Уопсастыба

Сайылыктар барахсаттар!
Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл министиристибэтин чахчытынан, быйыл сайылыктарга 17 тыһыынча ыанар ынах таһаарыллыбыта, олорго 663 ыанньыксыт, 140 үүтү тутар учуотчук, 131 тиэхиньик-осеменатор, 313 ньирэй көрөөччү, 299 бостуук үлэлии-хамсыы сылдьаллар. Үрүҥ илгэни үрүлүтэ сүүрдэллэр. Даҕатан эттэххэ, 255 сайылык толору мэхэньисээссийэлээхтэр, ол эбэтэр, ынах аппаратынан ыанар, ыаммыт үүт анал тэрилгэ сойутуллан баран, астыыр сыахха туттарыллар.
Биллэрин курдук, сорох хаһаайыстыбалар кыһын устата пиэрмэҕэ биир күн өрөбүлэ суох үлэлээбит дьоннорун сынньатаннар, сайыҥҥы өттүгэр ынаҕы ыаһыҥҥа итиэннэ ньирэйи көрүүгэ тастан дьону наймылаһан үлэлэтэр үгэстээхтэр. «Саха сүөһүтэ»  хааһынаттан үбүлэнэр генопуонда тэрилтэтин салайааччы Александр Артемьев бу боппуруоһу бэрт табыгастаахтык быһаарбыт: АГАТУ салалтатын (эриэктэр, Ил Түмэн дьокутаата Валерий Федоров) кытары дуогабар түһэрсэн, «Сайыҥҥы быраактыка» диэн бырайыагынан, устудьуоннары олорор усулуобуйаларын толору хааччыйан туран, Нам улууһун Таастаах нэһилиэгэр баар салааҕа үлэлэппит. 

Санатан эттэххэ, төрүт сүөһүбүтүн ууһатан иитэр генопуонда тэрилтэтэ араас улуустарынан тоҕус салаалаах уонна сэттэ тирэх бааһынай хаһаайыстыбалаах. Ил Дархан Айсен Николаев 2018 сыл күһүнүгэр таһаарбыт «Тыа хаһаайыстыбатын сайдыытын стратегическай хайысхаларын туһунан» ыйааҕын чэрчитинэн, материальнай-тэхэньиичэскэй базаны хаҥатыыга күүстээх үлэ ыытыллан, салаалар саҥа кыстык хотонунан, сайылык титиигинэн хааччылыннылар. Онон, үлэлиир-хамсыыр усулуобуйа биллэрдик тупсан, хаһаайыстыбалар ынахтары ыырга ылыстылар (ол иннигэр ньирэйдэри наар эмньик ыытан кэбиһэллэрэ), саха ынаҕа барахсан үүтэ хойуутун, тута күөрчэх буоларын бэркэ биһирээтилэр. Ыстатыыстыканан бигэргэтиллибит чахчы көрдөрөрүнэн, ааспыт 2024 сыл түмүгүнэн генопуонда тэрилтэтэ 455 ынаҕын ахсыттан 898 киилэ үүтү ыабыт, 2023 сыллаахха 689 киилэ этэ. Онон, көрдөрүү бытааннык эрээри, эрэллээхтик иннин диэки хардыылаан иһэрэ үөрдэр.

Уһуйуллуу кыһата
Таастаах нэһилиэгин Тураҥнаах учаастагар толору хааччыллыылаах саҥа сайылык тутуллан, иллэрээ сыл үлэҕэ киллэриллибитэ. Бэртээхэй саха балаҕана, чинчийэр үлэни ыытарга аналлаах билим стационара, 50 миэстэлээх титиик, астыыр сыах уонна үлэһиттэр олорор дьиэлэрэ-уоттара баар. Дьэ манна үрдүттэн олорон, бэтэринээр итиэннэ зоотехник идэтигэр үөрэнэр устудьуоннар икки түһүмэҕинэн кэлэн, пиэрмэҕэ үлэлээбиттэр. Кыһын устата ылбыт билиилэрин тургутан, ынаҕы ыырга, ньирэйи аһатарга, көрөргө-харайарга үөрэммиттэр, саха сүөһүтүн уратытын билбиттэр, мэччирэҥ үүнээйитин, алаас отун-маһын чинчийбиттэр. Быһата, идэҕэ уһуйуллуу кыһатын ааспыттар.

