История

Талааннаах, дьоҕурдаах киһи элбэх өрүттээх үлэтин, дууһатын ис туругун сырдатар уустук буолааччы. Ол даҕаны буоллар, өр сылларга чугастык алтыспыт, ытыктыыр-убаастыыр, орто дойдуттан барбыта төһө даҕаны ырааттар, мин өйбөр-санаабар иҥэн хаалбыт Василий Николаевич Иванов туһунан үтүө өйдөбүлү ааҕааччыларга тириэрдэргэ сананным.

Биһиги билсиһиибит көһүппэтэх өттүттэн эмискэччи саҕаламмыта. 1960 сыллаахха, ол эбэтэр 65 сыл анараа өттүгэр мин Сунтаарга ЫБСЛКС оройкуомун сэкирэтээринэн үлэлии сылдьан Улуу Москуба куораты көрөргө санаммытым. Сайын этэ. Москубаҕа аан бастаан көтөн тиийэн дьон сүбэтинэн “Москва” гостиница нүөмэригэр түһээт, санаам тулуппакка таһырдьаны былдьастым. Кыһыл болуоссаты көрөргө санаан, Улахан тыйаатыр диэккинэн бардым. Тыйаатыр иннинээҕи болуоссат ыскамыайкатыгар биир саха уола боччумнаахтык туттан олороругар түбэстим. Тиийэн кэпсэттим, онтум урут Москуба куоракка үрдүк үөрэҕи бүтэрэн, дойдутугар Дьокуускайга тиийэн үлэлии сылдьан командировкаҕа кэлбит Иванов Василий Николаевич диэн эбит. Кэлбит сыалын-соругун ситиһэн сарсын дойдутугар төннөөрү сылдьар эбит. Дьэ, кэпсэтэн, билсэн баран, Василий эттэ: “Эйиэхэ, Москубаны билэ-көрө кэлбит киһиэхэ, көмөлөһүүм, Кыһыл болуоссаты көрдөрөн баран, ВДНХ диэн улахан музей курдук миэстэ баар – дойду сайдыытын көрдөрөр, онно барыахха”, - диэтэ. Мин үөрэ түстүм, махтанным уонна ол күн хойукка диэри Улуу Москуба куораты аан бастаан көрдүм-иһиттим, улаханнык астынным. Дьэ, ол курдук, Василий Николаевич миэхэ үтүөнү-кэрэни, дьиҥнээх сайдыыны илэ көрөрбөр көмөлөһөн, Улуу Москуба туһунан көрдөрө-көрдөрө кэпсээн, мин дууһабар инникигэ тардыһыыны сахпыт үтүө дьоннортон биирдэстэрэ буолар. Төһө даҕаны сааспытынан эмдэй-сэмдэй буолларбыт, үрдүк үөрэххэ Москуба үнүстүүтүгэр үөрэммитэ, билиитэ-көрүүтэ киэҥэ, тылынан ылыннарыылаахтык быһаарар дьоҕура оччолорго миигин сөхтөрбүтэ.

Кэлин, мин төһө даҕаны ыраах оройуоннарга үлэлээтэрбин, билсиибит салҕаммыта. Сэдэхтик даҕаны буоллар, көрүстэхпитинэ араас боппуруостарга кэпсэтэр буоларбыт. Онно Василий Николаевич төрөөбүт норуотун устуоруйатын үөрэтиигэ, 1930-с сылларга саха интэлигиэнсийэтин омугумсуйууга олоҕо суох балыйыы ыарахан содулун уонна саха норуотун төрүт култууратын чинчийэрин, иҥэн-тоҥон үөрэтэрин билбитим. Ону тэҥэ, кини билиҥҥи үйэҕэ саха интэлигиэнсийэтин бастыҥ бэрэстэбиитэлэ буолара чуолкайдык көстөрө диэн бэлиэтиэм этэ.

Василий Николаевич 1935 сыл ыам ыйын 1 күнүгэр Ньурба оройуонун I Дьаархан нэһилиэгэр колхуостаах дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Кини сэрии кэминээҕи аччык, ыар дьыллар кыһалҕаларын билбитэ. Кыра сааһыттан колхуос араас үлэтигэр эриллэн-мускуллан улааппыта.

1952 сыллаахха Ньурба орто оскуолатын бүтэрээт, ол дьыл Москубатааҕы историческай-архивнай судаарыстыбаннай үнүстүүккэ ситиһиилээхтик туттарсан үөрэнэ киирбитэ. 1957 сыллаахха үөрэҕин бүтэрэн, дойдутугар төннүбүтэ. Эдэр исписэлииһи тутатына Саха АССР судаарыстыбыннай архыыбыгар отдел начаалынньыгынан үлэҕэ ылбыттара. Архыып үлэтигэр матырыйалынай баазаны бөҕөргөтүүгэ, каадырдары бэлэмнээһиҥҥэ күүскэ ылсыбыта. Архыып үлэтэ биллэрдик тупсан, РСФСР архыыбын үрдүкү тэрилтэтин хайҕабылын ылбыта.

1961 сыллаахха Саха судаарыстыбаннай үнүбэрсиэтин аспирантуратыгар үөрэнэ киирбитэ, ССРС норуоттарын устуоруйатын дириҥник үөрэппитэ. Кини билимҥэ салайааччытынан саха биллиилээх учуонайа, бэрэпиэссэр Г.П. Башарин буолбута, билимҥэ киэҥ суолу тэлэригэр көмөлөспүтэ. Бастаан хандьыдаат дэссэртээссийэтин ситиһиилээхтик көмүскээбитэ. Онтон 1993 с. дуоктар дэссэртээссийэтин көмүскээбитэ.

Үнүбэрсиэккэ преподавателинэн үлэлээбитэ инники олоҕор, үлэтигэр туһалаах буолбута. Үлэҕэ уопуттаах, киэҥ билиилээх учуонайы кэлин ССРС НА СО Саха Сиринээҕи филиалын дириэктэринэн анаан, уһун кэмҥэ таһаарыылаахтык үлэлээбитэ. Научнай үлэлэрин хайысхата - Сибиир эрэгийиэннэрэ Арассыыйа судаарыстыбатыгар киириэхтэриттэн XXI үйэҕэ диэри киэҥ уонна дириҥ ис хоһоонноох устуоруйата этэ. Дириҥ хорутуулаахтык чинчийбитэ, үөрэппитэ уонна билимҥэ киллэрбитэ.

Кини бэйэтин 300-чэ киэҥ ыстатыйаларыгар ол чинчийиилэрин түмпүтэ уонна 13 кинигэҕэ наардаан таһаарбыта. Ону таһынан 100 научнай үлэҕэ эрэдээктэр быһыытынан үлэлээн, Саха Сирин уонна киэҥ Сибиир норуоттарын устуоруйаларын үөрэтиигэ улахан кылаатын киллэрбитэ.

Биллэрин курдук, саҥа Саха Сирин тутуу, дьон олоҕун тупсарыы иһин хамсааһын Михаил Ефимович Николаев салалтатынан 1989 сылтан саҕаламмыта. М.Е. Николаевы тула Саха Сирин дьиҥнээх патриоттара, интэлигиэнсийэ бастыҥ араҥата түмсүбүтэ.

Ол күүрүүлээх уонна эппиэттээх кэмҥэ Василий Николаевич Иванов Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин 12-с ыҥырыытын дьокутаатынан талыллыбыта. Киэҥ билиилээх, олоххо аныгылыы көрүүлээх дойдутун дьиҥнээх патриота В.Н. Иванов Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Бэрэссэдээтэлэ, кэлин Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бастакы Бэрэсидьиэнэ М.Е. Николаев хараҕын далыгар тута киирбитэ. Василий Николаевич олоххо көрүүлэрин, элбэх туһалаах этиилэрин Михаил Ефимович ылынара, өйүүрэ.

Дьокутаат быһыытынан “Судаарыстыбаннай сүбэринитиэт туһунан Дэкэлэрээссийэ” уонна “Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун (Конституцияны)” бэлэмнэниилэригэр көхтөөхтүк кыттыбыта. 1990 сылтан саҕалаан, М.Е. Николаев этиитинэн, В.Н. Иванов салайар научнай-чинчийэр үнүстүүтүн үлэтин хайысхатын саҥа Саха Сирин сайдыытыгар туһаайбыта. Ити кэмҥэ саха учуонайдара Василий Николаевич быһаччы салалтатынан саҥа судаарыстыбаннаһы тэрийиигэ уонна саҥа сокуоннары оҥорууга олус наадалаах этиилэри оҥорбуттара: “сүбэринитиэти ылыы суола биир – Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннаһын сайыннарыы”, “Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт Сокуонунан (Конституциятынан) бэриллэр статуһа – Российскай Федерация субъега буолар”, “Өрөспүүбүлүкэ федерация субъегын быһыытынан инники кэскилэ”.

Оттон Михаил Ефимович Николаев Олоҥхо диэн норуот тылынан уус-уран айымньыта аан дойду таһымыгар тахсыытыгар уонна ЮНЕСКО шедевринэн биллэриллиитигэр маҥнайгынан уонна таһаарыылаахтык ылсыбыта.

Норуот култууратын, үгэстэрин сайыннарыы өрөспүүбүлүкэ салайар уорганнарын биир сүрүн соруга буоларын туһунан өссө 1990 сыл балаҕан ыйын 27 күнүгэр ылыллыбыт “Саха ССР Судаарыстыбаннай сүбэринитиэтин Дэкэлэрээссийэтин” киирии чааһын бүтэһик абзааһыгар уонна 3 ыстатыйатыгар ыйыллыбыта. М.Е Николаев норуот үгэс буолбут Ыһыаҕын уонна уус-уран тылынан айымньытын Олоҥхону күүскэ сайыннарыыга уонна саха култууратын аан дойдуга таһаарыыга эрчимнээхтик ылсыбыта. Мин ол кэмҥэ Миниистирдэр Сэбиэттэрин бэрэссэдээтэлинэн, онтон Үрдүкү Сэбиэт бэрэссэдээтэлинэн үлэлиир кэммэр киниэхэ көмөлөспүтүм, өйөөбүтүм. Онон олоҥхо ЮНЕСКО шедеврэ буоларыгар Михаил Ефимович оруолун намтатан, өҥөтүн бэйэлэригэр суруна сатааччылар эмиэ баалларын билэбин. Билим да этэринэн, хас биирдии дьоһуннаах ситиһии устуоруйата кырдьыгынан көрдөрүллэрэ наада. Ити олоҥхону суолтатын үрдэтии, ЮНЕСКО шедеврэ буоларын ситиһии сыралаах үлэтигэр саамай чугас сылдьыбыт, көдьүүстээхтик көмөлөспүт, элбэх научнай чинчийиини ыытан киэҥ ис хоһоонноох суругунан үлэлэри бэлэмнэспит киһинэн биллиилээх учуонайбыт В.Н. Иванов буолар. Оттон тэрээһинигэр кыттыбыт, онон бэйэлэрин кылааттарын киллэрбит дьон элбэхтэр.

Чуолкайдаан эттэххэ, М.Е. Николаев туруорсуутунан 1991-1994 сылларга “Дьулуруйар Ньургун Боотур” олоҥхо биэс омук тылынан тылбаастаммыта. 1992 сылга ЮНЕСКО көрүүтүнэн өрөспүүбүлүкэҕэ сааскы ыһыахтар тэриллибиттэрэ, 1993 сыллаахха устуоруйаҕа аан бастаан П.А. Ойуунускай 100 сылыгар анаан Париж куоракка ЮНЕСКО дьиэтин киэҥ саалатыгар “Дьулуруйар Ньургун Боотур” олоҥхо туруоруллубута. Оттон 2005 сыл сэтинньи ыйыгар ЮНЕСКО Олоҥхону  аан дойду култууратын шедевринэн уонна киһи-аймах уһулуччулаах нэһилиэстибэтинэн билиммитэ.  

Олоҥхо диэн саха омуга түҥ былыргыттан илдьэ кэлбит, биһиги өбүгэлэрбит кэнэҕэски ыччаттарыгар айан хаалларбыт кэс тыллара, саха норуотун уус-уран тылын сомоҕото буолар.

Олоҥхо оруолун үрдэтиигэ ылсан таһаарыылаахтык үлэлээбит, сыраларын биэрбит саха норуотун чулуу дьонноро А.Е. Кулаковскай, П.А. Ойуунускай буолалларын биһиги бары билэбит. Кинилэр олоҥхо силигилии сайдарыгар сүдү кылааттарын киллэрбиттэрэ. Олоҥхо ЮНЕСКО киһи аймах уус-уран тылынан айымньытын уонна матырыйаалынайа суох култуура нэһилиэстибэтин шедеврдэрин испииһэгэр киирбитин кэннэ кини суолтата өссө улаатар. Ону билим өттүнэн чинчийии уонна салгыы сайыннарыы үлэтин ыытар сыалтан 2010 сыл сэтинньи ыйыгар ректор Е.И. Михайлова дьаһалынан М.К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай үнүбэрсиэт иһинэн Олоҥхо үнүстүүтэ тэриллибитэ. Дириэктэринэн Василий Николаевич Иванов анаммыта уонна хаалбыт олоҕун устатыгар айымньылаахтык үлэлээбитэ. Кини салалтатынан Олоҥхо үнүстүүтэ норуот тылынан айымньыларын, бастатан туран олоҥхону, чинчийиитэ норуот, ордук ыччаттар, олоҥхону үөрэтэллэригэр болҕомтону уурбута. Ураты суолталааҕынан “Дьулуруйар Ньургун Боотур” олоҥхону толору тиэкиһинэн сахалыы тылынан аан бастаан бэчэттэммитэ буолар.

Василий Николаевич научнай үлэтин чэрчитинэн саха интэлигиэнсийэтэ 1930-с сылларга омугумсуйууга буруйданыыта олоҕо суоҕун, сыыһатын чуолкайдык дакаастаабыта уонна компартия киин кэмитиэтин 1928 сыл атырдьах ыйын 9 күнүгэр тахсыбыт уурааҕын көтүттэрэргэ уонна 1994 сыл муус устар 26 күнүгэр ылыллыбыт Российскай Федерация Бэрэсидьиэнин “1920-1930 сылларга саха норуотун чулуу дьонун омугумсуйууга буруйдааһыны көтүрэр туһунан” ыйааҕа тахсарыгар көхтөөхтүк үлэлэспитэ.

Кини Саха Сирин иһигэр ыытыллар уопсастыбаннай үлэҕэ мэлдьи инники кэккэҕэ сылдьара, көхтөөхтүк кыттара. Өрөспүүбүлүкэҕэ бастакынан Уопсастыбаннай палата бэрэссэдээтэлинэн талыллан 2011-2014 сылларга ити дьоһуннаах, суолталаах тэрилтэ үлэтин иилээбитэ-саҕалаабыта.

Василий Николаевич билим үлэһиттэрин түмэр, билим сайдыытын сүрүннүүр наадалааҕын өтө көрөн, кэскиллээҕин өйдөөн Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимин академиятын тэрийэр наадатын туһунан Бэрэсидьиэн М.Е Николаевка эппитэ. Кини көҕүлээһинин Михаил Ефимович ылынан, 1993 сыл ахсынньы 20 күнүгэр өрөспүүбүлүкэҕэ Билим академиятын тэрийэр туһунан Ыйаахха илии баттаабыта. Санаа атастаһыытыгар элбэх учуонай Академия Бэрэсидьининэн В.Н. Иванову талар табыгастааҕын, кини ол кэмҥэ үгүс научнай үлэлэрдээх, билим биллиилээх дуоктора, бэрэпиэссэр буоларын эппиттэрэ. Ону Василий Николаевич бэйэтэ чинчийэ сылдьар научнай үлэлэрин тохтотумаары, кэнэҕэскитин улахан научнай эйгэҕэ үлэлиир санаалааҕын этэн, аккаастаммыта. Ол оруннаах этэ уонна кини киһи быһыытынан үрдүкү былааска тардыспатын, дьыалаҕа дуоспуруннаах сыһыанын, көнө, сэмэй майгытын көрдөрбүтэ. Саҥа тэриллибит Академия чилиэнинэн сылдьан устуоруйа билимин сайдыытыгар олус улахан кылаатын киллэрбитэ.

Билиҥҥэ диэри саха чулуу учуонайа, билим бары хайысхаларын сайдыытыгар үтүмэн үгүс өҥөлөөх Василий Николаевич Иванов Саха Сирин култуурата, сиэрэ-туома, өйө-санаата сайдыытыгар киллэрбит кылаата ситэ сыаналана илик. Оннооҕор бу сыл ыам ыйын 1 күнүгэр – төрөөбүтэ 90 сылыгар кини туһунан учуонайдартан, өрөспүүбүлүкэ туһааннаах салайааччыларыттан биир даҕаны үтүө тыл этиллибэтэ, ахтыллыбата.

Дойду устуоруйатыгар судаарыстыбаннай, уопсастыбаннай диэйэтэл, учуонай, айылҕаттан айдарыылаах мындыр киһи киллэрбит кылаатын сыаналааһын үүннээх-тэһииннээх буолуохтаах.

Сорохтор бэйэлэрэ, сырдатааччылара даҕаны ааллаах ат курдук түһүнэн кэбиһээччилэр. Оҥоһуллубут дьыалаҕа атын дьон өҥөтүн умнан, умуннаран кэбиһээччилэр. Атын көлүөнэ түбүктээх, түмүктээх, ырааҕы көрүүлээх үлэлэрин киэр анньан баран “биһиги оҥордубут” диэччилэр эмиэ бааллар. Ити устуоруктар былыр былыргаттан сэмэлиир түгэннэрэ эрээри, билиҥҥэ диэри устуоруйаны токурутуу түбэлтэлэрэ тахса тураллар.

Бу олоҥхону таарыйар кэпсэтии. Онон түҥ былыргы түбэлтэни холобур аҕалар сиэрдээх курдук. Арай, былыргы дьыл былдьаһыктаах мындаатыгар Рим импиэрийэтигэр Юлий Цезарь диэн полководец баһылаан олорор кэмигэр элбэх сэриилэргэ кыайталаан, норуотугар аатырбыт-сураҕырбыт. Ону бэрт былдьаһан Рим сорох сенатордара саагыбар тэрийэн Цезары олохтон туораталлар уонна Рим киин болуоссатыгар мунньустан ол Цезары сөбүлээбэтэх сенатордар куоластарын муҥунан үөгүлэспиттэр: “Цезарь аны суох, мантан ыла Рим остуоруйатын биһиги суруйуохпут”, - диэн. Хата, Цезарь муударай полководец буолан анал суруксуттаах эбит. Ол суруксута Цезарь туох баар килбиэннээх кыайыыларын, ситиһиилэрин сурукка тиһэн испит. Онон өрө турбут сенатордар баҕа санаалара туолбатах. Рим импиэрийэтин устуоруйата кырдьыгынан суруллан үйэлэргэ бэлиэтэнэн хаалбыт. Дьэ, ити былыргы номох даҕаны буоллар, киһи билигин даҕаны сэргиир түбэлтэтэ. Ис хоһооно – устуоруйа кырдьыгынан суруллуохтаах.

Василий Николаевич научнай үлэтин кээмэйэ сөҕүмэр, ону тустаах библиографическай ыйынньык арылхайдык көрдөрөр. Иванов В.Н. Сахабыт Сирин аныгы үйэҕэ баар-суох бөдөҥ учуонайдарбытыттан биирдэстэрэ. Кини аатын үйэтитии төрөөбүт дойдутугар, норуотугар оҥорбут өҥөтүгэр эппиэттир гына ыытыллара наада. Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимҥэ Академиятын тэрийии туһунан маҥнайгынан этии киллэрбит, аан бастакыттан Академия дьиҥнээх чилиэнэ, өрөспүүбүлүкэ чулуу учуонайдарыттан биирдэстэрэ буоларынан Иванов Василий Николаевичка пааматынньыгы Академия дьиэтин иннинээҕи искибиэргэ туруорарга саамай тоҕоостоох.

Урут этэн турабын, учуонай Филиппов В.В. пааматынньыга ити миэстэҕэ уопсастыбаннаһы кытта санаа үллэстибэккэ, аҕыйах киһи баҕатынан туруоруллубута. Биһиги, М.Е. Николаевы кытта саҥа өрөспүүбүлүкэни тутууга ыкса үлэлэспит, сайдыы, инники кэскил тыын боппуруостара хайдах ылыныллыбыттарын, ханнык харгыстар, Саха Сирин, норуот интэриэстэриттэн таһы-быһа туора турар күүстэр баалларын илэ харахпытынан көрбүт тыыннах туоһулар, ардыгар улаханнык сонньуйабыт. В.В. Филиппов кэккэ алҕастары таһаарбыта өрөспүүбүлүкэ инники сайдыытыгар охсуулаах буолбутун үгүстэр билэллэр. Өссө төгүл тоһоҕолоон этэбин – устуоруйа кырдьыгынан суруллуохтаах. Филиппов В.В. турбут пааматынньык атын сиргэ көһөрүллэн, Академия иннинээҕи искибиэргэ Саха Сирин норуотун интэриэһин иһин дьулуурдаахтык, таһаарыылаахтык, норуотугар бэриниилээхтик үлэлээбит чулуу учуонай Василий Николаевич Иванов пааматынньыга турара саамай сөптөөх. Өрөспүүбүлүкэ олохтоохторо кинилэр интэриэстэрин иһин, саха норуотун дириҥ устуоруйатын чуолкайдык арыйбыт, култууратын, сиэрин-туомун чинчийэн үйэтиппит чулуу учуонай Василий Николаевич Иванов сырдык аата дьиҥнээхтик үйэтитиллиитин өйүүллэригэр эрэллээхпит.

Климент Иванов,

СӨ Бочуоттаах олохтооҕо,

Судаарыстыбаннай сулууспа бэтэрээнэ