Экология

2025 сыл - ИЭЙИЭХСИТ ИЙЭ ХОТУН СЫЛА

2026 сыл – ҮРҮҤ АЙЫЫ ТОЙОН ЫЙА

МУУС УСТАР ЫЙ–АЙЫЫҺЫТ ХОТУН ЫЙА

Муус устар ыйы – Алтынньы ый батыһар.

Муус устар ый 7 күнүгэр Былаҕачыанайап таҥара, сахалар саамай билгэлиир кэтэһэр таҥаралара бу күн хайдах күн буолар да сааспыт оннук буоларын бу кэнники сыллар бигэргэттилэр, онон бу күнү куоттарбакка эрэ кэтээн көрүҥ.

            Быйыл кулун тутар ыйбыт урукку сылларга холоотоххо улахан тибиитэ хаһыыта суох чуммпу ый кэлэн ааста. Манан сылыктаатахха Муус устар ыйбыт  хайдах эрэ сымнаһыар буолуох курдук, уонна үһүс декадаттан ордук киин улуустар соҕуруулу арҕаа улуустар хайдах эрэ күүскэ ириэриэх курдуктар.Былырыын күһүн үгүс улуустарга ардаан - хаардаан тоҥорбута онон Ийэ сирбит тот соҕус сытар, муус устар бүтэһик уон күнүгэр күүстээх хаар - ардахтар кэлээри тураллар онон быйыл саас уу хаар кэлиэх курдук онно эрдэттэн бэлэмнэнэн быһыттары бөҕөргөтүү үлэлэрин ыытан сэрэхтээх олоруохха наада.Быйыл хаарбыт урукку сылларга тэҥнээтэххэ Киин, Илин Эҥэр, Соҕуруу улуустарга урукку сылларга тэҥнээтэххэ наһаа элбэҕэ суох, арай Бүлүү эҥэр улуустарга быйыл хаара халыҥ. Онон уруккутун курдук ириэрдэҕинэ улахан уу кэлиэ суоҕа Эбэбитигэр орто эрэ уу баар буолуо.

            Саха киһитэ “Көхсүттэн тэһииннээх Күн оҕото” уонна “Ыйтан ыйаахтаах Ый оҕото”- диэн мээнэҕэ этиэхтэрэ дуо?

Күн сиргэ дьайыыта олус улахан. Күҥҥэ тахсар эстиилэртэн сиргэ баар тыынар тыыннаах улахан тутулуктаах. Быйылгы дьылбыт, урукку сыллары кытта тэҥниир буоллахха, күн эстиитэ муҥутаан улаатыытын туораабыт кэммит буолар, ол курдук Күн эстиитэ ордук 2021 сылтан 2023 сылларга олус улаата сылдьыбыттара ити ааспыт кэмнэргэ курааммыт үс сылы субуруччу барбыта.Былырыыҥҥыттан ыла 2024 сылтан улахан эстиилэр арыый да тохтоон эрэр онон былырыын орто сыл буолбута.

Быйылгы 2025 сыллаахха Ый уонна Үргэл алтыһыылара олох оруобуна күннэригэр сөп түбэстилэр, ол кудук Тохсунньу ый 9 күнүгэр, Олунньу ый 7 күнүгэр уонна кулун тутар 4 күнүгэр алтыстылар. Манна кэтээн көрдөххө Ый Үргэли ортотунан сабан ааста, үс алтыһыы кэмигэр ааһыстылар, биһиги өбүгэлэрбит этэллэринэн, маннык алтыһыы үчүгэй өҥ дьыл кэлэрин туоһулуур диэн этэллэрэ .Мантан салгыы өҥ дьыллар эргийэн кэлэн аны 10 ча сыл кураан диэни умнан нус хас олоруохпут буоллаҕа.

