Общество

Парламент дьиэтэ бу күҥҥэ эрдэттэн бэлэмнэммит. Төрдүс этээс фойетыгар Климент Иванов араас сыллардааҕы үлэтин, ыстатыйаларын уонна суруйууларын көрдөрөр быыстапка туруоруллубут. Оттон 425-с саалаҕа улахан экраҥҥа кинигэ туһунан слайдалар чаҕылыһаллар. Дьону-сэргэни Ил Түмэн аппараатын уопуттаах үлэһиттэрэ көрсөн, бэлиэтэниини ыытан, дьоһуннаах тэрээһин таһымын үрдэттилэр.

Судаарыстыбаннас туһугар

Тэрээһини Ил Түмэн Бэрэссэдээтэлэ Алексей Еремеев иилээн-саҕалаан ыытта. Кини тыл этиитигэр Климент Иванов олоҕун анала — бу Саха Сирин 90-с сыллардааҕы уустук кэрдиис кэмин туһунан кырдьыктаах сэһэн буоларын тоһоҕолоон бэлиэтээтэ. Кини бэлиэтииринэн, бу кинигэ — оччотооҕу быыһык кэм устуоруйатын чинчийиигэ дьоһуннаах докумуон.

“Климент Иванов — Саха Сирин аныгы устуоруйатын биир саамай биллэр судаарыстыбаннай диэйэтэлэ. Кини Михаил Ефимович Николаев кэнниттэн Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин 12-с ыҥырыытын салайбыта. Кини салалтатынан 1992 сыл муус устар 4 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт Сокуона (Конституцията) ылыныллыбыта. Бу докумуоннар — биһиги өрөспүүбүлүкэбит салгыы сайдыытын акылаата.

12-с ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэт  Саха АССР судаарыстыбаннай ыстаатыһын туһунан сокуону ылыммыта. 1992 сыл кулун тутар 31 күнүгэр Климент Егорович федеральнай киини кытта кэпсэтиигэ Саха Сирин дэлэгээссийэтин салайбыта. Бу кэпсэтии түмүгэр Федеративнай дуогабарга илии баттаммыта.

Иванов салалтатынан судаарыстыба бас билиитин тыырсыы, «АЛРОСА» акционернай хампаанньаны тэрийии курдук тыын суолталаах боппуруостар быһаарыллыбыттара. Бу докумуоннар — 90-с сылларга дойду экэниэмикэтэ урусхаллана турдаҕына, Саха Сирэ тыйыс айылҕалаах, киэҥ нэлэмэн сирдээх, хотугу таһаҕас  кыайан кэлбэт уустук кэмигэр — өрөспүүбүлүкэни тыыннаах эрэ хаалларбакка, сайдыы суолугар үктэннэрбит стратегическай быһаарыылар.

Ааспыт 90-с сылларга Михаил Николаев уонна Климент Иванов ылыммыт дьиэ кэргэн, ийэ, үөрэх, доруобуйа харыстабылын бэлиитикэлэрин туһунан докумуоннара — бу оччотооҕу салалта инникини өтө көрүүтэ. Биһиги оччотооҕу салалтабыт ырааҕы көрөр бэлиитикэтин билигин даҕаны илэ-чахчы билэбит», — диэтэ Ил Түмэн спикерэ.

Устуоруйабыт тыыннаах кэрэһитэ

Ил Түмэн бастакы солбуйааччыта Александр Жирков тыл этиитигэр Климент Егорович Иванов 90-с сыллардааҕы уларыйыы-тэлэрийии кэмигэр өрөспүүбүлүкэ быраабын туруулаһыыга, саҥа сокуоннаһы олохтооһуҥҥа киллэрбит кылаатын үрдүктүк сыаналаата. Кини Климент Иванов кинигэтин Саха Сирин Бастакы Бэрэсидьиэнин, Михаил Ефимович Николаев кэриэһигэр анаабытын тоһоҕолоон бэлиэтээтэ. Михаил Ефимович кинини бэйэтин «духовнай быраатым» диэн ааттыыра.

