Все новости

Быйыл Иенгра эбэҥки национальнай нэһилиэгэ төрүттэммитэ 100 сылын туоларын бэлиэтээһин чэрчитинэн итиэннэ «Икэнипкэ», «Хуктывун» курдук национальнай бырааһынньыктар сыллата ыытыллар үгэстэрэ баарын, ону таһынан былырыын Олоҥхо ыһыаҕа тэрээһиннээхтик ыытыллыбытын учуоттаан, «Бакалдыны» норуоттар икки ардыларынааҕы таһымынан Нерюнгрига ыытары оройуон дьаһалтата бэйэтинэн көҕүлээн тэрийбит.
Бастакы күн ыалдьыттары көрсүүттэн саҕаланна. Ол курдук, Нерюнгритааҕы тимир суол баксаалыгар, аэропуортка уонна «Олоҥхоһут» скульптурнай комплекска көрсүһүү сиэрэ-туома тэрилиннэ. Дьэ кырдьык элбэх ыалдьыт кэлбит, олохтоохтору таһынан Алдан, Анаабыр, Булуҥ, Дьааҥы, Ленскэй, Өлөөн, Өлүөхүмэ, Уус Маайа, Хаҥалас, Эдьигээн улуустарыттан, итиэннэ Забайкалье, Красноярскай, Хабаровскай кыраайдартан, Амуур, Иркутскай, Сахалиин уобаластарыттан, Бурят Өрөспүүбүлүкэтиттэн, Ямал-Ненец аптаныамынай уокуругуттан дэлэгээссийэлэр кэлбиттэр. Ону таһынан Кытай народнай өрөспүүбүлүкэтиттэн орочоннор бэрэстэбиитэллэрэ бааллар.
Үс күн устата бырагыраамма быһыытынан элбэх дьаһаллар, быыстапкалар, куонкурустар, култуурунай-маассабай тэрээһиннэр, күрэс төрүт көрүҥнэрэ ыытылыннылар. Олорго барыларыгар тохтообоккобут, ордук суолталаах сүрүн тэрээһиннэртэн ойо тутан сырдатабыт.

Элбэҕи этэр 100 баал

«Амикан» пааркаҕа хотугу норуоттар түһүлгэлэрин арыйар өрөгөйдөөх тэрээһиҥҥэ Ил Дархан Айсен Николаев «Бакалдын» эбэҥки норуотун төрүт үгэстэрин, култууратын салгыы сайыннарыыга, норуоттар доҕордоһууларын бөҕөргөтүүгэ уонна култуура нэһилиэстибэтин ыччаттарга тиэрдиигэ улахан суолталааҕын бэлиэтээтэ.
– Эбэҥкилэр төрүт үгэстэргитин илдьэ сылдьар буолаҥҥыт, бары салааларга ситиһиилээххитин үрдүктүк сыаналыыбын. Норуоттар икки ардыларынааҕы Бакалдын Иенграҕа чуолаан быйыл, Арассыыйаҕа Норуоттар сомоҕолоһууларын, Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр Култуура сылыгар ыытыллара мээнэҕэ буолбатах. Эбэҥки норуота үтүмэн үйэлэртэн илдьэ кэлбит, киһи айылҕаны кытары бииргэ буолуутун көрдөрөр ытык Бакалдына норуоттар сомоҕолоһууларын уонна доҕордоһууларын бөҕөргөтөр бырааһынньык буолла, – диэтэ Айсен Николаев итиэннэ Нерюнгритааҕы «Аартыка» интэринээт-оскуоланы быйыл бүтэрэр Алтанай Сидорова Саха Өрөспүүбүлүкэтин устуоруйатыгар бастакынан эбэҥки тылыгар судаарыстыбаннай атестациятын 100 баалга туттарбытын иһитиннэрдэ.
Оскуола бырагырааматыгар булгуччулаах биридимиэттэргэ киллэриллибэт төрөөбүт тылын талбыта Алтанай Сидорова бэйэтин норуотун култууратыгар, устуоруйатыгар, үгэстэригэр улахан интэриэстээҕин кэрэһилиир. Ону таһынан эбэҥки тыла уонна литэрэтиирэтэ судаарыстыба таһымынан өйөнөрүн, оскуолаҕа сөптөөхтүк үөрэтиллэрин туоһулуур.

Ыччат сугулаана

Бэс ыйын 18 күнүгэр Арассыыйа эбэҥкилэрин ыччатын иккис сугулаана ыытылынна. Ол туһунан Иенгра олохтооҕо, алын кылаас учуутала Алена Колесова маннык кэпсээтэ:
– Бу сугулааны эбэҥки ыччатын «Геван» өрөспүүбүлүктэҕи түмсүүтэ Красноярскай кыраай ыччаттарын кытары тэрийдибит. Онно оройуон дьаһалтатын баһылыгын э.т. Максим Терещенко, РФ сенатора Александр Новьюхов, Ил Түмэн төрүт олохтоох, аҕыйах ахсааннаах хотугу омуктар боппуруостарыгар уонна Аартыка дьыалаларыгар сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Елена Голомарева, Аартыканы сайыннарыы уонна хотугу норуоттар дьыалаларын миниистирин солбуйааччы Михаил Погодаев, Иенгра национальнай нэһилиэк  баһылыга Юрий Юхновец итиэннэ аҕа ууһун общиналарын баһылыктара, учуонайдар, айар түмсүүлэр чилиэннэрэ, эрэгийиэннэр дэлэгээттэрэ кытыннылар. Төрүт үгэстэри, хаһаайыстыбаннай дьарыктары хараанныыр, сайыннарар туһунан киэҥ кэпсэтии ыытылынна. Ураты болҕомто дьиэ кэргэн, оҕону иитии, ийэ тылы үөрэтии, көлүөнэлэр ситимнэрин, солбуһууларын боппуруостарыгар уурулунна. Бу хайысхаларынан эрэгийиэннэргэ ыытыллар үлэ уопута сырдатылынна. Култуурунай дьаһал чэрчитинэн, «Аякчаана – 2026» уонна «Бэркэ Бие – 2026» диэн куонкурустар тэрилиннилэр.
Манна биири бэлиэтиир наада: эбэҥкилэр, өрөспүүбүлүкэҕэ эрэ буолбакка, бүтүн дойду төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах хотугу норуоттарыгар инники күөҥҥэ сылдьабыт. Мин тоҕо эрэ эбээннэр, долгааннар о.д.а. улахан түмсүүнү, Сугулааны тэрийбиттэрин истэ иликпин. Биһиги ыччат сугулаанын Арассыыйа таһымынан икки төгүл ыыттыбыт, маннык тэрээһиннэр уопут атастаһарга, тыын боппуруостары сүбэлэһэн быһаарсарга олус наадалаахтар. Түгэнинэн туһанан, бары көҕүлээһиннэрбитин мэлдьи өйүүллэрин, үбүлүүллэрин иһин Елена Голомареваҕа, Михаил Погодаевка, Юрий Юхновецка, Дьулустаан Сидоровка, Артур Гаюльскайга, Виктор Беланиҥҥа махтанабын. Маннык эркиннээхпит тухары кэхтиэхпит суоҕа. Барыта үчүгэй буолуоҕа.

Төгүрүк остуол

Бэс ыйын 20 күнүгэр судаарыстыбаннай былаас уорганын уонна сир баайын хостуур хампаанньалар бэрэстэбиитэллэрэ кыттыылаах төрүт хаһаайыстыбаннай дьарык уонна айылҕаны туһаныы боппуруостарыгар анаммыт төгүрүк остуол тэрилиннэ.
Эҕэрдэ тылларын Хоту, Сибиир уонна Уһук Илин төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах норуоттарын Ассоциациятын вице-бэрэсидьиэнэ, Краснояркай кыраай төрүт олохтох аҕыйах ахсааннаах хотугу норуоттарын ассоциациятын бэрэсидьиэнэ Артур Гаюльскай, РФ тас дьыалаҕа министиэристибэтин депатаменын дириэктэрин солбуйааччы Андрей Колесников, төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах хотугу норуоттар бырааптарыгар эспиэрт Алексей Цыкарев эттилэр, модератордарынан Михаил Погодаев уонна Максим Терещенко үлэлээтилэр.
Кэпсэтии үс хайысханан ыытылынна. Бастакы хайысха төрүт хаһаайыстыбаннай дьарыктарга, айылҕаны туһаныыга, иккис – сир баайын хостуур тэрилтэлэри кытары бииргэ үлэлээһиҥҥэ, бырамыысыланнай тэрилтэлэр социальнай эппиэтинэстээх буолууларыгар, үһүс — урбаан, экотуризм салааларын сайыннарыыга ананна.
Норуот дьокутаата Елена Голомарева «Этнологическай эспэртиисэ туһунан» өрөспүүбүлүкэтээҕи сокуон чэрчитинэн, үлэлии кэлэр тэрилтэлэр, бырамыысыланнай хампаанньалар биһиги сокуоннарбытын үөрэтэллэрэ, тутуһаллара, олохтоохтору кытары Сөбүлэһии түһэрсэн үлэлииллэрэ ирдэнэрин эттэ. Аартыкаҕа бырамыысыланнас сайдыытыгар туһуламмыт федеральнай сокуоҥҥа Ил Түмэн этиитэ учуоттанан, саҥа салаа киллэриллибитэ. Онон, Аартыка сэбиэтигэр субъектартан бэрэстэбиитэл киирэн үлэлиир, хаһаайыннааһын төрүт көрүҥнэрин сайыннарыыга федерацияттан харчы көрүллэр буолбутун уонна биисинэс эппиэтинэстээх буолуутун ыстаандаарта бигэргэммитин кэпсээтэ. Аны билигин бу ыстандаарт Аартыкаҕа эрэ буолбакка, өрөспүүбүлүкэ соҕурууҥҥу улуустарыгар, Алдаҥҥа, Нерюнгрига, ону таһынан Уһук Илиҥҥэ киллэриллэрин итиэннэ «Этнологическай эспэртиисэ туһунан» федеральнай сокуон оҥоһулларын ситиһэргэ бииргэ үлэлииргэ ыҥырда.

Өрөспүүбүлүкэ хотугу салаары өйөөһүҥҥэ ыытар үлэтин туһунан тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министирин солбуйааччы Прокопий Николаев, урбаан, эргиэн уонна туризм миниистирин солбуйааччы Мария Карпова, хотугу норуоттар бырааптарын боломуочунайа Константин Роббек, Иенгра баһылыга Юрий Юхновец, Бөллөөт баһылыга Дьулустаан Сидоров (Алдан) уо.д.а. кэпсээтилэр. Ыалдьыттартан Красноярскай кыраай бэрэстэбиитэллэрэ: тустаах ааҕыныстыба сүрүн исписэлииһэ Марина Немтушкина, «Удя» община салайааччыта Андрей Александров тыл эттилэр. Төгүрүк остуол кыттыылаахтара үгэс буолбут олох укулаатын хараанныырга, тыа хаһаайыстыбатыгар саҥа технологиялары киллэриигэ, олох-дьаһах усулуобуйатын тупсарыыга, эбэҥкилэр түөлбэлээн олорор сирдэрин бигэтик сайыннарыыга сомоҕолоһон, күүһүн түмэн үлэлиир наадатын бэлиэтээтилэр. Түмүккэ Иенгра национальный нэһилиэгэ уонна АГАТУ таба иитиитигэр саҥа технологиялары киллэриигэ, билим чинчийэр үлэтин ыытарга итиэннэ каадыры бэлэмнээһиҥҥэ бииргэ үлэлиир туһунан сөбүлэһиини түһэристилэр.

Хаартыска: Ааптар түһэриитэ.