Уопсастыба

Муустаах байҕал кытылыгар турар, киин сиртэн тэйиччи сытар Русскай Устьеҕа күн бүгүн 40-60-ча киһи олорор, аны икки сылынан нэһилиэк 390 сыллаах үбүлүөйүн бэлиэтиэхтээх. Аллайыаха улууһун Русскай Устье бөһүөлэгэ Сэбиэскэй кэмҥэ Полярнай диэн ааттана сылдьыбыта, онтон төрүт аатын төнүннэрбиттэрэ.

Иван Грознайтан тус хоту куоппуттара

1638 с. Улуу Новгород олохтоохторун саамай хорсун, харса суох дьоно түмсэн, кыраттан даҕаны кыыһыран бурҕачыйан турар ыарахан майгылаах, дьону муҥнуур суостаах тойон, кырыктаах муҥур ыраахтааҕы Иван Грознай гвардеецтарыттан куотан, тус хоту түһүммүттэрэ. Ол саҕана опричнина диэн талбыт дьоннорун сирин-уотун судаарыстыба суотугар былдьаан ылан, хаһаайыннарын таһырдьа таһааран маассабайдык өлөртүүллэрэ.

Дьон сырдык тыыннарын харыстаан, кочи диэн баарыстаах суудунаҕа олорон, түргэн сүүрүктээх өрүстэри өксөйөн, муораны уҥуордаан, икки атахтаах булбат сиригэр Уһук хоту Индигирка өрүс кытылыгар тиийэн олохсуйан, нэһилиэктэрин Русскай Устье диэн ааттаабыттара. Дьэ манна кырыктаах Иван Грознай саллааттара кыайан эккирэтэн кэлбэтэхтэрэ.

Ханна да көр кылбаа маҥан хаарынан бүрүллэ сытар туундара чуумпуга иһийэн турара, арай силлиэ буурҕа эрэ ытыллара. Манна эмис балыктаах сиргэ ууга илимҥин бырахтыҥ даҕаны, көмүс хатырыктаах тобус толору баһыллан кэлэр дэлэгэй дойдутугар балыгынан айахтарын ииттэн күн бүгүҥҥэ диэри олороллор. Иван Грознайтан куоппут дьон сорохторо Халыма өрүһү батыһан, Охотскай муора диэки, атыттар Усуйаанаҕа барбыттара.

Улуу Новгородтан кэлбит дьон олохтоохтору дьүкээгирдэри, чукчалары кытта эйэ-дэмнээхтик ыаллаһан, туһунан кылаан тэринэн, кимиэхэ да мэһэйдээбэккэ, бэйэлэрин хааннарын буккуйбакка ордон хаалбыттар. Хас да үйэ тухары Новгородскай диалектарын, култуураларын, омук быһыытынан уратыларын илдьэ сылдьаллар.

Улуу Новгородтан төрүттээхтэр

1912 с. бэлитиичэскэй сыылынай Владимир Зензиров Русскай Устьеҕа кэлэн, олохтоохтор нуучча былыргы диалегынан кэпсэтэллэрин истэн, оһохторун маҥан кыраасканан маҥхаппыттарын, муосталарын кылбаччы сууйан кэбиспиттэрин көрөн сөхпүт этэ. Муустаах тымныы байҕал кытылыгар ханна эрэ хой баһыгар олорор, былыргы нуучча саҥатын илдьэ сылдьар дьикти дьон туһунан кинигэ суруйан таһаарбыта.

Кинилэр сүрүн астара балык, мииннээн, буһаран, ыһаарылаан, хатаран, тууһаан, ыыһаан сииллэр. Хотугу норуоттар курдук дьуухала оҥороллор, балыктан бөрүөк буһараллар, таба этин сөбүлээн астыыллар. Новгородскай нууччалар бэйэлэрин төрүт култуураларын умнубакка, дьахталлар маҥан ырбаахы таһынан уһун киэҥ сарапаан кэтэллэр, тымныыттан көмүскүүр душегрейкалаахтар. Бырааһынньыкка төбөлөрүгэр кокошник кэтэллэрэ. Эр дьон ырбаахыларын таһынан курданаллар, шаровар киэҥ ыстаанынан сылдьаллар.

2012 с. өрөспүүбүлүкэ бырабыыталыстыбатын көмөтүнэн Русскай Устье олохтоохторо 23 киһилээх дэлэгээссийэ тэринэн, Улуу Новгород куоракка, өбүгэлэрин дойдутугар сылдьан кэлбиттэрэ. Национальнай таҥастарын сайбаччы кэтэн, кэнсиэр көрдөрбүттэрэ. Былыргы ырыалары истэн, олохтоохтор соһуйбуттара, биһиги эмиэ ити ырыаны ыллыыбыт дэһиспиттэрэ.

Кэнсиэртиир саалаҕа мустубут дьон эһиги араспаанньаҕыт кимий диэн туоһуласпыттарыгар Шкулевтар, Киселевтар, Чикачевтар диэн хардарбыттарын кинилэргэ эмиэ итинник дьон баалларын эппиттэрэ. Улуу Новгородка былыргы дьиэлэри, туттар тэриллэри тиийэн көрбүттэрэ Русскай Устьеҕа баар үгүс майгынныыр, атылыы өрүтүн булбуттар. Онон өбүгэлэрэ бу дойдуттан төрүттээхтэрин чахчы итэҕэйбиттэр. Саҥараллара, хайдах кэпсэтэллэрэ, туттар диалектара барыта майгыннаһар эбит.

