Литература

Уол кыыска, кыыс уолга, эр киһи дьахтарга, дьахтар эр киһиэхэ, оҕо төрөппүтүгэр, төрөппүт оҕотугар сыһыана быһаарыллыбат, өйдөспөт быһыыга-майгыга сиэтэрэ күннээҕи олохпутугар баар. Үгүс төрөппүт оҕотун иитэригэр эппиэт көрдөөтөҕүнэ кини бука суруйааччыга буолбакка, психологка барыа, кыыс-уол сыһыанын билээри эдэр киһи, баҕар, бэйэтигэр бүгэн хаалыа эбэтэр бэйэтин курдук олус эдэр доҕоругар санаатын этиэ. Оттон поэзия олоҕу олорууга, ыал буолуу, оҕо төрөтүү, ийэ-аҕа оруолларын боппуруостарыгар билиҥҥи сайдыылаах үйэҕэ үгүстэр барыны-бары судургутутан өйдүүр кэмнэригэр ханнык да уйулҕаһыттааҕар мындыр сүбэһит буолуон сөп.

-----------------------------

Бүгүн мин Иван Мигалкин поэзиятыгар аҕа, ийэ уостубат оруолларын, таптыыр кэргэн диэн кимин, кыыһы уол хайдах таптыахтааҕын бу суруйааччы айымньыларыттан билиһиннэриэхпин баҕарабын.

Эдэр киһи саас кэриэтэ

Тыллан, сайдан,

Чэчирээн кэлиэн сөп.

Чахчыта оннук. Иван Мигалкин элбэх оҕолоох учуутал дьиэ кэргэнигэр 1954 сыл бэс ыйын 23 күнүгэр күн сирин көрбүтэ. Аҕата Василий Николаевич Мигалкин Уус-Алдан оройуонун бастакы хомсомуолларыттан биирдэстэрэ, дойдутугар пионерскай тэрилтэни тэрийсибитэ. Оччотооҕу кэм үлүскэннээх үлэтигэр миккиллибит, оҕо-ыччат дьону кэрэҕэ, билиигэ уһуйбут үтүөкэн учуутал аатын билигин Уус-Алдан улууһун Хоро 1-кы нэһилиэгэр баар Чараҥ оскуолата сүгэр. 2012 сыллаахха аҕаларын үтүө аатын үйэтитэн оҕолоро “Аҕабыт оттубут оһоҕун сылааһыгар” диэн олус тупсаҕай көстүүлээх альбом-кинигэни хомуйан бэчээттэппиттэрэ төрөппүккэ оҕо ытыктабылын, тапталын үтүө өйдөбүнньүгэ, холобура буолар.

Поэт Иван Мигалкин аҕатын сырдык кэриэһигэр анаабыт биир хоһоонугар этэр:

Сир үрдүгэр буолар

Хараҥа, сырдык дьайыылартан

Хайыта хаталлар аарыма мастар,

Хайалар кур муустуу сууллаллар...

..............................................

Силлиэҕэ эриллэн

Саахалламмыт оҥочолуу

Сорохтор тимирэллэр –

Далай дириҥ үөһүгэр,

Сорохтор тиксэллэр –

Биллибэт кытылларга,

Өрүү күөҕүнэн суугунуур арыыларга...

Бу уобарастааһыҥҥа поэт аҕатын аарыма маска, хайаларга тэҥниир, аҕатын үлэтин-хамнаһын, олорбут олоҕун силлиэҕэ эриллии диэн хоһуйар. Онтон кини аҕатын үлэлээн ааспыт олоҕун туһунан:

Кэмэ кэллэҕинэ

Тэҥкэ мастан суоруоҕум

Ыалдьытымсах сэргэни

Уонна кини үрдүгэр

Алмаас таастыы

                    арылыйа кустуктанар

Алгыстаах чороону.

Кини дьэрэкээн оһуоругар

Ойуулуом –

Олох олоруу

Өгүргэннээх өрүттэрин...