Ол туһунан «Саха сүөһүтэ» тэрилтэ эппиэттээх үлэһитэ Екатерина Захарова маннык кэпсээтэ:
– Ыам ыйын 10 күнүттэн саҕалаан, бэс ыйын 24 күнүгэр диэри биэс устудьуон: Татьяна Винокурова, Надежда Новгородова, Айсен Чукров, Алексей Слепцов уонна Анатолий Саввин генопуонда тэрилтэтин Таастаахтааҕы салаатын биригэдьирэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ Ольга Аргунова салалтатынан үлэлээтилэр. Болдьохторо бүтэн баралларыгар, быраактаны сүрдээҕин астыммыттарын эттилэр, салаа бары үлэһиттэригэр истиҥник махтаннылар.
Кинилэр кэннилэриттэн, устудьуоннар иккис бөлөхтөрө кэллэ. Зоотехник үөрэҕин бастакы кууруһун бүтэрбит Сахалена Петрова, Эльмира Громова уонна Англена Иванова от ыйын устатыгар үлэлээтилэр. Сахалена дьоно хаһаайыстыбалаах буоланнар, сүөһүгэ төрүкүттэн үөрүйэх, оттон Эльмира уонна Англена хороҕор муостааҕы ыраахтан эрэ көрөр эбиттэр. 

– Манна кэлэн элбэххэ үөрэннибит. Бастаан ынахтартан наһаа куттанарбыт, сарсыарда эрдэ турартан эмиэ салларбыт. Ол эрээри, дьүөгэбитин Сахаленаны батыһан уонна настаабынньыктарбыт сүбэлэринэн-амаларынан, харса суох түсүһэн үлэлээн-хамсаан, ынаҕы аппараатынан ыырга начаас үөрэннибит, ньирэйдэргэ да олус убанныбыт. Санаабыт күүһүрдэ, бэйэбитигэр эрэллээх буоллубут, идэбитин сөбүлээтибит. Бачча кэрэ айылҕаҕа киһи араас туһалаах дьарыгы булар итиэннэ интэриниэтэ, сибээһэ да суох олоруон сөп эбит, – дэһэллэр кыргыттар.
– Оҕолор бары бэркэ үлэлээтилэр, ыамы төрүт хойутаппатылар, көрдөрүүнү түһэрбэтилэр. Дьиҥинэн, сарсыарда 4 чааска туран, титииккэ тахсан, ынах ыыр, онтон ньирэйдэри аһатар урукку өттүгэр хара үлэҕэ үөрэммэтэх эдэр дьоҥҥо ыарахана өйдөнөр, ону ол диэбэккэ, көхтөөхтүк, иллээхтик, көрдөөхтүк үлэлээтилэр. Эһиил өссө да кэлиэх буолан бардылар. Хаһаайыстыба туһунан кылгастык кэпсээтэххэ, сайын 80 ынаҕы ыабыппыт, үүккэ былааммыт 18,5 туонна этэ, ону от ыйын бүтүүтүгэр, устудьуоннар баалларыгар, толорбуппут. Билигин 50-ча ынаҕы ыы сылдьабыт. Манна бэйэбит астыыр сыахтаахпыт, инньэ гынан, асчыт Оксана Давыдова ыаммыт үүтү тута «сүүрдэн» сүөгэйдиир, арыылыыр, – диэн салаа биригэдьиирэ, настаабынньык Ольга Аргунова астыммытын биллэрэр.

