Арктика

– Владислав Михайлович, дьааҥылар үбүлүөйдээх сылгытын хайдах түмүктээн эрэҕитий? Улууска туох бэлиэ уларыйыылар буоллулар?

– Дьокуускайга буолан ааспыт тэрээһиннэрбитин Аҕа дойду сэриитигэр Улуу Кыайыы 80, Дьааҥы улууһугар Дойдуга бэриниилээх буолууу уонна, биллэн турар, Дьааҥыбыт 95 үбүлүөйдээх сылыгар анаатыбыт. Анал хамыыһыйа тэриллэн эрдэттэн бэлэмнэммиппит. Бастатан туран, тыыл бэтэрээннэрин, сэрии оҕолорун чиэстээтибит.

Үбүлүөйдээх тэрээһиннэрбит сыл устата бардылар. Биир сүрүн суолталаах, элбэх дьону үмүрү тардыбыт бырааһынньыкпыт – ыһыах бэрт тэрээһиннэхтик ааста. Нэһилиэктэрбит бары көхтөөхтүк кыттыбыттара, уоппускаҕа кэлэ сылдьар Анал байыаннай дьайыы сулууспалаахтарын чиэстээбиппит. Бу хайысханан көмөнү тиһигин быспакка оҥоро турабыт. Быйыл саас Курскай, Белгородскай уобаластарга, ДНР, ЛНР баран үлэлээн кэлбиппит. Бу күннэргэ иккис бөлөх айаҥҥа турунуохтаах. Гуманитарнай көмөнү оҥоруохпут, улуус үбүнэн-харчынан эмиэ көмөлөһүөҕэ.

Сылбытын куһаҕана суохтук түмүктээн эрэбит. Элбэх саҥа эбийиэги үлэҕэ киллэрдибит. Биир сүрүн эбийиэкпит – Сайдыы нэһилиэгэр оскуола-уһуйаан – кулун тутарга арыллыбыта. Ил Дархан кэлэн кыттыбыта. Бу сүүрбэттэн тахса сыл устата туруорсуллубут сытыы кыһалҕабыт этэ. Инвест бырагыраамаҕа киллэрэн, бырабыыталыстыба үбүлээбитэ.

Ону сэргэ Баатаҕай бөһүөлэгэр эмиэ Айсен Николаев кыттыылаах Атыы-эргиэн, логистика кииинин арыйбыппыт. Удамыр сыанаҕа социальнай суолталаах бородуукта, табаар атыыланар. Нэһилиэктэргэ филиаллардаах. Инньэ гынан, дьааҥылар бэйэбит оптовай баазалаах курдук буоллубут.

– Быһа түһэн ыйытыым дуу, улуус киинэ – Баатаҕай. Аҕыйах сыллаахха диэри уруккунан “туран хаалбыт” бөһүөлэк курдуга.

– Баатаҕайы сайыннарарга үлэ барар. Урукку өттүгэр кыраантан түһэр уубут кирдээх буолан эрэйи көрөрбүт. Быйыл дьокутааппыт, СӨ ДьУоХХ генеральнай дириэктэрэ Виталий Чикачёв дьаһалынан Баатаҕайга ууну ыраастыыр ыстаансыйа арылынна. Дьиэлэргэ, эбийиэктэргэ ыраас уу киирдэ. Ол гынан баран, тыраассабыт эргэ. Иккис түһүмэҕинэн тыраассаны уларытар үлэ барыаҕа. Олохтоохтор ыраас ууланан үөрэллэр.

Дьаһалта иһинэн эдэр исписэлиистэргэ диэн 6 кыбартыыралаах толору хааччыллыылаах дьиэни арыйдыбыт. Иккилии кыбартыыраны үөрэх эйгэтин, доруобуйа харыстабылын, биирдиини суут-сокуон уонна дьаһалта үлэһиттэригэр анаатыбыт. Ол дьиэ үлэҕэ киирбитэ. Ону таһынан, хаарбах туруктаах дьиэттэн көһөрүү бырагырааматынан 30 уонна 31 кыбартыыралаах түөртүү этээстээх дьиэни үлэҕэ киллэрдибит. 61 ыал саҥа дьиэ күлүүһүн туппута.

18 мегабатт кыамталаах киин хочуолунайы тутан муус устарга киллэрбиппит. Билигин балай эмэ улахан түөлбэни хабан итиинэн хааччыйан олорор. Быйыл Баатаҕайга киирбит тутуулар итинниктэр. Биир бөһүөлэк холугар кырата суох үлэ барда диэн сыаналыыбын.

– Баһылыгынан талыллан үлэҕэ киириэххиттэн тутууга, эбийиэктэргэ күүскэ ылсан барбытыҥ. Улуус таһымнаах өссө туох саҥа тутуу барда?

