Экология

-Андрей Михайлович, айылҕабытын кэнэҕэс көлүөнэҕэ чөл хаалларарга өрөспүүбүлүкэҕэ ханнык сокуоннар үлэлииллэрий? 

-Бастатан туран, биһиги сис кэмитиэппит аатыттан экологтары итиитик-истиҥник эҕэрдэлиибин! Аҥаардастыы тулалыыр айылҕабытын, уубутун эрэ хабан буолбакка, дьон олорор сиригэр сыбаалкаҕа бөҕү тоҕуу, төрүт дьарыкпыт, бултааһын, балыктааһын, тыаны туһаныы барыта экологияны кытта быһаччы ситимнээх. Онно сыһыаннаан биһиги сис кэмитиэппит үс сүрүн биэдимистибэни: СӨ Экологияҕа, айылҕаны туһаныыга уонна ойуур хаһаайыстыбатыгар, СӨ Баай-дуол, сир сыһыаннаһыыларыгар, СӨ Бырамыысыланнаска уонна геологияҕа министиэристибэлэрин кытта үлэлэһэр. Бу үс тэрилтэ үлэтэ айылҕа баайын, сири-уоту харыстааһыны кытта ыкса ситимнээх.

Сис кэмитиэппит айылҕа харыстабылын кытта сыһыаннаах өрөспүүбүлүкэ сокуоннарын кытта үлэлиир. Саамай улахан сокуоммут экология кодексата, манна кэмиттэн кэмигэр уларытыылары киллэрэбит, итини таһынан, сир баайын эппиэтинэстээхтик туһаныыга туһуланар сокуону тутуһарга үлэлэһэбит, туһалаах буоллун диэн кэмиттэн кэмигэр саҥардан биэрэбит.

Булт туһунан өрөспүүбүлүкэ сокуона баар, кэлиҥҥи пленарнай мунньахха онно эмиэ уларытыылары киллэрдибит. Экология хайысхатыгар уопсастыбаннай инспектордар туһунан сокуоннаахпыт, итиэннэ сир баайын туһунан сокуоҥҥа элбэх кэпсэтии барда. Билигин бырамыысыланнас сайда турар, саҥа хампаанньалар өрөспүүбүлүкэҕэ киирэ тураллар, сир баайын хостооһун кээмэйэ улаатта. Биллэн турар, нолуок төлөнөн, бүддьүөт дохуоттаах чааһа туолара, дьон-сэргэ эбии үлэлээх-хамнастаах буолара үчүгэй өрүттээх, ону туох да диэн утарбаппыт, биһириибит эрэ.

Ол эрэн өрөспүүбүлүкэ сиригэр-уотугар киирбит хампаанньалар улаханыттан-кыратыттан тутулуга суох Саха Сиригэр айылҕаны харыстыыр сокуоннары тутуһалларын ирдиибит. Итиниэхэ үгүс-үтүмэн үлэ ыытыллар, өскөтүн хампаанньа 1-2 элбэх айылҕаны буортулуур дьайыыны оҥорор түгэнигэр, лиссиэнсийэтин былдьыыр курдук сир баайын туһунан федеральнай сокуон 20 ыстатыйатыгар эбии пууну киллэрэргэ үлэлэһэ сылдьабыт.

-Биһиги өбүгэлэрбит былыр былыргыттан бултаан, балыктаан кэлбиттэрэ. Күндү балыгы хаптардахха, ыстараап кээмэйэ тоҕо наһаа үрдүгүй?

-Такса, балык сыанатын туһунан РФ Бырабыыталыстыбатын уурааҕа баар, онно ыйылларынан Өлүөнэ өрүскэ бэрт сэдэхтик көстөр күндү балыгы, хатыыһы сокуоннайа суох туттахха, биир балык төлөбүрэ 160 000 солк. тахса. Ити ыстараап буолбатах, такса дэнэр. Маны таһынан, ыстараап туһунан төлөнөр. Көмүс хатырыктаах сыанатыттан ыстараап кээмэйэ олохтонор, холуобунай дьыала тэриллэр, оттон сыаната кыччаатаҕына, административнай бэрээдэги кэһиинэн барыан сөп. Ол иһин таксатын (биир балык хоромньутун) сыанатын кыччата сатыыбыт. Туох барыта сыаналаах, балык эмиэ. Холобур, муксуун таксата эмиэ наһаа улаатан хаалла, 70 000 солк. таҕыста. Федеральнай таһымҥа хоту дойду дьоно бултаан-балыктаан айахтарын ииттэллэр диэн туруорсан, такса сыанатын аччатарга үлэлэһэ сылдьабыт эрээри, билиҥҥитэ түмүк биһигини үөрдүбэт. Атын эрэгийиэннэр төттөрүтүн балык таксатын улаатыннара сатыыллар. Сэрэйэн көрдөххө, сокуону кэһии, браконьерство үгүстүк тахсар быһыылаах.

