаалбаттар, мэлдьи кэтэбилгэ сылдьыахтаах ыарыһахтар доруобуйаларын салгыы чинчийэллэр, эмтэнэллэригэр көмөлөһөллөр.

– Сылдьыбыт улуускутугар төһө кэм буола-буола тиийэҕитий?

– Бу бырайыак олоххо киириэн иннинэ чопчу хайысхаҕа идэтийбит быраастар биригээдэлэрэ мөлтөх суоллаах-иистээх, ыраах сытар нэһилиэнньэлээх пууннарга төрүт дэҥҥэ сылдьаллара. Билигин нэһилиэнньэ доруобуйатын биир кэлимник көрөн мэдиссиинэ көмөтүн оҥорор саҥа ньымаҕа тирэҕирэн, сылга хаста да барабыт. Холобурга диэн эттэххэ, 2023 с. Орто Халыма улууһугар биһиги биригээдэлэрбит үстэ айаннаан тураллар. Ол курдук, кулун тутарга тиийэн уопсайа 1 600 киһи доруобуйатын көрбүттэрэ. Ыам ыйын бүтүүтүгэр, бэс ыйын саҥатыгар педиатрия мобильнай биригээдэтэ үлэлээбитэ. Атырдьах ыйыгар быраастарбыт эмиэ айаннаабыттара. Бу мантан нэһилиэнньэ маннык ньыманан үлэлиир мэдиссиинэ көмөтүгэр наадыйара, табыгастаах, туһалаах айан буолара көстөр.

– Кэлин искэн ыарыыта элбээтэ. Искэн баар сибикитэ билиннэҕинэ, салгыы туох дьаһалы ылаҕытый?

– Искэн баар сибикитэ билиннэҕинэ, Дьокуускайга онкодиспансерга “күөх көрүдүөрү” тэрийэбит, ол эбэтэр быһа кэпсэтэн киллэрэбит, салгыы искэн быраастара чинчийэллэр. Харахтара глаукомалааҕа быһаарыллыбыт дьону эмтииргэ Өрөспүүбүлүкэтээҕи харах балыыһатын кытта кэпсэтэбит.

– Ордук тарҕаммыт ыарыылар ханныктарый?

– Хотугу улуустарга, билигин ханнык баҕарар сиргэ бэлиэтэнэрин курдук, ордук сүрэх-тымыр, эндокринология, хаан баттааһынын о.д.а. ыарыылар тарҕаммыттар.

Аартыка оройуоннарыгар айан уратылардаах. Ол, бастатан турар, айылҕа туругун, килиимэти уонна мөлтөх суолу-ииһи кытта сибээстээх. Урукку өттүгэр ыраах нэһилиэктэр олохтоохторо доруобуйаларын көрдөрөөрү араас көлөнөн, “Бураанынан” 40 көстөөх суолга тоҥон-хатан айанныыр эбит буоллахтарына, билигин балаһыанньа уларыйда, биллэ тубуста.

Хоту дойду дьоно олохторун укулаата уратылаах (көс олохтоох), суоллара-иистэрэ мөлтөх (күһүн-саас суол суоҕун тэҥэ), сөмөлүөт билиэтин сыаната ыарахан буолан, кэмигэр көрдөрбөккө, диагноз туруортарбакка, ыарыыларын дириҥэтэн, баалатан кэбиһэллэрэ. Биһиги оҥорор ыстатыыстыкабыт кураанах дааннай буолбатах, элбэх чинчийии, анаалыс түмүгүнэн туруоруллубут диагнозтар. Онон, кэмигэр диагнозтатан, эмтэтэн, салгыы кэтэбилгэ сылдьан тыһыынчанан киһи олоҕо быыһанар диэн этиэххэ сөп.

Тииһи босхо эмтииллэр

Бырагыраама сайдар: былырыыҥҥыттан саҕалаан мобильнай быраастары сэргэ стоматологтар биригээдэлэрэ хоту айанныыр буолбуттара.

“Тииспитин эмтэтиэхпит этэ диэн биһиги, хотуттан 40-50 тыһыынча солкуобайы төлөөн, Дьокуускайга тиийэр кыахпыт суох. Онон, бырайыак кэҥээн, ситэриллэн-хоторуллан иһэрэ олус туһалаах”, – диэн олохтоохтор бэйэлэрэ кэпсииллэр. Тиис туругун көрөр, эмтиир, сэрэтэр стоматология биригээдэтэ тиийэн, олохтоохтор үөрүүлэрэ үгүс.

Хоту айанныыр тиис быраастара: «Суоллаах-иистээх киин улуустары кытта тэҥнээтэххэ, хотугу улуустар оҕолорун тииһин туруга лаппа мөлтөх. Холобур, былырыын тохсунньуга Аллараа Халымаҕа 500-чэ оҕо тииһин эмтээбиппит. Аны туран, биир оҕоҕо биир эрэ тииһи эрэ буолбакка, 3-4 тииһи тэҥҥэ эмтиэххэ наада. Ол, бастатан туран, гигиенаны тутуспаттан тахсар. “Оҕо молочнай тииһэ син биир түһэр, онон харыстыы сатыыр наадата суох” диэн урукку өйдөбүл баар эбит. “Молочнай” тииһи харыстыыр хайаан даҕаны наада, онтон сылтаан бастайааннай тиистэр эмиэ мөлтөх туруктаах тахсыахтарын сөп. Балыгы сииллэр эрээри, аныгы үйэ сабыдыалынан оҕолор чипсыны, эмэр кэмпиэттэри эмиэ сииллэр, ол охсор. Ону сэргэ күн уотуттан саҕалаан араас битэмиин тиийбэт. Оҕолор тиистэрин сүрүннээн эмтиир (пломбалыыр) эбит буоллахпытына, улахан дьоҥҥо ортопедическай өҥө наада. Холобур, быратыас, тиис хоруоҥката... Биһиги ОМС бырагырааматынан улахан дьон да, оҕолор да тиистэрин босхо эмтиибит”, – диэн кэпсээтилэр.

* * *

Миэстэтигэр тиийэн оҥоһуллар маннык көмөҕө нэһилиэнньэ олус наадыйарын учуоттаан, былырыыҥҥыттан бырагыраама кэҥээтэ. Быраастар Аартыка улуустарыгар эрэ буолбакка, атын улуустар ыраах сытар нэһилиэнньэлээх пууннарыгар эмиэ айанныыр буоллулар. Ол ахсын махталлаах дьон элбээн иһэр.

Диана КЛЕПАНДИНА.