Все новости

Уларыта тутуу сылларыгар диэри улууска биирдиилээн дьон уора-көстө боксаҕа эрчийбиттэрэ. 1999 cыллаахха мин иккистээн төхтүрүйэн улуус үөрэҕин салайааччытынан анаммытым кэннэ, таатталар биһиги майгыбыт холку соҕус, онон билиҥҥи түргэн сайдыылаах үйэҕэ уолаттарбыт түргэнник толкуйдуур уонна бэйэлэригэр эрэллээх буоллунар диэн, улууска бастакытын бокс федерациятын тэрийбиппит.

Федерация үлэтин ис тэрээһинин уруккута СГУ боксаҕа сүүмэрдэммит хамаандатын капитана Неустроев Андрей Иннокентьевич тэрийбитэ, мин федерация салайааччытын быһыытынан тренердэргэ штаттары булууга уонна боксердары күрэхтэһиигэ ыытарга проезтарын төлөтөргө үлэлэһэрим. Оччолорго Харбалаах СПТУ директорынан үлэлии олорор Владимир Иванович Кривошапкин училище курсаннарын эрчийэрин таһынан, федерация үлэтигэр улахан көмөнү оҥорбута. Федерация үлэтигэр күүс-көмө буолбуттара Леонид Степанович Васильев, Иван Иванович Барбасытов, Макар Семенович Собакин, Дмитрий Прокопьевич Дьячковскай уо. д. а.

Федерация үлэтин түмүгэр 9 нэһилиэккэ бокс секциялара тэриллибиттэрэ, тренердэринэн үлээбиттэрэ: Дьохсоҕоҥҥо спорт маастарыгар кандидат Бысыин Николай Николаевич, Ытык Күөлгэ Павлов Александр Афанасьевич, Василий Константинович Захаров, Дэбдиргэҕэ боксаҕа үрдүк үөрэхтээх тренер Заболоцкай Николай Иванович, Тыараһаҕа Татаринов Филипп Васильевич (Ньурба), Даайа Амматыгар республика үөрэҕириитин туйгуна, спорт маастарыгар кандидат Яковлев Роман Иванович (Нам), Чөркөөххө спорт маастарыгар кандидат Соломонов Анатолий Семенович (Өлөөн), Чычымаххө, кылгас да кэмҥэ буоллар, спорт маастара, билигин ММА республика федерациятын президенин солбуйааччы Охлопков Иван Федорович (Томпо), Уус Тааттаҕа Неустроев Новомир Васильевич, Уолбаҕа Семенов Айтал Семенович (Ньурба).

“Сахаавиа” генеральнай директорын экономикаҕа солбуйааччы В.С. Евдокимовы кытары кэпсэтэн, итиэннэ улуус финансовай управлениетын салайааччы Е.Н. Огонеров көмөтүнэн, үп министерствотын сөбүлэҥин ылан, республикаҕа Таатта эрэ спортсменнара, үөрэҕин үлэһиттэрэ, хардарыта аахсыы суотугар көтүүлэрин тэрийбиппит. Ол кэмҥэ харчы суоҕа бэрт буолан, бэл диэтэр, биирдэ үөрэх министрэ Е.И. Михайлова сорудаҕынан, министерство финансовай отделын салайааччыта А.А. Герасимов көрдөһүүтүнэн, республика тустууга хамаандатын Кавказка айанын төлөөбүппүт.

Мин кэннибиттэн федерация президеннэринэн В.И. Кривошапкин, Дь.Н. Куличкин, Н.А. Местников ис сүрэхтэриттэн кыһаллан үлэлээбиттэрэ. Дьулус Николаевич аҕата Николай Иванович 1955-59 сс. Ташкеҥҥа физкультура институтугар үөрэнэ сылдьан, боксанан дьарыктаммыта, боксаҕа республиканскай категориялаах судьуйа. Дьулус Николаевич предприниматель буолан, бэйэтин харчытынан боксаҕа улуус күрэхтэһиилэрин ыытара. Холобура, аҕатын аатын үйэтитэр инниттэн, улуус күрэхтэһиилэрин ыытара, кини бирииһигэр боксаҕа күрэхтэһиилэри тэрийэн ыыппыта. Николай Афанасьевич боксерскай перчаткалары, лапалары, грушалары ылан биэрэрэ. Спорт салайааччытынан үлэлээбит буолан, үрдүк кылаастаах боксер тахсыа диэбит уолаттарыгар болҕомтотун уурара, көмөлөһөрө. Кини уурайыаҕыттан ыла сөптөөх киһини кыайан булбаккабыт, федерация салайааччыта суох үлэлээн кэллэ. Улуус боксаҕа федерациятын толорооччу директорынан Унаров Николай Иванович үлэлээн кэллэ.