-Уус Алдан олохтооҕо Кыһыл кинигэҕэ киирбит хатыыһы хаптаран баран 10 мөл. солк. ыстарааптанан бэйэтигэр тиийиммит диэн дьон соһуйан эрэ хаалбыта. Оттон айылҕаҕа хоромньу тахсыбытын ким биллэрэрий?

-Хомойуох иһин, оннук түгэн баар этэ. Билигин уопсастыбаннас көхтөөх, ээл-дээл буолбакка, тулалыыр эйгэҕэ эппиэтинэстээхтик сыһыаннаһар. Саамай көмөлөһөр, тирэнэр дьоммут уопсастыбаннай экологтар. Бырамыысыланнай хампаанньалар таһаарбыт хоромньуларын тута биллэрэн иһэр, баһаар барбытын тиэрдэр, мас кэрдиллибитин, уу киртийбитин көрөн кэмигэр күүскэ айдаарар, тыас таһаарар дьон кинилэр.

Олохтоох дьон бу түөлбэҕэ олорор буолан, тулалыыр эйгэҕэ туох быһыы-майгы тахса турарын кэтииллэр, көрө-истэ сылдьаллар. Инникитин даҕаны кинилэр үлэлэрэ биһиэхэ көмөлөөх, тирэхтээх буоллун диэн баҕарыам этэ. Түгэнинэн туһанан, уопсастыбанньыктарга, тирэх буолар дьоммор махтанабын, кинилэр СӨ Экологияҕа, айылҕаны туһаныыга уонна ойуур хаһаайыстыбатыгар министиэристибэтин, хонтуроллуур уорганнары кытта тэбис-тэҥҥэ үлэлэһэллэр, сэрэтэллэр, биллэрэллэр.

Аар айылҕабыт чөл буоларыгар, ыччаттарбытыгар төһө кыалларынан бигэ туруктаах айылҕаны хаалларарга, ууну, сири, тыаны, ыраас салгыны тиэрдэрбит туһугар өссө даҕаны салгыы күүскэ үлэлэһиэххэйиҥ, эппиэтинэстээх буолуоххайыҥ диэн ыҥырыам этэ.    

-Өрөспүүбүлүкэҕэ сир баайын хостооччулар үлэлэрин тустаах министиэристибэ хонтуруоллуур, кинилэри кытта сис кэмитиэт хайдах үлэлэһэрий?

-Итиннэ экология эрэ министиэристибэтэ буолбакка, дьиҥ-дьиҥинэн, көрөр-истэр, хонтуруоллуур уорганнар элбэхтэр, холобур, Росприроднадзор, Айылҕа харыстабылын борокуратуурата, онон айылҕаны алдьатыы, кээһэтии болҕомтото суох хаалбат. Ону таһынан, Булт, балык иниспиэксийэтэ баар, биэдэмистибэлэр икки ардыларыгар хамыыһыйа үлэлиир. Бу хамыыһыйаҕа Ил Түмэнтэн мин киирэбин, министиэристибэлэр, улуустар, хонтуруоллуур уорганнар бэрэстэбиитэллэрэ, уопсастыбанньыктар бааллар.

Бырамыысыланнас сайдыбыт сиригэр, Алдан, Нерюнгри оройуоннарыгар хамыыһыйа киэҥник үлэлиир, элбэх көрсүһүүлэри, үгүс-үтүмэн бэрэбиэркэни оҥордубут, ол түмүгүнэн уураахтары ылынныбыт. Географиябытын өссө кэҥэтиэхтээхпит, Уус Маайа, Өймөкөөн, Томпо диэки хайысхаланыахтаахпыт.

-Экология кодексатын кэһии таҕыстаҕына, сир баайын хостооччулар төһө улахан ыстараабы төлүүллэрий?