Ый сиргэ дьайыыта . Ый сиргэ буолар уларыйыылары барыларын дьаһайа турар. Оннооҕор улуу байҕаллары үөһээ-аллараа ытыйталыыр, тыынар тыыннаах барыта ыйтан олус тутулуктаах. Ыйы куруук кэтээн көрө сырыттахха, сиргэ буолар уларыйыылары киһи эрдэттэн сабаҕалыан сөп.

Ый халандаара ордук оҕуруотчуттарга туһалаах. Наһаа сөп түбэһэр, тус бэйэбинэн дакаастанан турар. Былыр былыргыттан өбүгэлэрбит ыйы сир быстыспат аргыһа диэн ааттыыллара. Онон бурдуктарын ыһаллара, булка-алка бараллара, балыктыыллара, киһи доруобуйата мөлтүүрэ барыта ыйы кытта быстыспат сибээстээҕин билэллэрэ. Ый халандаара хас дьиэ аайы ыйанан туруохтаах.

Муус устар ый - билгэтэ.

Муус устар 1 күнэ - Даарыйа аат күнэ. Ойбон сэҥийэтин чэҥэ ирэр. Нөҥүө күнүттэн түөрт уон хонуктаах дьыбар бүтэн, отут хонуктаах уораан хаалар. Ый ортотугар тыалырдаҕына - "хаары сахсатар", бүтэһигэр - "хаары хараардар".
Муус устар ый 4 күнэ - Дьиэ сарайыттан таммах түһэрэ элбиир, улахан бэлиэтээһин буолар.
Муус устар ый 5 күнэ - Холлоҕос көтөрө. Кыһыҥҥы хаһаас бүтэр.
Муус устар ый 7 күнэ - . Былаҕачыанайап ( Благовещение Пресвятой Богородицы). Таҥара улахан бырааһынньыга : оннооҕор чыычаах айыырҕаан уйа туттубат аатырар. Туллуктар кэлэллэр, моҕотой уйатыттан быгыалыыр, эһэ арҕаҕар уһуктан " кырдьыылыыр"- о.а. быган сытар, сааскы сылаас "өнньүө" күннэр тураллар.
Бу күн былыта суох ыраас күн турдаҕына - саас көхтөөхтүк кэлэригэр, тыалырдаҕына- хаптаһын хатааһын буоларыгар.
Муус устар ый 6 күнэ - Түүн сылаас буоллаҕына - саас түргэнник кэлэр.
Муус устар ый 8 күнэ - Бу күн хайдаҕый да, алтынньы 8 күнэ оннук буолуо.
Муус устар ый 9 күнэ - . Мотуруона аат күнэ. Тураах кэлэр.
Муус устар ый13 күнэ - Бэлиэтиир. Тот салгын түһэр.
Муус устар ый 14 күнэ - Күн көрөр өттүгэр сарай хаара буоллаҕына , ыам ыйын 6- гар диэри ходуһаҕа хаар сытар.
Муус устар ый 18 күнэ - Урут хаҕыс тыал үрбүт буоллаҕына , аны ичигэс тыал түһэр. Соҕурууттан тыалырдаҕына - сылыйар.
Муус устар ый 20 - 25 күннэригэр - Куруппааскы, улар охсуута саҕаланар.
Муус устар ый 21 күнэ - Күн көрдөҕүнэ - сайына ичигэс, былыттаах күн - сайына сөрүүн.
Муус устар ый 23 күнэ - Чуумпу, сылаас түүн буоллаҕына - сайына куйаас, кураан. Ириэрии күүһүрэр. Түүн тоҥорор.
Муус устар ый 24 күнэ - Чалбах үчүгэйдик килэйбэтэҕинэ, сайына куһаҕан. Суол - иис олох алдьанар. Күн үөһэ ойдор ойон иһэр.
Муус устар ый 29 күнэ - Ый туолуута.

