Общество

Аҕатын туйаҕын хатаран

Евгений Кемеровскай уобалас Прокопьевскай куоратыгар 1968 сыллаахха күн сирин көрбүт. Иккис кылааска киирэр сылыгар дьоно Саха Сиригэр, Баатаҕай бөһүөлэгэр көһөн кэлбиттэр. Ийэтэ Галина Константиновна оҕо саадыгар асчытынан өр сылларга үлэлээн, бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсыбыт. Аҕата, сааһын тухары суоппардаабыт Зайнитин Габдулович Евгенийы массыынаны ыытарга эрдэ үөрэппит. Ол туһунан Евгений маннык кэпсиир:

-- Үс уолтан улаханнара этим. Уруулга олоруохпун, сири-дойдуну көрүөхпүн олус баҕарар буоламмын, массыынаны ыытарга төрдүскэ сылдьан үөрэммитим. Ол иннинэ аҕабар «эксээмэн» туттарбытым. Аҕам массыынатын дьон суох сиринэн ыыттарара, кэлин итэҕэйэн, дьиэ кэргэнинэн отоннуу, тэллэйдии барарбытыгар массыынатын миэхэ ыыттарар буолбута. Бырааттарым эмиэ ымсыыраллара, ону: «Аҕабытыгар бастаан эксээмэн туттараҕыт, ол эрэ кэнниттэн уруулга олоруоххут», – диирим. Ити курдук, идэбин кыра сааспыттан талбытым. Ахсыс кылаас кэнниттэн автосилиэсэр идэтигэр үөрэммитим, «С» категориялаах суоппар буолбутум. Новокузнецскайга автобаазаҕа үлэҕэ киирбитим. Онно эргэ самосвалы биэрбиттэрин өрөмүөннээн сүүрдүбүтүм. 1986 с. күһүн аармыйаҕа ыҥырыллыбытым. Саахаламмыт Чернобыльтан баара-суоҕа 90 км. сытар Макаров куоракка автовзвод хамаандыырынан сулууспалаабытым.

Хотугу сир абылаҥар ылларан

– Аармыйа кэнниттэн, Баатаҕайга кэлбитим, Дьааҥытааҕы геология эспэдииссийэтигэр үлэҕэ киирэн, хоту дойду суоппарын быһыытынан үлэбин саҕалаабытым. Айаҥҥа араас баар буолар. Биирдэ суол сабыллыыта, ыам ыйын 9 күнүгэр, Депутатскайга диэри айаннаабыппыт, тайҕаҕа геологтарга балаакканан олорор сир тэрийиэхтээх этибит. Аара тырааныспар тимирбит диэни истибиппит, биһиги хата, ол суолунунан буолбакка, атын сиринэн тиийбиппит, ол бастакы тырааныспар суолунан барбыппыт буоллар, ууга түһүөхтээх этибит.

Кэргэммин, Светлана Будимировнаны, кытары оччолорго билсибитим. Көрөөт сөбүлээбитим, 1989 сыллаахха Баатаҕайга тиийэн сэттэ хонуктаах сыбаайба тэрийэн турабыт. Аймахтарбыт ол кэми билигин да иһирэхтик ахталлар.

Баатаҕайга бастаан мин дьоммун кытары олорбуппут, онтон икки сыл буолан баран, Абый улууһун киинигэр, Белай Гораҕа көспүппүт. Ол төрүөтэ эмиэ туспа кэпсээн. Светлана аҕатын ыҥырыытынан онно бара сылдьан, бултаан, балыктаан баран, олус сөбүлээбитим уонна көһөргө быһаарыммыппыт.  Оччолорго улуустар икки ардыларыгар сөмөлүөт көтөр буолан, айаҥҥа тардылык суоҕа.  

Белай Гораҕа бастаан Светлана төрөппүттэрин кытары олорбуппут. Онтон кэлин, элбэх оҕолоох ыал буоларбытынан, үс хостоох оһоҕунан оттуллар кыбартыыраҕа тиксибиппит. Кэлин эспэримиэн быһыытынан тутуллубут, түөрт кыбартыыралаах уопсай дьиэҕэ кыбартыыра ылбыппыт. Бу дьиэ аллараа өттө бурууһунан, иккис этээһэ чэпчэки матырыйаалынан тутуллубут этэ.

Тоҕой аайы моһол 

-- Аармыйаттан кэлиэхпиттэн ыраах айаҥҥа сылдьар суоппар буолуохпун баҕарарым. Ол санаам үс оҕоломмуппут кэннэ, өссө күүһүрбүтэ. Айаҥҥа сылдьар доҕотторум, билэр дьонум кэпсээннэрин умсугуйан туран истэрим, суол романтикатын, ыарахаттарын илэ билиэхпин баҕарарым. 

Ыра санаабын олоххо киллэрэр баҕаттан, 25 %-наах кирэдьииккэ вездеход массыынаны ыларга санаммытым. Бастакы түгэним табыллыбатаҕа, албынната сыспытым. Инньэ гынан, биир билэр киһибиттэн сылаас куунгалаах «Урал» массыынаны атыыласпытым.

Бастаан Абый урбаанньыттарын таһаҕастарын тиэйиигэ-таһыыга сылдьыбытым. Дьокуускайга баазабыт суох буолан, харааска, массыынабар хонорум. Таһаҕастарбын суол кытыытыгар туран тарҕатарым. Дьэ бу массыынабынан элбэх мүччүргэннээх сырыыларга түбэһэн турабын.

