Уопсастыба

Саха Сирэ – үгүс норуот түөлбэлээн олорор өрөспүүбүлүкэтэ. Эбээннэр, эбэҥкилэр, долгааннар, дьүкээгирдэр, чукчалар киэҥ сиринэн тайаан сытар Саха Сирин төрүт олохтоох омуктара буолаллар. Кинилэр ахсааннара 40 тыһыынчаттан тахса.

Бу күнү бэлиэтээһини 1994 сыллаахха ХНТ Генеральнай ассамблеята киллэрбитэ. 1992 сыл атырдьах ыйын 9 күнүгэр бэлэмнэнии мунньаҕа буолбута. 

Дьокуускайга атырдьах ыйын 5 күнүгэр күнүстэн киэһэ Бырабыыталыстыба 2 №-дээх дьиэтин аактабай саалатыгар" Төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах хотугу сир омуктарын бырааптарын сокуонунан мэктиэлээһин уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин холобуругар сокуону оҥоруу сүрүн хайысхалара» диэн тиэмэҕэ төгүрүк остуол тэрилиннэ. Тэрээһини Ил Түмэн Хотугу сир төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах омуктарын боппуруостарыгар уонна Аартыка дьыалаларыгар сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Елена Голомарева иилээн-саҕалаан ыыппыта.

«Көс олох – 2024» 

Атырдьах ыйын 9 күнүгэр төрүт олохтоох омуктар аан дойдутааҕы күннэрин чэрчитинэн киин куорат Орджоникидзе болуоссатыгар «Көс олох – 2024» диэн Саха Cирин хотугу төрүт олохтоох омуктарын бырааһынньыга буолан ааста.

Тэриллибитэ уон икки сыл буолбут бу дьоһуннаах бырааһынньык сүрүн соруга күннээҕи түбүккэ үтүрүйтэрэн умнуллубут сыаннастарга, төрүт үгэстэргэ, айылҕаҕа харыстабыллаахтык сыһыаннаһарга ананар. Бырааһынньык алгыс тылынан, ыраастаныы сиэринэн-туомунан итиэннэ хотугу омуктар барааттарынан саҕаланна. Манна бүтүн Арассыыйатааҕы «Арассыыйа төрүт омуктара. Уопсастыбаннай дипломатия оскуолата» үөрэх бырагырааматын кыттыылаахтара уонна норуот маастардара бааллар.

Өрөспүүбүлүкэ норуоттарын матырыйаалынай уонна духуобунай култууратын илдьэ сылдьааччылар харысхал үҥкүүлэрин көрдөрдүлэр. Бырааһынньык кэмигэр “Өбүгэлэрбит уоттарыгар” диэн сиэр-туом көрдөрүүтэ буолла. Ол кэнниттэн төрүт олохтоох омуктар бэрэстэбиитэллэрэ бэйэлэрин омуктарын таҥастарын кэтэн барааттаатылар. Бырааһынньык кыттыылаахтара мустубут дьону-сэргэни эргиир үҥкүүтүгэр ыҥырбыттара.

Тэрээһин түмүгэр Арассыыйаҕа Дьиэ кэргэн уонна Саха Сиригэр Оҕо саас сылларын чэрчитинэн “Сомоҕолоһуу кустуга» диэн Хотугу төрүт омуктар дьиэ кэргэттэрин кытта билсиһии тэрээһинэ буолан ааста. Эгдьэ Мола, Деллянка, Колесовтар, Алексеевтар, Кемлиль-Нуденли, Куриловтар-Ксенофонтовтар, Дускуловтар-Дьячковтар, Голиковтар, Павловтар дьиэ кэргэттэрэ бэйэлэрин аҕа уустарын тустарынан кэпсээтилэр, дьоҕурдарын көрдөрдүлэр.

Алтынньы 8 күнүгэр эспиэрдэр төрөөбүт тылы, култуураны харыстааһыҥҥа, сөргүтүүгэ үлэлэһэр   национальнай уһуйааннар, оскуолалар, кэллиэстэр уонна үнүстүүттэр эрэгийиэннээҕи быраактыкаларын билиһиннэрдилэр.

Ирина Бетту кэпсиир

Хаһан баҕарар кэпсэтиигэ саҥарар киһини быһа түспэккэ истэбин. Дьиҥнээх кэпсэтии киһи кимниин эрэ билии атастаһара уонна бэйэтин санаатын үллэстэрэ буоллаҕа. Былыр-былыргыттан биһиги өбүгэлэрбит кэпсээннээх киһи кэллэҕинэ үөрэллэрэ, күндү ыалдьыт оҥостоллоро. Мин Ирина Бетту диэн бэрт элбэх кэпсээннээх Үөһээ Бүлүү олохтооҕун, үтүө түбүктээх үлэһит бастыҥын кытта билсэн сэһэргэстим. Кини кэпсиир.