Дэкээдэ диэн ый 10 хонуга ааҕыллар:

I дэкээдэ - ый 1-10 күннэрэ

II дэкээдэ - ый 10-20 күннэрэ

III дэкээдэ - ый 20-30 күннэрэ

ИЛИН ЭҤЭР УЛУУСТАР:

Муус устар ый илин эҥэр үгүс улуустарга былырыыҥҥыга тэҥнээтэххэ хойутаан сылыйыыһык түүҥҥү өттө тымныы буолан хаар тура түһүүһүк. Муус устар ый үгүс улуустарга I дэкээдэҕэ түүҥҥү өттүгэр тымныйар, III декадаҕа күүскэ ириэрии буолсу.

Сөҥүүтэ маннык буолсу: Ый бүтүүтэ III дэкээдэҕэ – 5 күн маҥнай хаар онтон ардыыр.

Бу ый I дэкээдэтэ урукку сылларга тэҥнээтэххэ түүнүн да күнүһүн да тымныы күнүс -6С-10С кыраадыс тымныы, түүнүн -20С-18С. II дэкээдэ күнүс +5С+3С кыраадыс сылаас, түүнүн  -9С -6С  кыраадыс тымныы.

III дэкээдэ күнүс да түүн да биллэрдик сылыйар. Күнүс +6С+4С кыраадыс сылаас, түүн  -3С -2С  кыраадыс буолсу.

КИИН УЛУУСТАР:

Муус устар ый киин улуустарга былырыыҥҥыга тэҥнээтэххэ улахан хатааһына суох сылаас ый буолара сабаҕаланар.

Сөҥүүтэ маннык буолсу: III дэкээдэҕэ – 5 күн ардыыр онтон хаардыыр;

Бу ый I дэкээдэҕэ күнүс -2С-5С кыраадыс тымныы, түүнүн -15С-12С кырадыс . II дэкээдэҕэ күнүс +2С+4С кыраадыс сылаас, түүнүн  -8С -6С  кыраадыс тымныы.

III дэкээдэҕэ күнүс +8С+6С кыраадыс сылаас, түүн  -2С -1С  кыраадыс тымныы буолсу.

БҮЛҮҮ БӨЛӨХ УЛУУСТАР

 Бүлүү эҥэр улуустарга киин улуустары кытта тэҥнээтэххэ хойут соҕус үһүс дэкээдэ  диэки биллэрдик сылыйыыһык .

Сөҥүү маннык буолсу: I дэкээдэҕэ – 2 күн хаардыыр; III дэкээдэҕэ – 3 күн ардыыр;

Бу ый I дэкээдэҕэ күнүс -4С-2С кыраадыс тымныы, түүнүн -14С-10С кырадыс . II дэкээдэҕэ күнүс +2С+4С кыраадыс сылаас, түүнүн  -7С -9С  кыраадыс тымныы.

III дэкээдэҕэ күнүс +6С+4С кыраадыс сылаас, түүн  -2С -1С  кыраадыс тымныы буолсу.

ӨЛҮӨХҮМЭ, АЛДАН, НЕРЮНГРИ:

Соҕуруулуу-арҕаа улуустарга быйыл иккис дэкээдэттэн саҕалаан балай да сылыйыыһык, онтон III дэкээдэҕэ күүстээх ардахтар түһэннэр хаар эмискэ барыыһык ыам ыйыгар хара сир буолсу.

Сөҥүү маннык буолсу: I дэкээдэҕэ – 2 күн хаардыыр; II дэкээдэҕэ– 1 күн хаардыыр, 1 күн ардыыр; III дэкээдэҕэ – 2 күн ардыыр;

Бу ый I дэкээдэҕэ күнүс -3С-5С кыраадыс тымныы, түүнүн -10С-14С кырадыс . II дэкээдэҕэ күнүс -2С+4С кыраадыс, түүнүн  -7С -5С  кыраадыс тымныы.

III дэкээдэҕэ күнүс +8С+6С кыраадыс сылаас, түүн  +2С +1С  кыраадыс сылаас буолсу.