– Биир улахан бырайыакпыт – дойду бэрэсидьиэнин Уһук Илиҥҥэ боломуочуйалаах бэрэстэбиитэлэ Юрий Трутнев, Судаарыстыбаннай Дуума дьокутаата Галина Данчикова, Ил Дархан Айсен Николаев өйөбүллэринэн Верхоянскай куоратыгар даамба тутуута саҕаланна. Баараҕай тутуу. СӨ Бырабыыталыстыбатын Бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Ольга Балабкина кэлэн арыйбыта. Хантыраакка ыйылларынан, 2028 сылга 9 км уһуннаах даамба тутуллан бүтүөхтээх. Култуура-устуоруйа өттүнэн суолталааҕынан бэлиэтээннэр, итинник улахан үлэни биһиги, кырдьаҕас куораппытыгар ыытан эрэллэригэр махтанабыт. Үбэ-харчыта федеральнай бүддьүөттэн көрүллэр.

Верхоянскай куорат олохтоохторо кыһыннары-сайыннары тымныы ууулара суох олорбуттара. Бэйэлэрэ тиэнэн хааччынар этилэр. Куорат олохтоох дьаһалтатын кытта улуус дьаһалтата кыттыһан, тымныы уу турбатын тартыбыт. Инньэ гынан, кыһыннары-сайыннары тохтообокко кэлэ турар тымныы уулаах буоллулар. Олохтоохтор аа-дьуо дьиэлэрин хааччыллыылаах оҥорон эрэллэр, куорат олоҕор саҥа тыын киирдэ диэххэ сөп.

Үбүлүөйдээх сылбытыгар сөп түбэһиннэрэн, Верхоянскай куоратыгар “Алгыс” СХПК аныгы хотону тутан балаҕан ыйыгар үлэҕэ киллэрбиппит. 120 сүөһү турар. “Полюс Холода” ТХПК уонна улуус дьаһалтата кыттыһан, саҥа модульнай үүт собуотун аҕалан туруордубут. Үүт ас оҥоһуллар, чугастааҕы нэһилиэктэри хааччыйар.

– Балаһыанньа куһаҕана суох буолан саҥа хотоннор тутуллар, үүт сыахтара арыллар буоллахтара диэн өйдөбүл үөскүүр. Ынах-сүөһү, сылгы туруга хайдаҕый?

– Ынах-сүөһүбүт, сылгыбыт ахсаанын аччаппакка тутан олоробут. Бу сыл сэтинньи 1 күнүн туругунан улууска 2658 ынах сүөһү баар, онтон 988-һа ыанар ынах. Сылгы ахсаана – 9670. Уопсайа 3146 табалаахпыт, быйыл 675 тугуту ыллыбыт.

Быйылгы кыстыкпыт ыарахан буолар чинчилээх. Атырдьах ыйын бүтүүтүгэр ардах күүскэ түһэн, үөһээ нэһилиэктэрбит – Дулҕалаах, Суордаах, Сартаҥ, Арыылаах, Боронук, Боруулаах оттообут отторо барыта ууга барда. Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтин кытта үлэ бара турар. Бу диэки эҥээртэн от атыыластахпытына, тиэйэн аҕалтарыы ороскуотун уйунуох буоллулар. Ол – хоту улууска улахан көмө.

Уустук балаһыанньанан сибээстээн, тыа хаһаайыстыбатыгар ураты болҕомто ууруллуоҕа. 2026 сылы улууска тыа хаһаайыстыбатын сылынан биллэрэр былааннаахпыт. Олохтоох эт-үүт миэстэтигэр баар буоллаҕына, астанан-таҥастанан олоруохпут. Үөрэх, мэдиссиинэ тэрилтэлэрин, нэһилиэнньэни хааччыйар кыахтаахпыт.

– Улууска урукку баар тутуулары саҥардыыга күүскэ ылсан эрэҕит. Саҥа тутуулар былааннамматтар дуо?

– Хоту улууска тутуу матырыйаалын тиэйэн аҕалтарыы да үлүгэр харчыны эрэйэр. Кэлэр уонча сылга 2-3 саҥа улахан тутуу барыах чинчилээх. Ол иһин баар эбийиэктэрбитин харыстаан үйэлэрин уһата сатыахтаахпыт. Харчыны харыһыйбакка эрэ оҕолор үөрэнэр, уһуйааҥҥа сылдьар тэрилтэлэрин саҥардыыга күүстээх үлэни ыытарга быһаарынныбыт.

Элбэх бырагыраамаҕа кыттабыт. Федеральнай бүддьүөттэн үп-харчы ыламмыт Баатаҕай уонна Элгэ орто оскуолаларыгар хапытаалынай өрөмүөнү оҥордубут. Миэбэлин, үөрэх босуобуйаларын саҥардынныбыт, баһаарга куттал суох буолуутун хааччыйарга эмиэ үлэни ыыттыбыт. Оҕо үөрэнэригэр аныгы ирдэбилгэ эппиэттиир үчүгэй усулуобуйаны тэрийдибит. Ону таһынан, Верхоянскай куоратыгар олохтоох бүддьүөттэн үбүлээн иһин-таһын толору өрөмүөннээтибит, таас тутууттан итэҕэһэ суох көстүүлэннэ.

Хапытаалынай өрөмүөн үгүс нэһилиэккэ барда. Олортон биири бэлиэтиэхпин баҕарабын. Ол курдук, Боруулаах оскуолатын салалтатын этиитинэн урут туттуллубукка турбут остолобуой дьиэтэ баара, ол ис-тас өттүн саҥардынныбыт. Икки кыбартыыралаах, киин ититии холбонон турар дьиэни учууталларга диэн оҥордубут.

– Икки сыллааҕыта Суордаах олоччу ууга баран улахан аймалҕан тахсыбыта. Бу нэһилиэк билигин хайдах туруктааҕый? Халаан уутун кэннэ көһүү, кэлии-барыы тахсыбата, дьон ахсаана аччаабата дуо?

– Ол сыл халаан уутугар Суордаах эрэ буолбакка, хас да нэһилиэкпит ууга барбыта. Суордаах кыһалҕата диэн сыл аайы бөһүөлэк таһынан кытыла самна, сыыра быста турар. Аны туран, дьиэлэрэ-уоттара сыыр үрдүгэр тураллар. Билигин ууга барар сиртэн дьону көһөрүү үлэтэ барар. Эрдэ үп-харчы көрөммүт, икки түһүмэҕинэн дьиэлэри көһөртөөтүбүт. Үһүс түһүмэххэ киириэхпит. Үтүө дьыала чэрчитинэн кулууп тутулла турар. Быйыл Тутуу министиэристибэтэ үбэ-харчыта кырыымчык буолан, сыллааҕы илимиити тириэрдибэтэ. Онон, эһиилги сылга былаанныыбыт.

Дулҕалаах эмиэ ууттан мэлдьи эмсэҕэлиир нэһилиэкпит. Үһүс сылбытын оскуоланы өрөмүөннүүбүт. Барытын биирдэ саба түһэн оҥорор кыах суох, ол иһин бастаан саҥа самалык тутуутун иһин-таһын толору өрөмүөннээбиппит. 2024 с. федеральнай бырагыраамаҕа хапсан, успуорт саалатын өрөмүөннээбиппит. Быйыл олохтоох бүддьүөттэн харчы көрөммүт көрүдүөрүн саҥардынныбыт. Мэлдьи ууга барар буолан акылаата, сытыйан бүппүт, истиэнэтэ иҥнэри барбыт этэ. Эһиилгигэ аҕыйах кылаас хаалла, олору өрөмүөннүөхпүт. Мачах оскуолатыгар самалык тутууну үлэҕэ киллэрдибит.

Итиэннэ быйылгы улахан ситиһиибит диэн Айсен Николаев биһиги туруорсуубутун өйөөн анал дьаһал биэрбитэ. 2026 сыл тохсунньу 1 күнүттэн Баатаҕай, Адыаччы, Табалаах суолларын “Аартыка суоллара” хааһыналаах тэрилтэ көрөр-истэр буолуоҕа.

– Владислав Михайлович, Дьааҥы ыллам-дьэллэм дьонноох-сэргэлээх. Былырыын Дьааҥы аҕам саастаах олохтооҕо 3 мөл. солкуобайы биэрэн, дойдутугар саха балаҕанын туттаран бэлэхтиир баҕалааҕын биллэрбитэ. Ол тутуута хайаста?

– Былырыын быйылгы сылы Дойдуга бэриниилээх буолуу сылынан биллэрбитим кэннэ миэхэ тус көрсүһүүгэ 86 саастаах Елена Семеновна Неустроева кэлбитэ. Саха балаҕанын туттарар баҕалааҕын этэн, 3 мөл. уурунуу харчытын биэрбитэ. Аукцион биллэрбиппит, тутуу 2 түһүмэҕинэн барыаҕа. Быйыл көҥдөйө турда. Эһиил ититии киириэҕэ, ис бараана оҥоһуллуоҕа. Балаҕан ыйын 1 күнүгэр үлэҕэ киллэрэн, дойдутун туһугар ыалдьар үтүө санаалаах киһибит, Елена Семеновна, баҕа санаатын толоруохпут.

Дьааҥы, уопсайынан, хоту сир дьоно кыра аайыттан ымыттыбат киэҥ көҕүстээхтэр, хоһуун санаалаахтар. Сүрдээх үөрүнньэҥнэр, ылламнар-дьэллэмнэр. Дьааҥым дьонугар-сэргэтигэр этиэм этэ: бу уустук кэмнэргэ бары бииргэ тутуһан үлэлиэҕиҥ-хамсыаҕыҥ, улууспут сайдарыгар кыһаллыаҕыҥ. Бары этэҥҥэ буолуҥ!

Кэпсэттэ Диана КЛЕПАНДИНА.