«Биһиги лиидэрдэрбит хас да уонунан сыллаах үлэлэрин сүрүн ис хоһооно — бу Арассыыйа улуу судаарыстыбатын састаабыгар өрөспүүбүлүкэбит сирдээх-уоттаах, айылҕалаах уонна национальнай уратыларын учуоттаан, судаарыстыбаннаһы харыстааһын уонна сайыннарыы буолар», — диэтэ Александр Николаевич.

Александр Жирков устуоруйа ситимин быспакка, бу идиэйэ өссө 1920-с сыллартан силис тардарын санатта. 1920 сыл бэс ыйыгар, Саха хаайыытыгар сытан, ол иннинэ Саха уобалаһын управатын салайааччыта Василий Васильевич Никифоров нассынаалынастар наркомнарыгар Иосиф Сталиҥҥа сурук суруйбутун санатта. Онно кини сэбиэскэй былаас уотунан уонна кылыһынан киирэр ньымаларын утаран туран, Арассыыйа империятыгар киирэр кытыы омуктарга (кыргыыс, татаар, башкир, саха, бүрээт уонна хотугу омуктарга) салайыы, былааһы киллэрии олох атын ньымалара наадаларын туруорсубута.

«Никифоров туруорсубут бу лииньийэтэ саҥа Арассыыйа судаарыстыбаннай тутулун оҥорууга учуоттаммыта. Ол түмүгэр биһиги өрөспүүбүлүкэбит историческай уратыларыгар олоҕуран автономияламмыта. Бу ситим 90-с сылларга эмиэ салҕаммыта. Бу — Арассыыйа саҥа судаарыстыбаннаһын уонна саҥа тутулун дьылҕата быһаарыллар устуоруйа быыһык кэмэ этэ», — диэн Жирков бэлиэтээтэ.

Кини оччотооҕу лиидэрдэр — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бэрэсидьиэнэ Михаил Николаев уонна Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ, онтон Үрдүкү Сэбиэт бэрэссэдээтэлэ Климент Иванов — Арассыыйа судаарыстыбатын састаабыгар биһиги өрөспүүбүлүкэбит норуоттарын судаарыстыбаннаһын саҥа ис хоһоонун турууласпыттарын санатта. 12-с ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэккэ альтернативнай төрүккэ талыллыбыт дьокутаат Климент Иванов бу хамсааһын инники күөнүгэр сылдьыбыта.

Александр Жирков Климент Иванов кэнники сылларга өрөспүүбүлүкэ саҥа судаарыстыбаннаһын летопиһын (кэми кэрэһэлиир кинигэлэри) суруйууга анаабытын чорботон бэлиэтээтэ. 1996 сылтан «Бэрэстэбиитэл бэлиэтээһиннэрэ» диэн үлэтиттэн саҕалаан, 30 сыл устата кини уонунан кэриҥэ дьоһуннаах кинигэни таһаарда.

«Кини бу кинигэлэрин архыып докумуоннарынан буолбакка, бэйэтинэн тэрээһиннэр кииннэригэр сылдьыбыт, кыттыбыт киһи быһыытынан суруйар. Кини кырдьыгы, чопчу быһаарыылары сырдатар. Ол иһин кини хас биирдии кинигэтэ, ыстатыйата — бу 20-с үйэ бүтүүтүн уонна 21-с үйэ саҕаланыытын устуоруйатын үөрэтэр дьоҥҥо тулхадыйбат источник. Кини кэпсиир чахчыларын билигин атын ким даҕаны биэрэр кыаҕа суох», — диэтэ Ил Түмэн бастакы вице-спикерэ.

Александр Жирков Климент Егорович дьылҕата кинини улахан тургутууларынан ааспытын эттэ. Ол эрээри кини бу ыарахаттары барытын туорууругар кинини кэргэнэ, Татьяна Ивановна, 60-тан тахса сыл бэриниилээхтик өйөөбүтэ.

