Уопсастыба

Судаарыстыба көмөтө
Быйыл племенной-силиэксийэлиир үлэ тэрээhинигэр федеральнай бүддьүөттэн 89,5 мөл., өрөспүүбүлүкэттэн 261,7 мөл. солк., барыта 351,3 мөл. солк. харчы көрүллэн, племенной хаһаайыстыбаларга, ынаҕы искусственнайдык буоhатыынан дьарыктанарга, племенной үлэни улуустарга тэрийэргэ анаан тиэрдиллиэҕэ. Биир племенной төбөҕө (ынахха, биэҕэ, тыһы табаҕа) 2024 сыллаахха 7,2 тыhыынча солкуобай көрүллүбүт эбит буоллаҕына, быйыл Бэрээдэккэ кыра уларыйыы киирэн, племенной ынахха 15 тыһ. солк., биэҕэ 6,1 тыһ. солк., тыhы табаҕа 3,07 тыh. солкуобай көрүлүннэ.
Ынаҕы искусственнайдык буоһатыыны уонна племенной үлэни тэрийиигэ 255,9 мөл. солкуобай тыырылынна. Манна 25 атыыр оҕуһу көрүү-истии, кинилэртэн сиэмэ ылан, убаҕас азотка тоҥоруу, азоту оҥорон таһаарар ыстаансыйа үлэтин хааччыйыы итиэннэ нэһилиэктэргэ сиэмэлиир матырыйаалы уонна убаҕас азоту тиэрдии ороскуоттара ааҕыллар.
Маны таhынан, 2025 сылтан саҕалаан федеральнай бүддьүөттэн племенной үлэҕэ геномнай силиэксийэни ыытыыга анал үбүлээhини көрүү саҕаланна. Онон, быйылгыттан племенной хаhаайыстыбаларга ынах сүөhү генетическэй анаалыстарын оҥорторууга субсидия көрүллэрэ былааннанар.

Инники соруктар, уларыйыылар
Дойду салалтата силиэксийэлиир-племенной үлэҕэ олус үчүгэй дьаһаллары ылан эрэр. Бастатан туран, атыыр оҕустар сиэмэлэрин тас дойдулартан киллэриини аччатар уонна олохтоох боруодалары кытары үлэни күүһүрдэр сорук турда. Онон төрүт олохтоох, аҕыйах ахсааннаах, эстэн эрэр боруода сүөһүлэргэ тус сыаллаах үлэ ыытыллар. Ол чэрчитинэн, Төрүт олохтоох уонна генопуонда боруодаларын сүөһүлэрин иитээччилэр ассоциациялара тэрилиннэ. Салайааччынан тыа хаһаайыстыбатын билимин дуоктара, акадьыамык Харон Амерханов талыллан, федеральнай биэдэмистибэлэри уонна эрэгийиэннэри кытары бэрт таһаарыылаахтык үлэлии сылдьар. Саха Өрөспүүбүлүкэтиттэн «Сахаагроплем» судаарыстыба бүддьүөтүн тэрилтэтэ бу ассоциацияҕа чилиэнинэн киирэн, бииргэ үлэлэhэ олорор.
Былырыын, 2024 сыллаахха, Бэрэсидьиэн Владимир Путин «Тыа хаһаайыстыбатын сүөһүлэрин генетическэй ресурсаларын Национальнай киинин туһунан» диэн уурааҕа тахсан, төрүт олохтоох уонна генопуонда боруодаларын силиэксийэлиир-племенной үлэҕэ туттар үлэни акадьыамык Л.К. Эрнс аатынан Сүөһүнү иитии федеральнай чинчийэр киинэ саҕалаата. Бу Киин ордук чуолаан саха ынаҕын, кини генетикатын, айылҕаттан бэриллибит тулуурун, тымныыны тулуйумтуотун уо.д.а. интэриэһиргиир. Кэлэр өттүгэр геннай инженерия билимигэр тирэҕирэн, саха сүөһүтүн уhyлуччу хаачыстыбаларын собуот (силиэксийэ оҥорон таhаарбыт) боруодаларын тупсарыыга туhанар үлэ ыытыллар. Итини таһынан, биһиги сөптөөх племенной үлэни ыытан, саха сылгытын уонна табатын ыраас боруода быhыытынан тутан, кэнэҕэски ыччаттарбытыгар хаалларар соруктаахпыт.
Онон биhиги төрүт боруода сүөһүлэрбит, бу тыйыс айылҕалаах хотугу дойдуга хас эмит үйэлэр улаҕаларыттан иитэн уонна иитиллэн кэлбит ынахпыт, үс боруода сылгыбыт уонна үс боруода табабыт -- Арассыыйаҕа ханна да суох сэдэх, ураты биологическай матырыйааллар – силиэксийэлиир үлэҕэ туттуллар кэмнэрэ кэлэн турар. Инникитин кинилэргэ тирэҕирэн, Арассыыйаҕа ас-үөл хааччыллыытыгар куттал суох буолуохтаах диэн сабаҕаланар.