Ол иһин быйыл норуоттар сомоҕолоһууларын, култуура сылыгар гырааҥҥа сайаапка суруйан, өбүгэлэрин дойдутугар баай устуоруйалаах Улуу Новгородка оҕолору илдьэн билиһиннэриэхтэрин баҕараллар. Дойдуларын кытта сибээһи бөҕөргөтөн, эдэр көлүөнэҕэ тиэрдэр санаалаахтар.

Арассыыйа хотугулуу-арҕаа уһугар Ленинградскай, Псковскай уобалаһы кытта ыаллаһа олорор аата даҕаны улуу куоракка былыргы Таҥара дьиэлэрэ, кыһыл кирпииччэттэн тутуллубут Кириэмил истиэнэтэ үгүс дьон болҕомтотун тардар. Манна Көмүс Орда монгуол буойуннара кыайан тиийбэтэх буоланнар, былыргы нуучча архитектуратын пааматынньыктара хаалбыттар. Орто үйэлэргэ Киев кэнниттэн Киевскай Русь иккис бөдөҥ куората Улуу Новгород 859 с. төрүттэммитэ. Ильмень күөлтэн түһэр Волхов өрүс кытылыгар варягтар олохсуйбут, былыр нуучча сирин бастакы киин куората этэ.

Балыксыттар учаастактарыгар

Татьяна Шкулева оҕо сааһа Индигирка өрүс кытылыгар балыксыттар учаастактарыгар ааспыта. Оҕолор оскуолаҕа үөрэнэр эрэ кэмнэригэр бөһүөлэккэ киирэллэрэ уонна үксүн төрөппүттэрин кытта балыктаах сири батыһан улааппыттара. Аҕыс оҕолоох улахан дьиэ кэргэҥҥэ оҕолор кыраларыттан дьонноругар көмөлөһөн, үлэҕэ сыстаҕас буола иитиллибиттэрэ.

Аҕалара балыгы, түүлээҕи, кырса тириитин туттаран сыры-сыллата кыра кырбас оҕолорун киһи хара оҥортоон, атахтарыгар туруортаабыта. Ийэлэрэ кэлбит булду астыыра, тириитин имитэрэ, балыгы хаһаанара, тууһуура. Күн бүгүн Русскай Устьеҕа кыра бырааттара эрэ ордон хаалбыт, балыксыттар учаастактарыгар олорон, дьонун төрүт дьарыгын салҕыыр. Оттон оҕо саастара ааспыт Полярнай бөһүөлэгин Индигирка халаанныыр кэмигэр улахан уу ылан, сир үрдүттэн сүтэн-симэлийэн хаалбыт. Ол иһин бэйэлэрэ даҕаны аҕыйах ахсааннаах олохтоохтор дьиэлэригэр уу турбатын, канализацияны киллэрбэттэр, былыргылыы олороллор.

Татьяна Николаевна юрист идэлээх, 36 сыл үп-харчы эйгэтигэр федеральнай казначействоҕа өр кэмҥэ үлэлээн, биэнсийэҕэ тахсыбыта. Русскай Устьеттан төрүттээх дьон уопсастыбаннай түмсүүтүн регистрациялаан, юридическай өртүнэн докумуоннарын, устаабын оҥорбута. Ол иһин кинини бэрэссэдээтэлинэн талбыттара номнуо 15 сыл буолла.

Уопсастыбаннай түмсүү, бастатан туран, Русскай Устьеҕа көмөлөһөр, оҕолор сайыҥҥы сынньалаҥнарын тэрийэр, араас бырайыактары оҥорор, өбүгэлэрин түмэлин тэриллэрин мунньан, хаартысканан кинигэ таһаардылар. Быйыл атырдьах ыйыгар Красноярскайга Арассыыйа хотугу эрэгийиэннэрин түмэр «Сокровище Севера» быыстапка-дьаарбаҥкаҕа кыттар былааннаахтар.

Ону таһынан, Русскай Устье олохтоохторо аҕыйах ахсааннаах хотугу норуоттарга тэҥнэһэн тураллар, онон ыччат сугулааныгар, ыһыахха, бары тэрээһиннэргэ кытталлар. Оскуоланы бүтэрбит оҕолор үөрэххэ киирэллэригэр, уопсайга миэстэ булалларыгар күүс-көмө буолаллар.

Русскай Устьеҕа саха сирэйдээх дьон

Бөһүөлэккэ билигин төһө даҕаны аҕыйах киһи хаалбытын иһин мантан көһөн барар санаалара суох, минньигэс балыктаах, киэҥ нэлэмэн туундаралаах, сибиэһэй салгыннаах дойдуларын таптыыллар. Былырыын «Лена» киинэ тыйаатырыгар «Мин Русскай Устьем» билигин Москуба куоракка олорор Игорь Чикачев киинэтэ тахсыбыта. Бу киинэни СӨ Бастайааннай бэрэстэбиитэлистибэтигэр көрдөрбүттэрэ.

Уһук хоту балыксыттар бөһүөлэктэригэр куйаар ситимэ үчүгэйдик хаппат, ыччат оскуоланы бүтэрээт араас куораттарынан тарҕаһан хаалар, төннөн кэлэр киһи суоҕун кэриэтэ. Урут оскуолаҕа, балыыһаҕа эдэр нуучча исписэлиистэрэ үлэлии кэлэр этилэр, билигин кэлбэт буолбуттара ыраатта. Үксүн улуустартан саха ыччата үлэлии кэлэр, ол иһин олохтоохтор сахалары кытта буккуһан, новгородскай ыраас хааннарын сүтэрэр кутталлаахтар диэн дьиксинэллэр.

Хаартыска: Татьяна Шкулева архыыбыттан.