«Татьяна Ивановна — кэрэ, муударай дьахтар. Кини Ивановтар дьиэ кэргэннэрин араҥаччылааччы, холумтаннарын харыстааччы, Климент Егорович тыыннаах тирэҕэ, кини оҕолорун, сиэннэрин өйөбүлэ. Кини баар буолан, Климент Егорович судаарыстыбаннас акылаатын уурсубут миссиятын чиэстээхтик толордо», — диэн Александр Жирков түмүктээтэ.

Эҕэрдэ тыллар

Култуура уонна духуобунай сайдыы миниистирэ Афанасий Ноев эҕэрдэлээн туран, бу тэрээһин ураты суолталааҕын бэлиэтээтэ. Кини Саха Сирин судаарыстыбаннаһын төрүттэспит улуу убайдарбыт — Максим Кирович Аммосов, Платон Алексеевич Ойуунускай, Исидор Никифорович Барахов уонна кинилэр доҕотторун ааттарын ахтан аһарда. Кинилэр бу доҕордуу сыһыаннаах норуоттар дьылҕаларын дириҥник өтө көрөн, Саха Сирин сарсыҥҥытын түстээбиттэрэ.

«Кинилэр кэлэр өттүгэр өрөспүүбүлүкэҕэ норуот дьылҕатын, дойдубут Арассыыйаны кытары бииргэ, сомоҕолоһон судаарыстыбаннаска сайдыы суолугар үктэнэригэр олук уурбуттара. Бу биһиэхэ дириҥ, өлбөт-сүппэт үөрэх буолар. Биһиги дойдубут балысханнык уларыйар кэмигэр, 90-с уонна 2000-с сылларга, биһиги өрөспүүбүлүкэбит Арассыыйа састаабыгар бэлитиичэскэй култуураны салҕаан, төрүттээбит дьоммут ис тыыннарын иҥэринэн хаалбыттара», — диэтэ миниистир.

Афанасий Ноев бэлиэтииринэн, сэбиэскэй былаас кэмигэр баартыйа систиэмэтигэр үлэлээн, иитиллэн тахсыбыт бастакы Бэрэсидьиэммит Михаил Николаев уонна Климент Иванов бу үтүө үгэһи салҕаабыттара. Кинилэр өрөспүүбүлүкэ кэскилин, норуоттарын дьылҕатын өйдөрүнэн-санааларынан түстүүр миссияларын чиэстээхтик толорбуттара.

«Билигин биһиги биир хамаанданан, Ил Дархаммыт Айсен Николаев тула түмсэн, үлэлии-хамныы сылдьабыт. Мин 1993 сылтан, бастакы Бэрэсидьиэн ыччат, туризм уонна успуорт миниистирин солбуйааччытынан аныаҕыттан, эһиги норуокка анаан эппит ыллыктаах тылларгытын билэн-көрөн, истэн, үөрэнэн, өрөспүүбүлүкэ салайсыытыгар кытта сылдьабын. Бу — биһиги көлүөнэҕэ улахан чиэс», — диэн Ноев эбэн эттэ.

Үөрүүлэх тэрээһин кэмигэр Климент Иванову СӨ үтүөлээх учуутала Евгения Михайлова уонна юридическай билим дуоктара Александр Ким-Кимэн кинини «салайааччы-настаабынньык» быһыытынан холбоон ойуулаатылар.

«Климент Егорович биһиэхэ, эдэр салайааччыларга, дьыаланы ыраахтан көрөр дьоҕуру, уустук быһаарыылары ылынарга хорсун буолууну иҥэрбитэ. Кини суола — биһиэхэ уһуйааччы сулус буолан тыгар», — диэн Сунтаар улууһун аатыттан Семен Глухарев уонна аудит палаататын аудитордара, урут улууһу салайан олорбут Михаил Никифоров махтал тылларыгар эттилэр.