Маны тэҥэ силиэксийэлиир-племенной үлэҕэ ирдэбил эмиэ үрдүүр. Кэлэр 2026 сыл кулун тутартан племенной үлэҕэ «ФГИАС ПР – инструмент для развития племенных ресурсов» диэн федеральнай судаарыстыбаннай иһитиннэрэр анаалыстыыр бырагыраама олоххо киирэрэ былааннанар. Судургутук быһаардахха, племенной сүөhүнү атыыластахха, кини үүтэ, этэ, бородууксуйата, хаһан, ханна төрөөбүтэ, ханна атыыламмыта эбэтэр өлбүтэ барыта бу бырагыраамаҕа ырылхайдык көстөр буолуохтаах.
2026 сылтан племенной хаhаайыстыбалар генетика анаалыстарын (сүөһү геномнай сыанабылын) үс көрүҥүнэн оҥороллоро ирдэнэр буолуоҕа. Биир тылынан эттэххэ, сүөhү биологиятыгар киирэн, племенной сыаналааhыны ыытар үлэ күүһүрдэ диэн бэлиэтиэххэ наада. Биллэн турар, манна анал бэлэмнээх исписэлиистэр, селекционердар наадалар, ол эдэр ыччаттары идэҕэ туһаайан үөрэттэрииттэн улахан тутулуктаах буолуоҕа.
Дьиҥинэн, биһиги бу үлэни бэлэмнээх көрүстүбүт. Ол курдук «Сахаагроплемҥа» өссө 2021 сыллаахтан аныгылыы ирдэбилгэ эппиэттиир молекулярнай-генетическай лаборатория үлэтин саҕалаабыта. Күн бүгүн бу салааҕа анал бэлэмнээх исписэлиистэри Арассыыйа сүрүн үнүстүүттэригэр күүскэ бэлэмниир сыал-сорук турар. Племенной үлэни сүрүннүүргэ министиэристибэҕэ Эспиэртиир хамыыһыйа үлэлиир. Сыл ахсын үлэ түмүгүнэн мунньах уонна селекционер-зоотехниктар сэминээрдэрэ ыытыллар. Племенной үлэ исписэлиистэрин суолтатын үрдэтэр, племенной дьыаланы киэҥник сырдатар-тарҕатар сыалтан үс сылга биирдэ техник-осеменатордар, селекционер-зоотехниктар уонна массыынанан ыаһын оператордарын (ыанньыксыттар) Бүтүн Арассыыйатааҕы күрэхтэһиилэрэ тэриллэр (онно анал бирикээс сыл аайы ахсынньыга тахсар). Ол чэрчитинэн, өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэхтэһии кыайыылаахтара Бүтүн Арассыыйа  күрэхтэһиитигэр баран кытталлар. Холобур, 2022 сыллаахха Киров куоракка техник-осеменатордар, 2024 сыллаахха Москубаҕа селекционер-зоотехниктар күрэхтэһиилэригэр иккилии исписэлииспит баран кыттыыны ылан, үөрэнэн кэлбиттэрэ.