Бу кэм устата тренердэр, федерация президеннэрэ, чилиэннэрэ улууска бокс сайдарыгар сыралаһан туран үлэлээбиттэрэ, Россия,  Дальний Восток, республика, үгүс чемпионнарын, призердарын бэлэмнээн таһаарбыттара. Николай Николаевич Бысыин федерация тэриллиэҕиттэн күн бүгүҥҥэ диэри тэппит атаҕын кубулуппакка үлэлии сылдьар. Кини уол оҕо уйулҕатын үчүгэйдик билэр, бэйэтэ туспа методикалаах үрдүк таһымнаах тренер, улуус таһымыгар эрчийбит уола Обутов Роман Арассыыйа маастара буолбута. Ол гынан баран, күн бүгүн кини улууска соҕотох тренер, 1990-с сылларга мин Владимир Гаврильевич Калачевтыын туттарбыт дэриэбинэ кытыытыгар турар арочнай саалабытыгар эрчийэр. Кини былырыын 60 сааһын туолбута. Хаһан эрэ кини уурайар түгэнигэр, Тааттаҕа биир да бокс секцията суох буолар туруктаах. Онон Таатта боксатын балаһыанньата быстар мөлтөх.

Үйэ чиэппэрин устата федерация салайааччытынан, федерация чилиэнинэн общественник быһыытынан үлэлээн кэллим. 2002 сылга Дьокуускайга көһөн да баран, улууска бокс боппуруоһугар кыаҕым баарынан үлэлэһэ сатаан кэллим. Хомойуох иһин, бу кэм устата үлэлээн ааспыт улуус спордун комитетын салайааччылара боксаҕа ыалдьар киһи баар диэн биирдэ да кэпсэппэтилэр. Арай аҕыйах хонуктааҕыта спорт комитетын саҥа салайааччыта Владимир Владимирович Кривошапкин эрийэн соһутта даҕаны, үөртэ даҕаны. Кини: “Улууска бокс сайдыытын боппуруоһугар Дьокуускайга баар уолаттарбытын мунньуоҥ?”- дуо диэтэ. Инньэ гынан, ыам ыйын 5 күнүгэр мээрийэ кыра мунньахтыыр саалатын көҥүллэтэн, урут боксаҕа эрчиллибит уолаттарбытын ыҥыран мунньахтаатыбыт.

Улуус боксаҕа федерацията, тренердэр сииккэ сиэлбэтэх, хаарга хаампатах эбиппит, уолаттарбыт мунньахха кэллилэр. Урут кыра сылдьан рингэҕэ охсуһар уолаттарбыт улааппыттар, дьоһун дьон буолбуттар, үрдүк, орто анал үөрэхтэргэ үөрэнэ уонна норуот хаһаайыстыбатын араас салааларыгар таһаарыылаахтык үлэлии сылдьаллар.

Мунньахха улууспут аҕа баһылыга Айаал Семенович Бурцев кэлэн эмиэ соһутта. Кинини оскуолаҕа үөрэнэ сырыттаҕына, боксаҕа Егоров Семен эрчийбитэ. Мунньаҕы мин салайан ыыттым, сүрүн иһитиннэриини В.В. Кривошапкин уонна Н.Н. Бысыин оҥордулар. Мунньах түмүгүнэн федерация толорооччу директорынан үлэлээн кэлбит Н.И. Унаровка махтанныбыт уонна кини оннугар Руслан Русланович Неустроевы, чилиэннэринэн А.С. Бурцевы, Дь.Н. Куличкины, А.И. Баснаевы таллыбыт. Итини таһынан уолаттар: “Сидоров Николай Романович федерация чилиэнэ буолара буоллар”, - диэн баҕа санааларын эттилэр. Федерация урукку чилиэннэрэ В.И. Кривошапкин, Н.И. Унаров, И.И. Барбасытов, И.Г. Неустроев оннуларыгар хааллылар.

Айаал Семенович: “Федерация салайааччытын булууга үлэлэһиэм”,- диэн эттэ. Дьокуускайга олорор Арассыыйа спордун маастара Р.Р. Обутов: “Штат аҥаара буларгыт буоллар, уолаттары эрчийиэм этэ”, - диэтэ. Владимир Владимирович штат булуутугар үлэлэһиэх буолла. Онон мин санаабар, улууска бокс салгыы баар буоларыгар олук уурулунна диэххэ сөп.