Ааптар тыла

Тэрээһин кульминациятынан Климент Егорович Иванов бэйэтин этиитэ буолла. 90-ча саастаах ытык кырдьаҕас, трибунаҕа тахсан, чуумпурбут саалаҕа бу курдук эттэ:

«Бүгүн кинигэм биһирэмигэр кэлбиккитигэр барҕа махталбын биллэрэбин. Манна биир саастыылаахтарбын кытта эдэр ыччат, кэнчээри оҕо баара үөрдэр, долгутар. Аныгы үйэ мэдиссиинэтэ күүстээх, социальнай өттүнэн көмүскэллээх буолан, 90 саастаах киһини улаханнык кырдьаҕаскын диэн өрө туппаттар. 100 сааһын туолбут эрэ киһиэхэ "кырдьаҕас" диэн сыһыаннаһаллар. Бу — үчүгэй көстүү. Бу курдук салҕанан бардаҕына, олохпут-дьаһахпыт өссө сайдыылаах, үчүгэй буолуоҕа», — диэн кини эҕэрдэлээтэ.

Ытык кырдьаҕас киһи төрөөбүт алааһыгар, сиригэр-уотугар, ииппит оскуолатыгар махталлаах буолуохтааҕын тоһоҕолоон эттэ. Кини үөрэммит Элгээйи оскуолата — дойдуга 7 миниистири, 2 Социалистическай Үлэ Дьоруойун, 5 академигы иитэн таһаарбыт ытык кыһа буоларын санатта.

«Мин ыччаттарга холобур буоллун диэн, боростуой үлэһит дьон туһунан суруйабын. Кинигэлэрбэр 94 киһи олоҕун сырдаттым. Онно бииргэ үлэлээбит, алтыспыт, сыаналыыр доҕотторбун, дьоммун киллэрдим.

Мин олохпор суолбун тэлэйбит киһинэн Семен Захарович Борисов буолар. 1963 сыллаахха мин Покровскайга, Орджоникидзе (Хаҥалас) оройуонун райкомугар  үлэлии сырыттахпына, ыччаттар тыа хаһаайыстыбатын сайыннарыыга оруолларын ырытыыга пленум буолбута. Президиумтан сынньалаҥҥа  тахсан истэхпинэ, Семен Захарович сулбу тардан ылла: "Хантан сылдьаҕын, Сунтааргын дуо?", -- диэтэ, уонна: "Кытаат, үөрэн, сайын", -- диэн баран санныбын таптайбыта. Кини эмиэ Сунтаартан үлэтин саҕалаабыт киһи. 1924 сыллаахха, 24 эрэ саастааҕар, Сунтаар райсовет исполкомун бэрэссэдээтэлинэн анаммыт. Бу — оччотооҕуга улахан сэдэх, чаҕылхай холобур этэ. Онно 4 сыл үлэлээн, элбэҕи оҥорон хаалларбыта», — диэн Климент Егорович аҕынна.

Кини Гавриил Иосифович Чиряевы ахтан аһарда: «Биһиги саҕана райкомтан райкомҥа көһөрө сылдьан үлэлэтэр быраактыка баара. Мин Будимир Дмитриевич Слепцовтуун 7,5 сыл бииргэ Абыйга үлэлээбиппит.

Онтон Чиряев миигин ыҥыран ылан, Сунтаарга райсовет бэрэссэдээтэлинэн, салгыы Үөһээ Бүлүүгэ, онтон Өлүөхүмэҕэ ыыппыта. Ол курдук, өрөспүүбүлүкэ араас улууһугар буһан-хатан, бу олоҕум уопутун кинигэбэр суруйдум».

Климент Егорович Михаил Ефимович Николаев туһунан иһирэхтик аҕынна: «Михаил Ефимович — чулуу киһи. Эдэр эрдэҕиттэн икки тылынан тэҥҥэ саҥарар, тыл эттэҕинэ киһи эрэ сэҥээрэр гына ылыннарыылаахтык этэр-тыынар дьоҕурдааҕа. Биһиги эдэр эрдэхпитинэ, кини Эдьигээҥҥэ, мин Покровскайга райкомҥа сэкирэтээрдии сырыттахпытына билсибиппит, доҕордоспуппут. Кини үүнэн-сайдан тахсан, саҥа Саха Сирин тэрийбитэ.