-Билигин федеральнай сокуон ону хааччахтыыр, Борокуратуураттан ыйыппакка эрэ бүгүн истээт даҕаны, тута сүүрэн тиийэн бэрэбиэркэлиир боломуочуйа суох. Ил Түмэн мунньаҕа ону сурук бэлэмнээн, Бырабыыталыстыбаҕа ыытан турар эрээри, хоруйа маннык буолуохтаах диэн суох. Хоромньу таҕыстаҕына, айылҕа сокуонун кэһии бэлиэтэннэҕинэ, Борокуратуура сааҥсыйа биэриэхтээх. Ол биллэн турар, уһаан-тэнийэн хаалар кутталлаах.

Өрүс уута уста турар, тахсыбыт хоромньуну көстүбэт-биллибэт курдук бэрт түргэнник чөлүгэр түһэриэхтэрин сөп. Онон итиннэ бытаарыы баар. Чопчу маннык улууска уу киртийдэ, ньиэп тоҕунна, көмүһү хостооччулар үрэҕи киртиттилэр диэн биллэрии киирдэ даҕаны, ол улууска бар иниспиэктэрдэр сүүрдэн тиийэллэрэ буоллар, хоромньуну таһаарыыны булуу быдан түргэн буолуо этэ.

Сир баайын хостооччу айылҕаны киртиттэҕинэ, хоромньу кээмэйэ ааҕыллар, ол туһунан ньымалаах, ыстараап кээмэйэ мөлүйүөнүнэн, миллиардка да тиийиэн син. Ол хаһан оҥоһуллуор диэри киртийбит үрэх ырааһыран, сүүрүктээх уу 3-4 күн устата суурайан илдьэ барар. Түмүгэр ким киртиппитэ биллибэт буолан хаалар. 100 км. устан барбытын ким баҕарар мэлдьэһэн кэбиһиэн сөп. Саамай улахан ыарахаттары итиннэ көрсөбүт. Федеральнай сокуон ити өттүгэр тута бэрэбиэркэни ыытарга кэккэ хааччахтары үөскэтэр. Борокуратуура сааҥсыйата суох урбааны тыытыа суохтаахпыт. 100 сайабылыанньаны түһэрдэххэ, 99-һун тохтотон кэбиһэллэр. Өскөтүн ыстараап төлөннөҕүнэ, күөх төлөбүр диэн айылҕаны чөлүгэр түһэрэргэ ыыталлар.

-Күн бүгүн өрөспүүбүлүкэ экологиятын туругун хайдах сыаналыа этигитий?

-Биһиги сирбит улахана бэрт, 3,1 мөл.кв.км., Арассыыйаҕа саамай улахан эрэгийиэн, онон киһи хараҕын далыгар туох буола турара көстүбэт. Киин эрэгийиэннэр курдук биир улуус саҕа кыра сирдээх эбиппит буоллар, туох быһыы-майгы тахсыбытын көрө-истэ олоруо этибит. Атын эрэгийиэннэри кытта тэҥнээтэххэ, биһиги айылҕабыт чөл, өрүстэри чөлүгэр түһэрии диэн федеральнай бырайыакка Өлүөнэ өрүһү киллэрэ сатаабыппыт, ону хас да киритиэрийинэн көрөн, өрүс ыраас диэн чугаһаппатахтара. Кэнники 5-6 сылга бырамыысыланнас киириитэ биллэрдик улаатта, ол суола-ииһэ суох син биир ааспат.

-Уопсастыбанньыктар Ил Түмэҥҥэ ханнык боппуруостары туруорсалларый?

-Сахабыт Сирин хоһооҥҥо хоһуйуллубут, ырыаҕа ылламмыт ыраас уулаах Амма эбэни харыстыырга туруорсаллар, соҕотох ыраас эбэлээх хааллыбыт дииллэр. Амма баһыгар маһы кэрдимиэххэ, бырамыысыланнаһы киллэримиэххэ, саамай ыраас уубутун харыстыахха наада диэн күүстээх туруорсуулар бааллар.

-Андрей Михайлович, сиһилии кэпсээниҥ иһин махтал! Аар айылҕабытын харыстыырга сокуоннары бэлэмниир үлэҕит үтүө түмүктээх, дьоҥҥо туһалаах буоллун, эколог күнүнэн итиитик-истиҥник эҕэрдэлиибин!

Хаартыска: Андрей Находкин архыыбыттан.