Быраактыка түмүгүнэн, генопуонда тэрилтэтин салалтата үлэлээбит ыччаттары кытары анаан-минээн көрүстэ, үтүө суобастаахтык үлэлээбиттэрин иһин «Махтал суруктары» туттартаата, ситиһиилээхтик үөрэнэллэригэр баҕарда.
– Тыа хаһаайыстыбатын идэтигэр үөрэнэр устудьуоннары уһун өрөбүл кэмигэр быһаччы хаһаайыстыбаҕа үлэлэтии идэҕэ туһаайыы саамай көдьүүстээх ньымата буолар. Маннык үлэлээннэр, кинилэр бастатан туран, идэлэрин ис дьиҥин билистилэр, үлэлии-хамсыы үөрэннилэр. Иккиһинэн, дуогабар быһыытынан, хамнас ааҕыстылар, үөрэнэр эдэр дьоҥҥо ити эмиэ олус наада. Биһиги устудьуоннар быраактыкаларын тэрийиигэ бу бастакы хардыыбыт буолар. Өйөөбүттэрин уонна эрэнэн устудьуоннарын ыыппыттарын иһин, АГАТУ салалтатыгар, быраактыканы сүрүннээбит кураатар Любовь Сабарайкинаҕа махтанабыт. «Сайыҥҥы быраактыка» бырайыак манан уостан хаалбакка, кэлэр өттүгэр үтүө үгэскэ кубулуйуо диэн эрэбин, – диэтэ Александр Артемьев.

Идэни үрдэтии
Устудьуоннар быраактыкаларын кэнниттэн, атырдьах ыйын бастакы дэкээдэтигэр, Тураҥнаахха икки эдэр исписэлиис кэлэн, идэни үрдэтэр биэс күннээх куурус дьарыктаннылар. Кинилэр гепопуонда тэрилтэтин салааларыгар биир сыл үлэлээбиттэр. Ол курдук, Бүлүү улууһун Хаҕын нэһилиэгиттэн төрүттээх Спартак Матвеев АГАТУ-ну былырыын бүтэрэн, Мииринэй улууһун Сүлдьүкээригэр зоотехнигынан ананан барбыт. Оттон Алина Стручкова Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын тиэхиньикуумун бүтэрэн, дойдутугар Эбээн Бытантай улууһун Кустуурдааҕы салаатыгар үлэлээбит. 
Эдэр исписэлиистэр Тураҥнаах сайылыгар өр үлэлээбит, баай үгэстэрдээх салаа үлэтин-хамнаһын билистилэр, зоотехник Очир Мухленов салалтатынан, тустаах докумуоннары толорууга, бастааҥҥы учуоту оҥоруу ымпыктарыгар-чымпыктарыгар үөрэннилэр, урут кыайбатах-сатаабатах өрүттэрин болҕомтоҕо ыллылар. Ону таһынан, титииккэ хонтуруолунай ыамы оҥордулар.

-- Таастаах салаата генопуонда тэрилтэтин биир саамай «кырдьаҕас» салаата буолан, үлэ-хамнас тиһигэ барыта үчүгэйдик чочуллубут, табыгастаахтык аттарыллыбыт, аны кэмиттэн кэмигэр учуонайдар кэлэн үлэлиир, араас чинчийиилэри ыытар эбиттэр. Онон, манна киһи билэрэ-көрөрө, үөрэнэрэ элбэх эбит. Холобур, мин ынахтары ыаһын тэрээһинин, бородууксуйаны оҥоруу үлэтин-хамнаһын ордук кэрэхсээтим, – диир Спартак Матвеев.

*
«Саха сүөһүтэ» генопуонда тэрилтэтин салалтата каадыры бэлэмнээһиҥҥэ уонна олохсутан үлэлэтиигэ бу курдук бэртээхэй бырайыагы саҕалаабыт.

Хаартыска: Екатерина Захарова түһэриитэ