Аҕата бэлэхтээбит олоҕун сэргэ курдук үрдүктүк тутан чаҕылытарын, дьэрэкээн оһуор ойуулуом диэн оҕо-уруу тэнитиэм диэн өйдүөххэ сөп. Манна поэт айылҕа күүстээх көстүүлэрин, аарыма мастары, күөҕүнэн суугунуур арыылары, далай дириҥ үөстээх өрүһү, өксөкү хотойу ойуулуур, ону сэргэ тиргэҕэ иҥнибит кустуу мөхсүүнү, күөх халлаан киэҥин, санньыар сулустары уонна саха норуотун символикатын – сэргэни, чороону ойуулаан киллэрэн бу айымньы олус дириҥ философскай хабааннаммыт.

Итини таһынан поэт 2007 сыллаахха “Аҕалар гимнэрэ” хоһоону суруйан турар.

Төлөннүрэр сүрэхпит

Дьулуһуутун холбооммут

..................

Бары биир сүбэнэн

Санаабытын ууруоҕуҥ...

...................

Аҕалар биһиги

Олоҕу тупсаран,

Сахабыт норуотун

Саргытын тутуоҕуҥ!

Бу хоһоонун Иван Васильевич күүстээх эрээри судургу тылларынан бары аҕаларга аҕа буолан туран туһаайар.

------------------------------------------------

Иван Васильевич сааһыт, булчут аҕа этэ. Кини ыраах хоту улуустарга тиийэ бултаан-алтаан кэлбит кэмнэрдээҕэ дурдаҕа үөскээбит санаалар хомуурунньугар бааллар: “Бэйэҕин ааттаныаҥ дуо, саха эр киһитинэн?”, “Чуумпуга, соҕотох киһиэхэ...”, “Олоҕу хайдах өйдүүргүнэн”. Бу хоһоонноругар кини дурдаҕа саалыы да олордор оҕотун саныыр, саха эр киһитигэр булт абылаҥын сэгэтэр уонна “улуу киэҥ сирдэргэ сырыттаргыт да өрүү олоҕу хайдах өйдүүргүнэн, эн саха киһитэ Лөгөй Тойоннуу сылаас сыһыаҥҥын өрө тутан, үйэлэри уҥуордуур мындыр санаанан сырыт”, – диэн эр дьоҥҥо туһуланар сүбэтэ эмиэ ураты философия. Ол эбэтэр, саха эр киһитэ, эн ыал аҕата буоллаххына санааҕын, олоххун  туохха аныахтааххын эмиэ сүбэлиир курдук.

Ыраах Дьааҥыга сылдьан “Айылҕабыт уратытын өйдүүгүн”, “Мунаарарым элбэх”, “Эр киһи саатын сүгэн” диэн суруйбут хоһоонноро ураты  эр киһилии тыыннаахтар.

Ахтар, саныыр Дьааҥыбар

Хаар төбөлөөх хайалар

Үөһэттэн өҥөйөн тураллар,

Кинилэр чуумпура иһийэн,

Толуу-мааны түөстэригэр

Кыра оҕолуу намчытык бигии

Тохтоон,

            налыйан хаалбыт

Көһөҥө былыттары көтөхпүттэр.

-----------------------------------------

Ийэтэ, герой-ийэ Екатерина Ивановна Александрова библиотекарь идэлээх этэ. Ол да иһин буолуо, поэт оҕо эрдэҕиттэн кинигэни өрө тутан доҕордоһоро. Екатерина Ивановна мааны күөх Ньурбаттан төрүттээх. Кини саха аатырбыт тойуксута, Ынахсыкка олорбут (I Хаҥалас) Н.Ф.Осипов-Чоомууту кытта ини-биилэр оҕолоро эбиттэр.

Иван Мигалкин уон икки бииргэ төрөөбүттэриттэн биэһэ кыыс, сэттэтэ уол. Оҕолор бары олоххо миэстэлэрин булан, ыал-күүс, эһээ-эбээ буолбут дьон. Поэт “Ийэбэр” диэн оҕо төрөппүтүгэр дириҥ иэйиитин  хоһооҥҥо ураннык суруйар:

Кыыс айылҕам чээл күөҕүн,

Дьэдьэннээх халдьаайым дыргыл сытын,

Өлүөнэ өрүһүм субуллар суһуоҕун,

Маҥнайгы хаарым тунал сырдыгын –

Барытын түмэммин

Биир дьөрбө сибэкки оҥоруом.

.........................................................