Бокс күөн күрэс көрүҥэ буоларынан, уолаттарбытын эт-хаан өттүнэн чэгиэн, өй-санаа өттүнэн сайдыылаах оҥорорунан, патриотическай иитиигэ быһаччы сыһыаннаах. Дойдубутун күүстээх-уохтаах, тобуллаҕас толкуйдаах, ыарахантан чаҕыйбат эрэ боотурдар көмүскүөхтэрэ.

Аны мунньах кэнниттэн санаа. Республикаҕа боксаны Таатта улууһуттан төрүттээх Саха АССР уонна РСФСР үтүөлээх тренерэ Арсений Арсеньевич Петров төрүттээбитэ.

Бокс төрүттэммитэ 50 сылыгар саха бастакы боксердарыттан биирдэстэрэ, профессор Сивцев Иннокентий Семенович уонна боксаҕа ССРС спордун маастара Тыасытов Александр Афанасьевич «Бокс Якутии» диэн суруйбут кинигэлэрин оччолорго республика боксаҕа федерациятын президенин 1-кы солбуйааччы, Сэбиэскэй Сойуус боксаҕа маастара Г.Р. Явловскай миэхэ бэлэхтээбитэ. Улууска федерациябытын саҥа тэринэрбитигэр биир да бэрчээккибит, рингэбит, судьуйабыт суох этэ, онно табаарыспыт Георгий Романович биһиэхэ дурда-хахха буолбута. Бу кинигэ 15-28 стр. «Патриарх якутского бокса Петров Арсений Арсеньевич» диэн сыалай салаа баар. Манна Арсен Петровка боксаҕа уһуйуллубут прокурор В.П. Багынанов бу курдук суруйбут: «У истоков развития якутского бокса стоял А.А. Петров. Он родился 25 сентября в 1928 году в селе Уолба Таттинского улуса. Его отец, тоже Арсений Арсеньевич дружил с писателем Кулаковским А.Е. (Өксөкүлээх). В 1930 году Арсения Арсентьевича обвинили в троцкизме и арестовали. Его жена, Ульяна Николаевна, с двумя малолетними детьми была вынуждена пешком уйти в Якутск, так как люди стали сторониться их из-за боязни репрессий за контакт с семьей врага народа. Юный Арсен стал тренироваться по боксу в детской спортивной школе...».

Арсен Дьокуускайга общественнай тренеринэн үлэлии сылдьан, бастакы республика таһымнаах күрэхтэһиини спорт биллиилээх салайааччыта Н.Н. Тарскай көмөтүнэн 1956 с. тэрийбитэ. Бу күрэхтэһииттэн саҕалаан, Саха Сиригэр Арсен Петров салалтатынан бокс сайдан барбыта.

2003 с. ахсынньы 10-14 күннэригэр Арсен Петров төрөөбүтэ 75 сылын туолбутунан сибээстээн, Ытык Күөлгэ боксаҕа республиканскай турнир ыыппыппыт. Мин оччолорго дьиэ кэргэн уонна оҕо аймах диэн Президент комитетыгар үлэлиирим. Ол кэмҥэ сотовай телефон, интернет суох буолан, үлэ чааһын кэнниттэн хойукка диэри хаалан, турнир ыытыытын тэрээһин боппуруостарынан дьарыктанарым. Турнирга бочуоттаах ыалдьыт быһыытынан сырытыннараары, Арсен Петров кэргэнэ Эмиллия Николаевна Петрованы кытары хаста да кэпсэтэ сылдьыбытым. Кини оччолорго СГУ бассейныгар үлэлиирэ. Ол гынан баран, Эмиллия Николаевна бастаан, тоҕо эрэ, сөбүлэспэтэҕэ. Арсен Петров аҕата Тааттаҕа сымыйа балыырга түбэһэн репрессияламмытыгар, төһө да кэлин реабилитацияламмытын иһин, биллэн турар, онтон хом санаа хаалбыта киниэхэ бэриллибит буолуон сөп. Ол иһин Эмиллияҕа Николаевнаҕа билиҥҥи Таатта дьоно-сэргэтэ Арсен Петрову умнубаттарын, күндүтүк саныылларын туһунан сиһилии кэпсээбиппэр, биирдэ сөбүлэспитэ. Инньэ гынан, министр А.Н. Сергучевтан көрдөһөн, правительство гараһын “Волга” массыынатынан Эмиллия Николаевнаны Ытык Күөлгэ бокс күрэхтэһиитигэр таһаара сылдьыбытым. Турнирга бочуоттаах ыалдьыт быһыытынан кинини сэргэ саха бастакы маастардарын, уруккута доруобуйа харыстабылын миниистрэ Егоров Борис Афанасьевиһы, профессор Сивцев Иннокентий Семеновиһы уонна уруккута прокуратура үлэһитэ Багынанов Василий Петровиһы сырытыннарбыппыт. Саха бастакы боксердара тренердэрин Арсен Петрову олус истиҥник саныылларын, республикаҕа тустууну тренер Д.П. Коркин сайыннарбыт буоллаҕына, боксаҕа оннук киһинэн А.А. Петров буоларын туһунан сиһилии кэпсээбиттэрэ.

