Все новости

Арассыыйа Билимҥэ акадьыамыйатын (РАН) эрэгийиэннээҕи бэлиитикэҕэ Сүбэтин көһө сылдьар мунньаҕа Дьокуускайга 2025 сыл алтынньытыгар Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбатыгар ыытыллыбыта. Онно саҕаламмыт дойду Хотугу-Илиҥҥи сирдэрин чинчийии урукку өттүн уонна кэлэр кэскилин туһунан кэпсэтии ааспыт нэдиэлэ бүтүүтүгэр, бэс ыйын 19-21 күннэригэр ыытыллыбыт билим пуорумугар салҕанна.
Дьокуускайга РАН президиумун уон киһилээх дэлэгээссийэтэ, РАН Сибиирдээҕи уонна Уһук Илиннээҕи үнүстүүттэрин, РАН Санкт-Петербургтааҕы салаатын, Арассыыйа билимҥэ пуондатын, «Курчатовскай үнүстүүт» билим чинчийэр киин, М.В. Ломоносов аатынан МГУ учуонайдара уонна Кытайтан «Сюань Юань» корпорация бэрэстэбиитэллэрэ кэллилэр.

Урукку сыллар уопуттарын туһаныахха

Бэс ыйын 19 күнүгэр Ил Түмэн Бэрэссэдээтэлэ Алексей Еремеев РАН президиумун дэлэгээссийэтин чилиэннэрин кытары көрүстэ. Дэлэгээссийэ састаабыгар РАН вице-бэрэсидьиэнэ, РАН Сибиирдээҕи салаатын бэрэссэдээтэлэ, РАН акадьыамыга Валентин Пармон, РАН вице-бэрэсидьиэнэ, РАН Уһук Илиннээҕи салаатын бэрэссэдээтэлэ, РАН акадьыамыга Юрий Кульчин, РАН бэрэсидьиэнин солбуйааччы, РАН эрэгийиэннээҕи бэлиитикэҕэ Сүбэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччы, РАН акадьыамыга Валерий Черешнев бааллар. Көрсүһүүгэ Ил Түмэн билимҥэ уонна үөрэххэ сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Антонина Григорьева кыттыыны ылла.

Алексей Еремеев бочуоттаах ыалдьыттарын эҕэрдэлээн туран, ыраахтан кэлбит маннык дьоһуннаах дэлэгээссийэ болҕомтотун Аартыканы билим-технология өттүнэн хааччыйыыга, ирбэт тоҥ усулуобуйатыгар тыа хаһаайыстыбатын, тырааныспар инфраструктуратын, энергетиканы сайыннарыыга, айылҕа уонна тулалыыр эйгэ харыстабылыгар, каадырдары бэлэмнээһиҥҥэ итиэннэ билим, судаарыстыба уонна бырамыысыланнас бииргэ үлэлээһиннэрин бөҕөргөтүүгэ уурарыгар эрэнэрин биллэрдэ.
Болҕомтону чуолаан билигин тирээн турар, дириҥ чинчийиини эрэйэр, өрөспүүбүлүкэ билимҥэ эйгэтин уонна дьону-сэргэни ордук долгутар кыһалҕаларга туһаайда. Ол бастатан туран, килиимэт сылыйыытынан сибээстээн, Аартыка сиригэр-уотугар кэлиҥҥи сылларга ордук күүскэ бэлиэтэнэр ирбэт тоҥ ириитэ буолар. Территорията бүтүннүүтэ ирбэт тоҥно тайаан сытар Саха Сиригэр дьиксиниилээх араас көстүүлэр тахсаллар: температура үрдээһиниттэн өрүстэр, күөллэр кытыллара сиҥнэр, исписэлиистэр ааҕалларынан, сыл аайы 10 кв. км иэннээх сир сүтэр. Онон кэлэр өттүгэр балык бырамыысыланнаһын үлэтин-хамнаһын уларыта тутар ирдэнэрэ сабаҕаланар. Өрөспүүбүлүкэ экэниэмикэ итинник уларыйыылартан эмиэ оҕустарар. Ол курдук ирбэт тоҥ үрдүгэр тутуллубут суол-иис эрэ буолбака, олорор дьиэ-уот айгырыыр, дьэ олору өрөмүөннүүргэ, чөлүгэр түһэрэргэ үтүмэннээх үп-харчы эрэйиллэр.
Аартыка улуустарыттан нэһилиэнньэ киин улуустарга көһөн барыытын кыһалҕата тумнуллубата. Уһун, тымныы кыһыннаах, тыйыс айылҕалаах дойдуга үтүмэн үйэлэртэн айылҕаны кытары дьүөрэлэһэн, айылҕа сокуонунан олорон, бултаан-алтаан, таба ииттэн, балыктаан уонна онон иитиллэн кэлбит төрүт олохтоох, аҕыйах ахсааннаах хотугу норуоттар бу уларыйыылары туох да бэлэмэ суох көрсүбүттэрэ бэлиэтэннэ. Онуоха эбии ырыынак сыһыаннаһыыларын ыарырҕаталлара уонна экэниэмикэ уларыйыыларыгар үөрэнэн биэрбэттэрэ кинилэр төрүт хаһаайыстыбаннай дьарыктарыгар итиэннэ олохторун-дьаһахтарын таһымыгар улаханнык охсубута этилиннэ.
Алексей Еремеев Сэбиэскэй былаас сылларыгар Аартыканы баһылааһын туохха да тэҥэ суох бөдөҥ геобэлитиичэскэй, экэнэмиичэскэй уонна социальнай-демографическай түмүктэринэн бэлиэтэммитин санатта. -- Аартыка өрөсүүрсэлэрэ, биллэн турар, оччолорго даҕаны ССРС хас эмит уонунан сыллар усталарыгар бигэ туруктаахтык сайдар стратегиятын биир сүрүн ырычааҕын быһыытынан билиниллэрэ уонна оннук буолбута даҕаны. Аартыка түбэтин баһылааһын, кини баайын-дуолун туһаҕа таһаарыы судаарыстыбаннай стратегията оччотооҕу кэм үрдүк научнай-технологическай ситиһиилэригэр тирэҕирэрэ. Ис дьиҥинэн ыллахха, Аартыканы туһаныы – сэбиэскэй кэм саҕана ыытыллыбыт үлэни-хамнаһы сыаналыыр «үрдэллэртэн» биирдэстэрэ буолар, ол устуоруйаҕа суолтата билигин даҕаны сүппэт. Онон, Арассыыйа Федерациятын Аартыкатааҕы түбэтин сайыннарыы билиҥҥи стратегията өссө даҕаны өр сыллар усталарыгар Сэбиэскэй былаас саҕана ууруллубут акылаакка тирэҕириэҕэ. Дьэ ол иһин, Арассыыйа Федерациятын Аартыкатааҕы стратегиятын ситиһиитэ сүрүннээн Аартыканы баһылааһын урукку сыллардаах уопута төһө табатык уонна бары хайысханан толорутук чинчийиллэриттэн итиэннэ төһө көдьүүстээхтик туһанылларыттан, учуоттанарыттан тутулуктаах буолуоҕа, -- диэн спикер тоһоҕолоон эттэ.