- Мин Красноярскай кыраай Хатанга оройуонун Хепта бөһүөлэгэр, Таймыыр тумул арыытыгар төрөөбүтүм. Омугум туһунан кэпсиир буоллахха, долгааннар саха тылын түөлбэ тылынан саҥарар сахаҕа уонна эбэҥкигэ уруулуу омуктар.

Чинчийээччилэр суруйалларынан, долгааннар Сибиир саамай эдэр омуга буолаллар, кинилэр XVIII—XIX үйэлэргэ билиҥҥи Таймыыр оройуонун сиригэр омук быһыытынан үөскээбиттэрэ. Манна Бүлүү сахалара, эбэҥки Дулгаан, Донгот, Эдьээн, Каранто уустарыттан, Илимпиэй туундаратын эбэҥкилэриттэн (Тамбэгир, Малгачагир, Иолигир, Тыптагир уонна Якчар уустартан) ойдубут дьон түөлбэлээн, өр кэмҥэ бииргэ олорбуттара. Ону таһынан энецтэр (Сонуко, Сойта, Масуадай, Муггади уонна Бай уустарыттан ойдубут дьон) уонна дьураактар (Ябтонгэ уонна Аседа уустарын дьоно) омук сорҕото буолбуттара.

1985-87 сс. Новосибирскайдааҕы сэбиэскэй кэпэрэтииптии атыы-эргиэн үнүстүүтүн учуотунай-экэнэмиичэскэй бакылтыатыгар үөрэммитим. Кэргэн тахсаммын үөрэхпин бүтэрбэтэҕим, үнүстүүккэ таҥас ыйыыр сиргэ үлэлээбитим. Оттон 1988 сыллаахха Үөһээ Бүлүү улууһун Нам сэлиэнньэтигэр кэлбитим. Үс оҕоломмутум, оттон кэргэммин кытта арахсыбытым. Атын дэриэбинэҕэ тиийэн олохтоох кулуупка муоста сууйааччынан, харабылынан үлэлээбитим. 2002 сыллаахха иккистээн олохпун оҥостон, уол оҕоломмутум. Кэргэним миэхэ барытыгар күүс уонна өйөбүл буолар. Нэһилиэк уопсастыбаннай олоҕор көхтөөхпүн, түөлбэ салайааччытынан, үстэ дьокутаатынан талыллан үлэлээбитим. Ону таһынан, “Муокас” кыра тыйаатыр салайааччытабын.

Киһи сааһырдаҕын ахсын, биллэн турар, олоххо көрүүтэ уларыйар. Урут оҕолорум туһугар олорор этим, билигин кинилэр улааттылар, бэйэлэрэ дьиэ кэргэннээхтэр.

Омугум көстүүмүн 2014 сыллаахтан бисеринэн тигэбин. Бу олус уустук уонна элбэх бириэмэни эрэйэр, ылар үлэ. Дьэ, билигин ийэбин, эбэлэрбин өйдөөн кэлэбин. Чахчы илиинэн, дьаныарынан, улахан баҕа санаанан тигиллибит таҥас өр кэтиллэр буолар.

Быйыл унтаайкалар куонкурустарыгар кытынным. Таймыырга долгаан оһуордаах унтуулары көрдөрдүбүт. Ону таһынан, оҕуруонан оһуордаах былааччыйа тикпитим. Биир дойдулаахтарым олус сөбүлээбиттэрэ.

Ураты күн

Былыр-былыргыттан үгүс төрүт олохтоох норуоттар тоҕуоруспут уонна үгэс буолбут култуураларын харыстыыр күннэрэ Сахабыт Сиригэр ураты бырааһынньык. Үйэлэр тухары көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэр төрүт  үгэстэр уонна сиэрдэр-туомнар – өрөспүүбүлүкэбит тугунан да сыаналаммат күндү баайа. Саха Сирэ – төрүт олохтоох норуоттар култуураларын харыстыыр аан дойду кииннэриттэн биирдэстэрэ.

Билигин глобализация уонна урбанизация балысханнык киирэ турара, сири-уоту бырамыысыланнай өттүнэн баһылааһын аҕыйах ахсааннаах норуоттар олохторун укулаатыгар дьайарын билэбит. Хотугу сир уйан айылҕатын уонна төрүт норуоттар олохторун укулаатын харыстыыр эбээһинэстээхпит.

Хаартыскалар: "Ил Түмэн" пресс-сулууспата, CИА