Ыанньыксыттар күрэхтэһиилэрэ
От ыйын 24-25 күннэригэр Мэҥэ Хаҥалас улууhун Төхтүр нэһилиэгин Моҕоллой сайылыгар массыынанан ыаһын оператордарын өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэхтэһиилэрэ рекордсмен-ыанньыксыт Павел Шарин 70 сааhын туолар үбүлүөйүгэр ананан ыытыллыбыта.
Онно өрөспүүбүлүкэ 10 улууһуттан уонна Дьокуускай куораттан барыта 32 ыанньыксыт кэлэн, үс түһүмэҕинэн күрэхтэспиттэрэ. Ынаҕы аппараатынан ыыры таһынан, аппарааты ыһан баран хомуйарга күрэхтэспиттэрэ, ыанар ынах анатомиятыгар, физиологиятыгар итиэннэ көрүү-истии, аһатыы-сиэтии уратыларыгар сыһыаннаах ыйытыыларга хоруйдаабыттара.
Түмүккэ Мэҥэ Хаҥалас улууһун «Тумул» кэпэрэтиибин ыанньыксыта Татьяна Десяткина уонна эдэрдэргэ Бүлүү улууһун «Бөтүҥ» кэпэрэтиибин ыанньыксыта Василий Дмитриев эҥкилэ суох кыайыыны ситистилэр. Иккиэн аны аҕыйах хонугунан, атырдьах ыйын 26-29 күннэригэр, Владимирскай уобалас Суздаль куоратыгар ыытыллар массыынанан ыаһын оператордарын Бүтүн Арассыыйатааҕы күрэхтэһиилэригэр өрөспүүбүлүкэ аатын көмүскүү бараары бэлэмнэнэ сылдьаллар.
Кинилэри таhынан күрэхтэһии судьуйаларын бөлөҕүн састаабыгар үлэлии «Сахаагроплем» уопуттаах исписэлииһэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх зоотехнига Татьяна Протопопова барар. Бүтүн Арассыыйа таһымнаах улахан күрэхтэһиигэ Саха Өрөспүүбүлүкэтин бэрэстэбиитэлэ судьуйалыыра биһиэхэ улахан чиэс-бочуот итиэннэ элбэх сыллаах үлэбит сыанабылын кэрэhитэ буолар диэн бэлиэтиир сиэрдээх. Саха сирин дэлэгээссийэтин министиэристибэ Сүөһүнү иитиигэ, племенной дьыалаҕа, кэпэрээссийэҕэ уонна бааhынай хаhаайыстыбаларга департаменын салайааччы Василий Бессонов салайан илдьиэҕэ. Күрэхтэһии чэрчитинэн ынах сүөhүнү иитиигэ, племенной үлэҕэ мунньахтар, сэминээрдэр уонна уопут атастаhыыта ыытыллара былааннанар.
Түмүк оннугар
Сүөһү-сылгы, таба ахсаанын элбэтии, кинилэргэ хаачыстыбалаах аһылык баазатын тэрийии итиэннэ ылыллар бородууксуйаны тупсарыы соруктарын толоруу бастатан туран, миэстэҕэ племенной үлэни сөптөөхтүк тэрийииттэн тутулуктаах. Биллэн турар, манна олох таһымын көрдөрүүтэ, сүөһү иитиитигэр уопсай култуура эмиэ улахан оруоллаахтар.
Сүөһүнү сэлиэксийэлиир үлэ  билими кытары сибээстээҕин быһыытынан, племенной үлэнэн дьарыктанар хаһаайыстыбалар үрдүк таһымҥа туруохтаахтар. Үрдүк бородууксуйаны биэрэр боруода сүөһүнү иитии -- судаарыстыба аһынан-үөлүнэн хааччыллыытын бигэ мэктиэтэ уонна кэскилэ буолар.

Галина ОСИПОВА, Тыа хаhаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтин Сүөһүнү иитиигэ, племенной дьыалаҕа, кэпэрээссийэҕэ уонна бааhынай хаhаайыстыбаларга департаменын салайааччытын солбуйааччы, биология билимин хандьыдаата.

Хаартыскалары ааптар хааччыйда.