Төрөөбүт Мүрүм хатыҥ чараҥын,

Хотун Аммам сардаана сибэккитин,

Сайаҕас Бүлүүм өлгөм отонун,

Сахам сирин ырыа чыычаахтарын –

Барытын түмэммин

Ырыанан сандаарар

Биир дьөрбө сибэкки оҥоруом,

Кинини уунуом,

Күн киһибэр, Ийэбэр!

Поэт элбэх сиргэ айаннаабытын бэлиэтин, сылдьыбыт улуустарын саамай кэрэ көстүүтүн хоһуйа тутан бэлэх уунара кини киэҥ кэрэ дууһалааҕын туоһулуур. Ханнык ийэ, ама үөрбэт буолуой, оҕото аар айылҕа, Саха сирин кэрэтин бэлэхтиибин диэтэҕинэ... Өссө биир хоһоонун, эмиэ ийэтигэр анаммыт “Олоҕум өрүү айан” диэн айымньытын киһи уйадыйа, арылла ааҕар:

Ийэкээм, соҕотох миигиттэн эрэ

Поэт буола сатыыр уолуҥ туһуттан –

Төһөлөөх түүннэри утуйбатыҥ,

Төһөтө санаарҕаан эрэйдэнниҥ?

.........................................................

Кырдьыга,

Мин сылдьар сырыым киэҥэ, холуһа

Биир сиргэ таба олорботум оҕоккото,

Дьон көрбөтөҕүн, саҥаны көрөргө тиэтэлим.

............................................................

Билсэ, доҕордоһо, өстөһө охсубутум,

Кыыһырсан бурайсыбытым түргэнэ –

Биллэ, иһиллэ турдаҕа, ийэкээм,

Мин туспуттан санаарҕабылы үөскэтэн...

Бу  төрөппүт ийэтин иннигэр поэт билиниитэ. Хоһоонугар сэмээр кини майгыта эмиэ арыллар. Уолҕамдьы эрээри түргэнник аһарынара, айаны сөбүлүүрэ, доҕор-атас булуна охсуута, саҥаны билиигэ, ону ааһан дьон көрө илигин билэ охсоро. Кини билинэр, “муоралар тобугунан буолууларын, күннээҕи тапталын, итэҕэстэрин” уонна түмүгэр “...үгүстэ охтуом, ол эрээри кэлин син биир туруом”, – диэн үтүө дьулуурдаах быһыыны кытта, “ыллаабыт ырыабар тайахтанан” диэн сааһырыы кэмигэр айар үлэтин түмүгэр өйөнүөм диир. Айар киһи чиэһинэй буолара, бэйэтин алҕастарын аһаҕастык билинэр хоһуун быһыыта эмиэ көстөр.

----------------------------------

Иван Васильевич кэргэнэ Зоя Васильевна СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, оҕолоро Айталина, Катя, Ньургун, кийиитэ Иза, сиэнэ Ванюша, кыра сиэннэр Уйгууна, Айыына, Тимур, Мартен эһэлэрин айар үлэтин өйдөөн, өйөөн кэлбиттэрэ. Иван Васильевич кэргэнинээн Зоя Васильевналыын бэйэ-бэйэлэрин олус өйдөһөр, ситэрсэн биэрэр ураты тапталлаах, сиэдэрэй чуумпу олохтоох кэргэнниилэр. Хаһан да улахан саҥаны истибэккэ улааппыт оҕолоро, сиэннэрэ дьиэ кэргэн сылаас айылгытын билэ улааппыттар. Дьол чуумпуну сөбүлүүр буолан, онно кэрэ Муза элбэхтик ыалдьыттаатаҕа.  Ол туһунан эмиэ поэт айымньыларыгар хорутуулаахтык этэрин, кэргэнигэр анаммыт үтүөкэн хоһоонноро туоһулууллар.

Ханна да сылдьаммын саныыбын,

Нарыннык, намчытык ахтабын,

Миэхэҕэ эн олус чугаскын –

Мин эппэр, мин хааммар эн бааргын.

Эбэтэр:

Кэргэним мичээрэ көрбүт харахтара –

Ханнык да бэлэхтэн күндү миэхэҕэ.

Манныгы көрдөөн да булбаккын аан дойдуга,

Кини көстөр – сылаас сыһыаннах тапталга...

Ханнык да эмтэн күүстээх миэхэҕэ...

Ханнык да баайтан суолтата үрдүгүөн,

Кэргэним мичээрэ көрбүт харахтарыгар

Мин өрүү баар буолуохпун баҕардым,

Сайаҕас майгынан, иһирэх санаанан –

Кинини өрүү үөрдэн, тапталбынан уһатан...

“Миэхэ эн олус чугаскын” – дьэ, хайдах курдук истиҥ кэрэ оһуор тылларый. Ыраас кэргэннии таптал суолтата, олоххо тардыһыы кини туһуттан күүһэ, эр киһи дьахтарга уостубат истиҥ сыһыана.

Ардыгар ыраата сылдьаммын

Суохтуубун – мичээрэ көрүүгүн,

Кыракый кыысчааным саҥатын –

Миэхэҕэ эн биэрбит үөрүүгүн.

Кэргэнигэр олус нарын хоһуйуу, анабыл. Эр киһи, кэргэн оҕоттон дьоллонуута туохха да тэҥнэммэт, ону ааһан кыайан төлөммөт иэстээхпин диэн, кэргэнниилэргэ өйдөспөт түгэн баар да буоллаҕына ону тумнабыт диэн поэт билинэр.

------------------------

Маннык  кэргэн киһиэхэ, оҕолорун ийэлэригэр үтүө майгы Иван Васильевичка эдэр уол эрдэҕиттэн баара хоһоонноругар арыллар. Кыргыттарга кини олус болҕомтолоох, харыстыыр айылгылаах сыһыаннааҕа. Поэт эдэр саас кэрэ кэмин, уол кыыска тапталын туһунан хоһоонноро олус нарыннар. “Сахам кыргыттара” хоһоонун өйүттэн доргуччу өрүү тэрээһиннэргэ ааҕарын сөбүлүүрэ, ити кини кыыс аймахха, ийэлэргэ махтала буолара.

Сахам кыргыттара –

Ырыам туллуктара,

Хара саһыл хойуу хааскыт

Иэйэн хамсыыр буолан,

Түлэй хара түүннэр

Сахабыт сиригэр сырдыктар.

............................

Буһа-хата үлэлии да сырыттаргыт

Тугут курдук нарыҥҥыт,

Чороон курдук тупсаҕайгыт.

Эбэтэр “Саха кыыһын өйдөөн көрдөххө” хоһоонугар:

Эн билбэт

Кистэлэҥ үөрүүҥ,

Сирэйигэр кустуктанар...

.............................

Номоҕон ийэ

Бүппэт түбүгүн санатар,

Саха кыыһын

Өйдөөн көрдөххө –

Эйиигин уматар,

Эйиигин уулларар...

Саха кыыһын

Өйдөөн көрөҥҥүн –

Дьолгун булаҕын,

Олоххун аныыгын.

Поэт бу Москватааҕы хоһоонноругар, оччолорго эдэр студент уол саха кыыһын мичээрин ийэ мөссүөнүгэр холуур, өйдөөн көрдөххүнэ дьоллонуоҥ, ыал буолуоҥ диэн суруйар.

Кыыс кэрэтин хайдах көрбүтүн олус нарыннык хоһуйар поэт Иван Мигалкин:

Саһарҕаны көрсөр кыталыктар үҥкүүлэригэр,

Сандал сааһы туойар күөрэгэйдэр ырыаларыгар.

Эдэр поэт, кыыһы дьиҥнээхтик таптыы иликпин диэн билинэр. Олох диэн тугун сүүрбэ сааспар диэри билэ иликпин диэн эмиэ да хомойор. Ол эрээри “кэнэҕэс диэн сарсын, сарсыҥҥыга бэлэмнэнэбин” диэн сонун этиилээх. “Кэнэҕэс диэн – сарсын” хоһоонун киһи сонургуу ааҕар.

Поэзияҕа лирика курустаал таас курдук лыҥкыныыр тыаһа иһиллиэхтээх дииллэр, ол кэрэ тыас матыып буолан ааҕааччы кутун-сүрүн хамсатар тыынныахтаах. Ол кэрэ лыҥкынас тыас Иван Мигалкин лирикатыгар толору. Хоһоон ааҕыллаары эрэ суруллар буолбатах, хоһоон олоҕу туойаары, мунаахсыйбыт киһиэхэ сүбэ буолаары, санааны үөрдээри, сири-дойдуну билиһиннэрээри.

-------------------------------------------------------

Иван Васильевич сүрдээх оҕомсох саха эр киһитэ этэ. Ол туоһутунан буолар кини кырачааннарга суруйбут үгүс хоһоон кинигэлэрэ, айбыт хоһоонноро. Кыыһыгар, Катюша кыратыгар анаан суруйбут “Дьоммун үөрдүөм” хоһоонуттан билэбит – Катюшата “Мичил” детсад иитиллээччитэ эбитин, саҥа ырыа үөрэппитин, детсадыгар сатыы хааман тиийэрин, бэйэтэ таҥнар, суунар эбитин билсэбит. Катюшаны биирдэ детсадка баран иһэрин көрсө түстүм, ыйытабын: “Һыллыый, ким оҕотоҕунуй?” – диибин. Киһим чобуо бөҕө: “Поэт Иван Мигалкин оҕотобун”, – диэтэ уонна дьоһуннаах баҕайытык тоотоҥнуу турда. Оччолорго Катюша түөрт-биэс саастаах.

Оҕолорго суруйуулара оҕо өйдөөн истэригэр тыллара судургу, оҕо үөрэтэригэр чэпчэки буолан, Иван Мигалкин хоһооннорун үгүс уһуйаан иитиллээччилэрэ, кыра кылаас оҕолоро таптаан үөрэтэллэр.

Оонньоон бүтэн,

Оронуттан түстэ,

Охтуох курдук

Түөрэҥэлээн,

Ийэтигэр кэллэ,

Кырачаан илиилэрин

Киниэхэ уунна,

Күлэн-үөрэн мичийдэ,

“И-йээ”, – диэн үөртэ.

Итини сэргэ суруйааччы Тулунаҕа олорон суруйбут эбит “Будильник”, “Банаар”, “Куукула” курдук тэттик хоһооннорун оҕо аймах мэлдьи дорҕоонноохтук ааҕар.  

Оҕолорго аналлаах отуттан тахса элбэх тиражтаах кинигэни суруйан улуустар библиотекаларыгар кэһии гынан, ааҕааччыларга, оҕо библиотекаларыгар бэлэх ууммута. Оҕоҕо анаан поэт барыта суруйбат. Оҕо майгытын сатаан кэтээн көрөр, оҕону оҕолуу таптыыр психолог майгылаах киһи эрэ суруйар.   

Оҕоҕо анаабыт хас биирдии хоһоонун темата хайаан да бэйэтин оҕо сааһыттан сиэтиилээх, ахтылҕан санаалаах буолар. Ол курдук, кыра оҕо сылдьан, аҕаларын кэлэрин күүппүт оҕолор, аан арыллан аҕалара киирэн кэллэҕинэ, таһырдьаттан будулуйан киирэр тымныыны аахайбакка көрсөллөрүн санатар “Сасыһа оонньуур” хоһоон оҕону абылыыр.

Кыыдаан кыһын,

Кырыа кыһын

Ааны астахха

Туман киирэн,

Аргыый сыыллан,

Туман саһар.

Кинини тутан ылаары

Көрдүүбүн да көстүбэт.

Сүтэн хаалар букатын –

Сасыһа оонньуур миигиннин.

Оттон “Бэрэски” диэн хоһоонуттан аҕа оттубут оһоҕун уота тачыгырыы умайар сыралҕаныгар ийэ эбэтэр эдьиий буһарар бэрэскилэрин минньигэс сыта биллэр курдук...

Убайбыныын

Кэтэһэн ахан биэрэрбит

Бэрэски астанар

Дьоро киэһээтин...

Оһох таһыгар турарбыт

Эдьиийбит Оппуруос

Астыырын көрөммүт –

Оонньуу барары,

Мэниктии сүүрэри умнан,

Кыра үлэҕэ илии-атах

Көмөлөспүтэ буолан...

Бу поэт Иван Мигалкин була сатаан буолбакка, күннээҕи көстүүгэ киһи өйүгэр, сүрэҕэр иҥэр дьиктини көрүүтэ.

Ити курдук поэт Иван Мигалкин айар сындалҕаннаах үлэтигэр олус боччумнаахтык сыһыаннаһан, ааҕааччытыгар тапталынан суруйара, чопчу бу хоһоон оҕоҕо, бу хоһоон кыргыттарга, ийэлэргэ диэн да буолбатар, дьиҥ поэт айар сүрэҕинэн сылытан, угуттаан, бэйэтэ барытын олоҕор көрсүбүт, ону ааһан уйулҕатынан билэн аһарбыт түгэннэрин суруйбутун ааҕааччы дууһатын арыйан олорон аахтаҕына биллэр уонна олус уйадытар.

Суруйааччы олоххо сыһыанын, кини хайдах олоҕу олорбутун ырылыччы араас кэмҥэ суруйталаабыт хоһооннорун хомуурунньугуттан билсиэххэ сөп. Кини бэйэтэ даҕаны араас түгэҥҥэ, айаҥҥа, көрсүһүүлэргэ, литературнай тэрээһиннэргэ кэпсээн-ипсээн өрүү күллэрэр да, толкуйдатар да буолара. Хайдах Бүлүү училищетыгар айаннаабытын, хайдах Москваҕа литературнай институкка үөрэммитин, оҕотук киһи бэйэтин алҕастарын туһунан киһи күлэр түгэннэрин кэпсиирэ. Ол эрээри биири тоһоҕолоон этэр буолара: “Хаһан даҕаны улуутумсуйбат буолуҥ, киһи диэн түһэр да, тахсар да кэмнээх буолар, тугу эмэ ситиспит да буоллаххытына, туохтан эмэ хомойбут да буоллаххытына өрүү дьоҥҥо махталлаах буолуҥ”, – диирэ.

Былырыын Уус-Алдан улууһугар Иван Васильевич Мигалкин төрөөбүтэ 70 сылын бэлиэтээн үгүс туһааннаах тэрээһиннэр ыытыллыбыттара. Норуот поэта, тылбаасчыт, Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын сойууһун бэрэссэдээтэлэ, элбэх доҕордуу омук суруйааччыларын кытта саха литературатын холбуу, ситимнии туппут, элбэх омук суруйааччыларын айымньыларын сахалыы саҥардыбыт общественнай деятель, саханы им курдук симэлийэртэн быыһаабыт Лөгөй Тойон, саха норуотун кулубата И.Е.Мигалкин сыдьаана, нуучча биллиилээх  поэттарын Сергей Смирнову, Евгений Долматовскайы, Андрей Дементьевы, Николай Глазковы кытта истиҥ доҕордоһууну туппут поэппыт сырдык кэриэһигэр ананнылар. Иван Мигалкин – саха поэзиятыгар эп-эдэр сааһыгар сэмэйдик тоҥсуйан киирэн кэлбит хоһоонньут – айар үлэтигэр Саха сирин бүтүннүү ситимнээн, сонун тэҥнэбиллэринэн, уобарастарынан, философскай көрүүлэринэн сырдатар дириҥ хоһооннордоох, талааннаах суруналыыс, улахан коллекционер, саха үтүөлээх дьонун ааттарын үйэтитиигэ сыралаах үлэлэрдээх общественнай деятель, уһулуччулаах суруйааччы этэ. Кини айар үлэтэ, дириҥ санаата, туох баар сыралаах үлэтэ барыта саха литературатын сайдыытыгар, суруйааччылар эйэлээх, сырдык айар үлэни туталларыгар туһуламмыттара.

“Бу орто дойдуга туох барыта кэхтэрин, ааспыт хаһан да эргиллибэтин, туман быыһыгар түһэн саһарын сүрэхпэр ыарыылаахтык ылынабын”, – диэн хараастан эппит тылларыгар бэйэтэ хардаран: “Мин сүрэҕим түлэй түүнүн да сэргэхтик уһуктуо – поэзия чуумпу тоҥсууругар”. Сүдү киһибит народнай поэт Иван Мигалкин үрдүк аата, иһирэх поэзията Саха сирин сааскытын курдук өрүү тылла, самаан сайынын курдук сириэдийэ туруоҕа.  

Акулина ИВАНОВА – Бээрийэ Кыыһа Хотойук Айгыына, 

Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ, суруналыыс