Арсен тутууга үлэлии сылдьан, үлэ чааһын кэнниттэн общественнай тренер быһыытынан боксаҕа эрчийэр эбит. Хас биирдии боксерга, ол иһигэр ыарахан ыйааһыннаах боксердарга, эрчиллии аайы лапа тутан оҕустарар эбит. Аксакаллар: “Биирдэ эмэ биһиэхэ лапа оҕустарбатаҕына, хомойор этибит, кэлин санаатахха быара ыалдьар киһи наһаа да улахан ноҕуруускаҕа сылдьыбытын өйдөөбөтөх эбиппит”,- диэн кэпсээбиттэрэ.

Арсен Петров бэйэтин харыстаммакка, олоҕун бүтүннүү боксаҕа анаан баран, 1968 сыллаахха, баара-суоҕа 39 саастааҕар, ыалдьан өлбүтэ. Кини төрөөбүт Уолбатыгар көмүллэн сытар. Бу сыл кини уһуйбут уола Эдуард Кауфман ССРС чемпиона буолбута. Эдуард олимпиадаҕа кыттар быраабы ылбыта гынан баран, кини омугунан ньиэмэс буоларын иһин, олимпиадаҕа ыыппатахтара. Арсен Петрову дьон-сэргэ хайдах курдук күүскэ ытыктыырын мин биир хаһыакка Данилов диэн киһи суруйбут ыстатыйатыттан ааҕан баран сөхпүтүм. Бокс күрэхтэһиитэ Дьокуускай стадионугар саҕаламмыт. Диктор дьоҥҥо: “Күрэхтэһиигэ Арсен Петров баар”, - диэн биллэрэрин кытары, стадиоҥҥа баар дьон бары атахтарыгар туран ытыстарын таһыммыттара стадион үрдүнэн ньиргийэн олорбут... Дьэ, бу сүдү киһибит аны 2 сылынан төрөөбүтэ 100 сылын туоларынан сибээстээн, Уолба нэһилиэгэ, улуус администрацията, спорка комитета былаан оҥорон, республика спорка министерствотыгар, боксаҕа федерациятыгар, правительствоҕа түһэрэн, республика хамыыһыйатын тэрийтэрэн, былааны ылыннарыахтарын наада.

Республика хамыыһыйатын тэрийтэрии, былааннарын оҥотторуу, бу элбэх министерстволар сөбүлэҥнэрин ылыы – сүүрүүнү-көтүүнү эрэйэр туһугар эмиэ сыралаах үлэ буолар. Бу былааҥҥа Арсен Петров үлэтин сырдатыы, аатын үйэтитии, Ытык Күөлгэ бокс тренердэрэ олорор дьиэлэрин тутуу, о. д. а. киириэхтээхтэр. Уолба музейын миэхэ урут Неустроев Климент Степанович көрдөрбүтэ, онно Арсен Петров туһунан туох да суох этэ, кэлин баҕар баар буолбута буолуо.

Мин санаам итинник, бу тэрээһин түмүгэр Таатта боксата сайдарыгар олук ууруллуохтаах. Баҕар, сэрии буола турар, үп-харчы кырыымчык кэмигэр Арсен Петров төрөөбүтэ 100 сылыгар аналлаах тэрээһини ыытыы туһунан этэрим сөбө суох буолуо. Эһиги туох дии саныыгыт?

Иван Гаврильевич Неустроев,

Таатта улууһун боксаҕа федерациятын бастакы президенэ, республикаҕа бокс сайдыытыгар киллэрбит кылаатын иһин бэлиэ хаһаайына.

 Хаартыскалары автор тиксэрдэ.