Салгыы сэбиэскэй былаас сылларыгар Аартыкаҕа ураты өйөбүллээх бэлиитикэ олохтоммутун түмүгэр, төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах хотугу норуоттары сайыннарыыга, кинилэр олохторун-дьаһахтарын тупсарыыга, суолу-ииһи оҥорууга, мэдиссиинэ өҥөтүн тэрийиигэ уо.д.а. балысхан үлэлэр ыытыллыбыттарын санатта. Ол курдук, Аартыкатааҕы территорияларга туруктаах олоҕу-дьаһаҕы хааччыйыыга, үлэни-хамнаһы тэрийиигэ уонна үлэһиттэри көҕүлээһиҥҥэ норуокка судургутук этиллэринэн, «хотугу собуос», «хотугу кээписсиэн уонна эбиилик» курдук судаарыстыба бүддьүөтүн үбүнэн мэктиэлэммит анал тиһик оҥоһуллубутун түмүгэр, олох-дьаһах, үлэ-хамнас күөстүү оргуйбута, нэһилиэнньэ ахсаана биллэрдик эбиллибитэ. Ол уопутугар тирэҕирэн, билигин Аартыкаҕа бастатан туран, тырааныспар кыһалҕатын, энергетика боппуруоһун быһаарар, хотугу сири олорорго табыгастах оҥорор социальнай мэктиэлэри сөргүтэр, чөлүгэр түһэрэр сиэрдээх буолуоҕа диэтэ. 
Көрсүһүүгэ акадьыамыктар үрдүк үөрэх кыһалара кэпэрээссийэлэһэн, ол эбэтэр күүстэрин холбоон, каадырынан хааччыйыыга, билим уонна технология кыахтарын туһаныыга, атом энергетикатыгар, геологияҕа, геофизикаҕа, ньиэптээх уонна гаастаах сирдэри чинчийиигэ исписэлиистэри бэлэмнээһиҥҥэ бииргэ үлэлиэхтэрин сөбүн бигэргэттилэр. РАН вице-бэрэсидьиэнэ, РАН Уһук Илиннээҕи салаатын бэрэссэдээтэлэ, академик Юрий Кульчин дойду киин үрдүк үөрэҕин кыһаларын баазаларыгар кэнэҕэски атомщиктары, энергетиктары бэлэмнэһэргэ бэлэмин биллэрдэ.

Көхтөөхтүк кытыннылар

Ити күн Бырабыыталыстыба 1 №-дээх дьиэтигэр Дьокуускай куорат 400 сылыгар анаан, «Аартыка – саҥа стратегия инновационнай быһаарыыларын территорията: түмүктэр, соруктар» диэн тиэмэҕэ РАН президиумун уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбатын киэҥ ыҥырыылаах холбоһуктаах сүбэ мунньахтара ыытылынна. Акадьыамыктар Саха Сиригэр саҥа кэлим эспэдиисийэни тэрийэр, Самойловскай арыыга ыстаансыйа тутар, ирбэт тоҥҥо мониторинг оҥорор, Хотугу муора суолун туһанар уонна доруобуйа харыстабылын туһунан кэпсэттилэр. Кытай бэрэстэбиитэлэ мэдиссинэҕэ сыыппара технологиятын туһаныы бырайыагын билиһиннэрдэ.
Сарсыныгар стратегия уонна билим сиэссийэлэрэ, эспиэртэр мунньахтара буоллулар. Аартыканы туруктаахтык сайыннарыы, хотугу сир уйан айылҕатын харыстааһын, өрөсүүрсэлэри туһаҕа таһаарыы уонна учуонайдар, судаарыстыбаннай былаас уорганнарын, тустаах биэдэмистибэлэр, үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин күүстэрин-кыахтарын түмэн, саҥа кэм исписэлиистэрин бэлэмнээһин уо.д.а. боппуруостарынан киэҥ кэпсэтии ыытылынна.
Пуорумҥа Алексей Еремеев салалтатынан норуот дьокутааттара, ол иһигэр билим уонна үөрэх сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Антонина Григорьева, М.К. Аммосов аатынан ХИФУ ректора Анатолий Николаев, АГАТУ ректора Валерий Федоров кытыннылар.

Хаартыска: Василий Кононов.