Биирдэ түөрт суукка устата тибиигэ түбэспитим. Массыынам тоҥон, түннүгэр тиийэ хаарынан бүрүллүбүтэ. «Өлөр уһугум кэллэ», – диэн дьоммор кэриэспин суруйбутум, кимиэхэ тугу аныырбын ыйбытым. Таҥараҕа үҥпүтүм. Дьэ, чахчы дьиктитик быыһаммытым. Ким даҕаны ааһыа суохтаах сиринэн алҕаска айаннаабыт дьон түбэһэ кэлэн быыһаабыттара.

Биирдэ, кыһыҥҥы суол сабыллаары турар кэмигэр, маннык быһылааҥҥа түбэһэн турабын. Муус устар 29 күнүгэр массыынам муус анныгар түстэ. Тымныы, муустаах уунан 50 миэтэрэни харбааммын, кытылга кыл мүччү таҕыстым. Илиим, тарбахтарым хамсаабат буолбуттар, кытылга түөрт атах буолан сыыллан тахсаммын, хата, илийбэт зажигалкалаах буолан, уот уматтан, кутаа оҥостубутум. «Үлүйэн эрэбин, бүттүм», – диэн эрдэхпинэ, Муоматтан иһэр суоппардар булан ылбыттара. Кинилэр бултуур сирдэригэр айаннаары мунан хаалбыттар уонна түбэһиэх суолу батыһа баран иһэннэр, миигин булан ылбыттар. Ол иһин билиҥҥэ диэри махталым муҥура суох. Дьиэлэригэр илдьэн, ириэрэн-хоруоран баран, сарсыныгар массыынабын быыһыырга анал эпэрээссийэ тэрийбиттэрэ. Барыта 30 киһи, 11 тиэхиньикэ көмөлөспүтэ! Инньэ гынан, уон хонук устата сыралаһаннар, Улуу Кыайыы күнүгэр, Муома сэлиэнньэтигэр тиксиһиннэрбиттэрэ. Аартыка суоппардара ити курдук олус иллээхтэр-эйэлээхтэр, хардарыта өйөнсөллөр,  аара суолга саахалланан турар дьоҥҥо мэлдьи көмөлөһөллөр.  

Ол «Уралым» Белай Гораҕа улахан баһаарга былдьаммыта... Онтон мин «Сайгак» КамАЗ массыынаны атыыласпытым, сылдьар ыырым сыыйа-баайа кэҥээн испитэ. Билигин аара таарыйар нэһилиэктэрим ахсын бииргэ үлэлэһэр дьоннордоохпун. Кинилэр анаммыт таһаҕастары сүөкүүргэ, тиэйэргэ күүс-көмө буолаллар.

Охсуулаах сокуоннар 

-- Ааспыт сылтан ыарахан таһаҕаһы тиэйэр массыыналарга саҥа   быраабылалар киирдилэр, суолга ыйааһыны хонтуруоллуур пууннар турдулар. Саҥа нуормалары кэһии иһин, 600 тыһыынча солкуобай харчыга  тиийэ ыстараап көрүллэр буолла.

Мин, Абый уонна Дьокуускай икки ардыгар улахан массыынанан араас таһаҕаһы, табаары тиэйиигэ-таһыыга үйэ чиэппэрин кэриҥэ үлэлээбит, өссө да үлэлии сылдьар кырдьаҕас суоппар санаабар, бу Аартыкаҕа уонна хотугу улуустарга таһаҕаһы таһар биирдиилээн да дьоҥҥо, урбаанньыттарга да улахан охсуулаах сокуон. Биһиги  суолбут оҥоһуулаах аспаал буолбатах, өрүс мууһун үрдүнэн, үксүн бэйэбит үктээн, суолоҥостон сылдьабыт. Аара суолга саппараапкалыыр ыстаансыйалар уонна итии киллэрэн, сынньанан ааһар кафелар, чайнойдар  суохтар, ол иһин элбэх оттугу-уматыгы, массыына ол-бу буолар түгэнигэр саппаас чаастары, көлөһөлөрү тиэнэ сылдьабыт. Таһаҕас алдьамматын, дьоҥҥо үчүгэйдик тиийэрин туһугар сорохтор контейнердардаахтар, оттон тоҥоруллуо суохтаах аска-үөлгэ анаан куунга оҥоһуллар. Ити барыта эбии ыйааһын буолар. Ол түмүгэр, ылар малбыт уопсай ыйааһына 4,5 туоннаттан улаатыа суохтаах курдук буолан тахсар. Дьэ, итиннэ урбаанньыттар тугу тиэйиэхтэрэй, ханнык суоппар дохуота суох хаалар кутталлаах айаҥҥа турунуой?

Иккис саҥа ирдэбилинэн, массыынаҕа ускуораһы, суоппар эрэсиимин о.д.а. хонтуруоллуур тахограф туруоруллуохтаах, ол эбэтэр сууккаҕа аҕыс чаастан ордук айанныа суохтааххын, тохтоотоххуна массыынаҕын умулларыахтааххын. Дьэ бу биһиги тыйыс усулуобуйабытыгар төрүт  табыллыбат балаһыанньа. Таһырдьа 40-50-60 кыраадыс тымныыга, тыал супту үрэ турар кэмигэр Аартыка хас эмэ сүүһүнэн көстөөх суолунан айаннаан иһэр массыынаны умуллардаххына, массыынаҥ тута тоҥор, бэйэҥ үлүйэргэр тиийэҕин... 

Дьэ ити курдук Аартыкаҕа таһаҕас таһар массыыналарга төрүт табыгаһа суох сокуоннар, ирдэбиллэр киирдилэр. Ону норуот дьокутааттара таба өйдүөхтэрэ, олохтоох усулуобуйалары учуоттуур уларытыылары киллэртэриэхтэрэ диэн эрэнэбин.

Галина МАТВЕЕВА

Хаартыскалар: Евгений Шафиков тус архыыбыттан