Мин биир түгэни тоһоҕолоон этиэм этэ. 1990 сыл саҕаланыыта, ГКЧП кэнниттэн, дойду үрдүнэн ыарахан кэм бүрүүкээбитэ, харчы суоҕа. "Хайдах буолабыт?" диэн куттал баара. Онуоха Михаил Ефимович быһаарыы ылыммыта: "Хайдах көрүнэн олоробут? Туох баар биһиэхэ үлэлиир тэрилтэлэр бары манна регистрацияланыахтаахтар, нолуоктарын барытын манна биэриэхтээхтэр. Мин нолуокка одноканальнай систиэмэни олохтуубун",  -- диэбитэ. Ол аата нолуок барыта Саха Сиригэр киирэр, онтон 60 бырыһыанын өрөспүүбүлүкэҕэ хаалларабыт, 40 бырыһыанын кииҥҥэ ыытабыт.

Кини онно сүрдээх ирдэбиллээх Иван Гаврилович Сухомясовы нолуок сулууспатыгар салайааччынан туруорбута. Харчы киирэн барбыта. Ол түмүгэр биһиги өрүһүммүппүт. Михаил Ефимович Саха Сирин экэнэмиичэскэй тутулуга суох буолуутун, сир баайын туһаныыттан киирэр дохуоту норуокка тиксэриини уонна олохтоох бырамыысыланнаһы сайыннарыыны өрүү инники күөҥҥэ туппута. Бу биһиги барыбыт кыайыыбыт буолар», - диэн аҕынна.

Тэрээһин түмүгэ

Тэрээһин түмүгэр Алексей Еремеев сэтинньи 10 күнүгэр — Климент Иванов төрөөбүт күнүгэр — Саха тыйаатырыгар кини 90 сааһыгар аналлаах улахан уопсастыбаннас мунньаҕа буолуоҕун, онно бу кинигэ дьоҥҥо-сэргэҕэ тарҕаныаҕын туһунан иһитиннэрдэ.

Түмүккэ бары кыттааччылар саала иннигэр тахсан, үөрэн-көтөн, бу устуоруйаҕа киирэр түгэни хаартыскаҕа түһүүгэ кытыннылар. Бу күн Саха Сирин судаарыстыбаннаһын атаҕар туруорсубут, кини сокуоннарын суруйсубут киһиэхэ сүгүрүйүү уонна махтал бэлиэтэ буолан хаалла.

Галина МАТВЕЕВА

Хаартыскалар: Василий Кононов, Ил Түмэн пресс-сулууспата.

Ыспыраапка:

Климент Егорович ИВАНОВ — Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, «Бочуот Бэлиэтэ», «Үлэ Кыһыл Знамятын», «Доҕордоһуу» уордьаннар кавалердара, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бочуоттаах гражданина, Абый, Сунтаар, Хаҥалас, Үөһээ Бүлүү, Өлүөхүмэ улуустарын Бочуоттаах гражданина, Саха Өрөспүүбүлүкэтин М.К. Аммосов аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата, ССРС XII ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэтин, Саха АССР X, XI ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэтин, Саха-Саха ССР XII ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэтин норуодунай дьокутаата, Саха Өрөспүүбүлүкэтин (Ил Түмэн) Судаарыстыбаннай Мунньаҕын I, II, III ыҥырыылаах норуодунай дьокутаата, 1990–1992 сылларга Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин Бэрэссэдээтэлэ, 1991–1993 сылларга Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтин Бэрэссэдээтэлэ, 1993–1999 сылларга Саха Өрөспүүбүлүкэтин Арассыыйа Бэрэсидьиэнигэр бастайааннай бэрэстэбиитэлэ — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбатын Бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччыта.