Уопсастыба

Киэҥ сиринэн тарҕаһан олороллор

Устуоруйаны хаһыстахха, эбэҥкилэр, тоҥустар Саха Сиригэр, Сибииргэ былыр былыргыттан олорор норуоттар. Кинилэр чуолаан Алдан, Анаабыр, Булуҥ, Эдьигээн, Мииринэй, Нерюнгри, Өлүөхүмэ, Өлөөн, Уус Маайа улуустарыгар уутуйан олороллор. Нэһилиэнньэ ахсаанын ааҕыы түмүгүнэн эбэҥкилэр элбээн иһэллэр, дьон дьиэ кэргэнинэн төрүччүлэрин үөрэтэллэр, чинчийэллэр.

2020 сыллаах перепись көрдөрүүтүнэн Саха Сиригэр 24,4 тыһыынча эбэҥки олорор, уон сыл анара өртүгэр 2010 с. кинилэр ахсааннара 21 тыһыынча этэ. Арассыыйа үрдүнэн уопсайа 39 тыһыынча эбэҥки баара бэлиэтэммит. Киһи сөҕөрө диэн аҕыйах ахсааннаах хотугу норуоттартан саамай киэҥ сиринэн тарҕанан олороллорунан Сибиир норуоттарын куоһараллар. Эбэҥкилэр Красноярскай, Забайкальскай кыраайга, Бурятияҕа, Иркутскай, Тюменскай, Томскай уобаласка сөбүлээн олохсуйбуттар, итиэннэ Уһук Илин Саха Сириттэн ураты Хабаровскай, Приморскай кыраайга, Сахалинскай уобаласка бааллар.

Чинчийэн көрүү түмүгүнэн Арассыыйаҕа олорор эбэҥкилэртэн төрөөбүт тылларын билэр киһи ахсаана 6-8% үрдээбэт эбит. Нуучча, эбэҥки, саха, эбэтэр бүрээт тылын тэҥник билэр, холкутук кэпсэтэр киһи аҕыйах. Оттон Саха Сиригэр олорор үгүс эбэҥкилэр төрөөбүт тылларын сүтэрэн туран сахатыйбыттар, ол аата сахалыы кэпсэтэллэр.

СӨ эбэҥкилэрин түмсүүтэ аҕыйах ахсааннаах хотугу норуоттар бастакы уопсастыбаннай түмсүүлэриттэн биирдэстэрэ 1999 с. кулун тутар 15 күнүгэр тэриллибитэ. Бу түмсүү биир омук дьонун түмэрин быһыытынан, эбэҥки култууратын, төрүт үгэстэрин харыстаан, сайыннаран, көлүөнэттэн көлүөнэҕэ тиэрдиинэн дьарыктанар. Арассыыйа атын эрэгийиэннэрин эбэҥкилэрин кытта ыкса сибээстэһэр.

Эвенгус уонна эвенкитека

Эбэҥкилэр түмсүүлэрин тэрээһиннэрэ өрөспүүбүлүкэ култуурунай олоҕор бигэтик киирбитэ ыраатта, холобур, Бакалдын, Синилгэн тула Дьокуускайга элбэх куорат олохтооҕо уонна ыалдьыттар түмсэллэр. Маннык тэрээһиннэр эбэҥкилэр олорор улуусстарыгар эмиэ ыытыллар. Түмсүү үлэтин биир сүрүн салаата эбэҥки тылын харыстааһын, бу иитинэн Өлүөхүмэ улууһун Тээнэ нэһилиэгэр «Тыл уйата» диэн бэрт интэриэһинэй бырайыак үлэлиир. Киин сиртэн тэйиччи сытар ыраах нэһилиэккэ дьон төрөөбүт тылын илдьэ сылдьар.

Оттон Дьокуускай куоракка икки оскуолаҕа 26 № уонна 38 №-дээх оскуолаҕа эбэҥки тылын үөрэтэллэр, төрөөбүт тыл бэстибээлин ыыталлар. Көхтөөх дьон көмөтүнэн үөрэнэр босуобуйалары, төрөөбүт тылларын үөрэтиэн, билиэн баҕалаах дьоҥҥо методическай матырыйааллары таһаараллар.

Тыл үөрэхтээхтэрин, билим үлэһиттэрин сыраларынан бэрт элбэх литература тахсан, библиотекаҕа, оскуолаҕа, түмэлгэ хараллар. Куйаар ситимигэр Эвенгус диэн эбэҥки тылын туһунан саайт баар, Эвенкитека улахан библиотека үлэлиир. Ону таһынан, Телеграмҥа чат-бот эбэҥки тылынан саҥарар,   тылбааһынан дьарыктанар Аyana диэн мобильнай сыһыарыы оҥоһуллубута, кини эмиэ эбэҥкилии саҥарар.

Хоту дойду аристократтара

Эбэҥкилэр национальнай култууралара олус киэҥ уонна интэриэһинэй. Сибиири чинчийээччилэр дьэрэкээн киэргэтиилээх кафтааннары көрөн европейскай фракка майгыннатан, хоту дойду аристократтара дииллэрэ. Ол кафтааны маннык оҥороллоро: таба тириитин бүтүннүү көхсүлэригэр кэтэллэр уонна иннин тесьманан баайаллара. Үөһээ өртүгэр икки ойоҕоһунан илиини угарга дьөлөҕөс кырыйаллара, оттон көхсүгэр таба тириитэ сиргэ субуллан түһэрэ. Түөһүн аһаҕас хаалларан баран оҕуруонан киэргэтиллибит түүлээҕи кэтэллэрэ.

Хотугу норуоттар национальнай астара төрөөбүт дойдуларын уйгутун, айылҕа быйаҥын кытта ыкса ситимнээх. Кинилэр барыга бары харыстабыллаах сыһыаннаахтар, хаһан даҕаны сииллэриттэн таһынан элбэҕи бултаабаттар. Төрүт ас айылҕаны кытта ситимнээх, кыһын эти, балыгы сииллэр, сайын таба үүтүн иһэллэр, отону, эриэхэни хомуйаллар. Эти-балыгы астыырга ууга буһараллар, хатараллар, эбэтэр ыһаараллар.

Кинилэр тулалыыр айылҕаҕа ытыктабыллаах сыһыаннаахтар, сир-дойду, эбэ иччилээх диэн итэҕэйэллэр, таба үөрүн, өрүс, хайа иччитигэр сүгүрүйэллэр. Маннык итэҕэл эбэҥкилэр култуураларыгар, төрүт үгэстэригэр сабыдыаллыыр, иччилэртэн көрдөһөөрү гыннахтарына сиэри-туому толороллор.

Табыһыттар ахсааннара аҕыйыы турар

Үйэлэри уҥуордаан кэлбит үгэс быһыытынан эбэҥкилэр олорор сирдэригэр айылҕа барҕа баайа кистэнэ сытар. Мантан сылтаан бырамыысыланнай хампаанньалар уонна олохтоох нэһилиэнньэ бэйэ-бэйэҕэ мэһэйдэһэр, ардыгар өйдөспөт түгэннэрэ тахсыталыыр. Ол иһин Эбэҥкилэр түмсүүлэрэ сытыы муннугу сымнатан, хотугу норуоттар олорор сирдэригэр бэйэ икки ардыгар табыгастаах сыһыаны олохтуурга кыһаллан үлэлиир.

Ити үөһэ этиллибит эбэҥкилэр түптээн олорор улуустарыгар барыларыгар сир баайын хостууллар, онон дьарыктанар хампаанньалар ким эрэ улахан, дьоҕус тэрилтэ буолан, социальнай хайысхаларынан тус-туһунан көрүүлээхтэр.

«Бырамыысыланнай хампаанньалары кытта сирэй көрсөн кэпсэтэбит, кинилэр бырайыактарын олоххо киллэрэллэригэр манна былыргы үйэлэр саҕахтарыттан олохсуйан олорор норуот, эбэҥкилэр төрүт сирдэригэр үлэлииллэрин туһунан өйдөтө сатыыбыт. Хампаанньалар кэлэллэр уонна бараллар, кинилэр бэйэлэрин кэннилэриттэн тугу хаалларбыттарын көрөн хайдах-туох дьонуй диэн сыаналыахха сөп. Оттон олохтоох нэһилиэнньэ манна хаалан салгыы олорор.

Сир баайын хостуур хампаанньалар үлэлэрэ төрүт олохтоох дьон олоҕор-дьаһаҕар, иһэр уубут, айылҕабыт туругар кутталы үөскэтэр. Онон бэйэтэ даҕаны бэрт уйан, чараас хотугу айылҕабытыгар оҥоһуллар хоромньуну кыччатыах тустаахпыт. Олохтоох нэһилиэнньэ иннигэр эппиэтинэстэрин өйдүүр, дьону кытта кэпсэтэ сатыыр хампаанньалар кинилэр кэккэлэригэр бааллара эмиэ үөрдэр.

Судаарыстыба таһымыгар буолар уларыйыы эбэҥкилэр төрүт олохторугар быһаччы дьайар. Үгүс дьон бөһүөлэккэ, куоракка көһөн барар, сыл ахсын табаһыттар ахсааннара аҕыйыы турар, куруук көһө сылдьар олоҕу эдэр ыччат сөбүлээбэт. Олох сайдан аны бултаан-балыктаан бүгүн тугу сииргин булунар дьарык хаалан эрэр, сокуоҥҥа уларыйыы киирэн, төрүт дьарыкпытын булчуттары, балыксыттары кытта тэҥнээтилэр. Ол эбэтэр көҥүллэммит эрэ сиргэ көҥүллэммит бириэмэҕэ көҥүллэммит тэрилинэн бултуохтаахтар, балыктыахтаахтар. Урукку өртүгэр биһиги эһэлэрбит-аҕаларбыт бултаан-балыктаан дьиэ кэргэттэрин иитэн олорбут олохторун төрүт дьарыгын, сүрүн укулаатын сүтэрэр суолга тиэрдэр», — диэн Любовь Викторовна санаатын үллэстэр.

Биһиги дьокутааттарбыт туруорсууларынан аныгы сокуон хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар төрүт дьарыктарын харыстыыр, кэккэ чэпчэтиини көрөр. Холобур, хотугу норуоттар олорор сирдэригэр босхо эминэн хааччыйаллар, кэккэ усулуобуйаны тутустахха, социальнай биэнсийэҕэ эрдэ тахсаллар, байыаннай сулууспаны альтернативнайга көһөрөллөр, баар быраабыланы тутуһан туран, балыктыахха-бултуохха сөп.

Хаартыска: СӨ эбэҥкилэрин түмсүүтүн бэрэссэдээтэлэ Любовь Христофорова архыыбыттан.