ӨЙМӨКӨӨН УЛУУҺА:

Өймөкөөн Сахабыт Сирин саамай тымныы улууһунан биллэр, ол гынан урукку сыллардааҕар Муус устар ый балай да сымнаһыар буолсу.Быйыл хоту улуустарга муус устар ыйга сөҥүүтэ олох кэмчи буолсу.

Сөҥүү маннык буолсу: I дэкээдэҕэ –сөҥүүтэ суох; II дэкээдэҕэ – 1 күн хаардыыр; III дэкээдэҕэ – 3 күн хаардыыр, 1 күн ардыыр;

Бу ый I дэкээдэҕэ күнүс -6С-4С кыраадыс тымныы, түүнүн -22С-19С кырадыс . II дэкээдэҕэ күнүс -6С-3С кыраадыс тымныы, түүнүн  -15С -11С  кыраадыс тымныы.

III дэкээдэҕэ күнүс +2С+1С кыраадыс сылаас, түүн  -9С -7С  кыраадыс тымныы буолсу.

Дьааҥы улууһа:

 Дьааҥы Сахабыт Сирин биир эмиэ саамай тымныы улууһунан биллэр, ол гынан былырыыҥҥыга тэҥнээтэххэ бастакы иккис дэкээдэлэр тымныы буолсулар.Хаара олох кэмчи кыралаан III дэкээдэҕэ биллиэ.

Сөҥүү маннык буолсу: I дэкээдэҕэ– хаар олох суох; II дэкээдэҕэ – хаар олох суох; III дэкээдэҕэ– 2 күн хаардыыр, 1 күн ардыыр;

Бу ый I Декадата күнүс -10С-7С кыраадыс тымныы, түүнүн -26С-23С тымныы. II Декадакүнүһүн -5С-7С кыраадыс тымныы, түүнүн -12С-8С кыраадыс тымныы. III дэкээдэҕэ күнүһүн+3С+1С кыраадыс сылаас, түүн -8С-5С кыраадыс тымныйыыһык.

АБЫЙ, МУОМА, ХАЛЫМА, ҮӨҺЭЭ ХАЛЫМА, АЛЛАРАА-ХАЛЫМА, АЛАҺЫАЙ УЛУУСТАРА:

Халыма-Индигиир эҥэр улуустарга бу сылга киирэн баран урукку сыллардааҕар биллэ тымныйбыта онон бастакы иккис дэкээдэлэр тымныы буолсулар. Былырыын муус устар ыйга хаар олох түспэтэҕэ быйыл ый бүтүүтэ хаардаах буолсу, ол оннугар ыраас чаҕылхай сааскылыы күннэр ый аҥара турар буолбуттар.

Бу ый I дэкээдэтэ күнүс -7С-4С кыраадыс тымныы, түүн -17С-15С тымныы. II дэкээдэ күнүһүн -5С-2С кыраадыс тымныы, түүнүн -15С-7С  кыраадыс тымныы. III дэкээдэҕэ күнүһүн +6С+3С кыраадыс сылаас, түүн -11С-7С кыраадыс тымныы.

АНААБЫР, ӨЛӨӨН, ТИКСИ:

Аартыка эҥэр улуустарга Муус устар ый бастакы иккис дэкээдэлэригэр түүҥҥү өттүгэр балай да тымныйыыһык.Бастакы иккис дэкээдэтигэр хаара олох да суох буолсу, ол оннугар үһүс дэкээдэҕэ  балай да хаардаах буолсу.

Бу ый I дэкээдэтэ күнүс -20С-15С кыраадыс тымныы, түүн -25С-21С тымныы. II дэкээдэ  түүҥҥү өттүгэр балай да тымныйыыһык. Күнүһүн -13С-10С кыраадыс тымныы, түүнүн -18С-15С  кыраадыс тымныы. III дэкээдэҕэ күнүһүн -9С-8С кыраадыс тымныы, түүн -14С-10С кыраадыс тымныы.

ТУСКУЛ

Николай СОФРОНОВ хаартыскаҕа түһэриитэ, Өймөкөөн