Мунньаҕы Уопсастыбаннай сэбиэт бэрэссэдээтэлэ Афанасий Мигалкин салайан ыытта. Бэбиэскэҕэ Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр 2026-2035 сс. балык хаһаайыстыбатын комплексын сайыннарыы туһунан боппуруос көрүлүннэ.
Кубуота эбиллэр
Бастакынан тыл экология, айылҕаны туһаныы уонна ойуур хаһаайыстыбатын миниистирэ Евгений Перфильевка бэрилиннэ. Уу биоөрөсүүрсэлэрин тэрийии, сүрүннээһин, харыстааһын боломуочуйата 2019 сылтан сүктэриллэн, министиэристибэ балыктыыр учаастактар кэрискэлэрин бигэргэтэр, кыраныыссаларын быһаарар уонна туһаныыга аукцион быһыытынан хаһаайыстыбалары кытары дуогабар түһэрсэр.
Балыктааһын федеральнай ааҕыныстыбата быйыл 10133 туонна уу балыкка көҥүлү биэрбит (2025 с. – 10 040 т эбит). «Балык хаһаайыстыбатын уонна океанография Бүтүн Арассыыйатааҕы билим-чинчийэр үнүстүүтэ» федеральнай бүддьүөт тэрилтэтин кытары түһэрсиллибит сөбүлэһиинэн, 2024-2025 сс. чинчийии ыытыллан, Өлүөнэҕэ уонна Индигииргэ Аартыка уомулун бырамыысыланнай таһымынан бултааһын кубуотата эбиллибит.
Өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн 1098 балыктыыр учаастак баар, итинтэн 963 учаастак бырамыысаланнай таһымынан балыктааһыҥҥа, 76 учаастак аҕыйах ахсааннаах хотугу омуктар төрүт дьарыктарын хааччыйыыга, 39 учаастак бэйэ утарынан сииригэр балыктааһыны тэрийиигэ сыһыарыллыбыт.
«Балыктааһын уонна уу биоөрөсүүрсэлэрин харыстааһын туһунан» федеральнай сокуон чэрчитинэн, министиэристибэ Балыктааһын федеральнай ааҕыныстыбатын Илин Сибиирдээҕи управлениетын кытары балыктыыр учаастактары туһаныыга төлөбүрдээх дуогабардары саҥаттан түһэрсэргэ үлэлээбит. Бу хайысханан үс сыл устата федеральнай бүддьүөккэ 140 мөл солк киириэхтээх, онуоха учаастагы туһаныы болдьоҕо 20 сыл уһатыллар. Дуогабар саҥа усулуобуйатынан, Өлүөнэҕэ уонна Индигииргэ Аартыка уомулун бултуур хаһаайыстыбалар тустаах нэһилиэнньэлээх пууннарын социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыытыгар көмөлөһөр туһунан Ил Дарханы кытары сөбүлэһии түһэрсэллэр. Кинилэр быйыл бу сыалга холбоон 10,6 мөл солк киллэриэхтээхтэр. Онон, саҥа дуогабар эбэһээтэлистибэтэ бырамыысыланнай таһымынан балыктыыр хаһаайыстыбаларга ноҕуруускалаах буолсу.
Бэйэ утарынан сииригэр (любительскэй) балыктааһыны тэрийиигэ 11 тэрилтэ үлэлиир. Кинилэр нэһилиэнньэҕэ хатыыс уо.д.а. курдук балыктарга лиссиэнсийэ биэрэллэр. «Главрыбвод» Саха Сиринээҕи салаата дьоҥҥо табыгастах ньыманы олохтоон, 19 учаастагар лиссиэнсийэни Госуслуга порталынан биэрэр. Лиссиэнсийэ бэриллиитэ сыллата үрдүүр, холобур, 2022 с. 163 туонна, 2024 с. 241 туонна балыкка бэриллибит буолаҕына, быйыл 285 туонна балыкка лиссиэнсийэ бэриллибит.
Табаарынай балыгы ууһатан иитиигэ «Чернышевскайдааҕы балык собуота» ХЭТ, «Томмоттооҕу балыгы ууһатар собуот» ХЭТ уонна «Главрыбвод» салаата идэтийэллэр. Ааспыт сылга 90 мөлүйүөн балык үөскэҕин өрүстэргэ ыыппыттар. Холобур, «Чернышевскайдааҕы балык собуота» 32 мөлүйүөн балык үөскэҕин, ол иһигэр, Өлүөнэ өрүскэ 20 тыһыынча тууччах, Анаабыр өрүскэ 2 мөлүйүөн чыыр ыамаларын ыыппыт. Сибиир хатыыһын уонна чыыры ууһатар «ыстаадалардаах», кэлэр өттүгэр балык атын көрүҥнэригэр эмиэ үлэлиир былааннаах. Светлайдааҕы водохранилищеҕа табаарынай балыгы ууһатар, 2025 с. бүтүүтүгэр олохтоох балык саҥа көрүҥүн, форель балыгы, 15 туоннаны атыыга таһаарбыт. Билиҥҥитэ форель сүрүннээн Мирнэйгэ батарыллар, технологиятын баһылаан истэхтэринэ, бородууксуйа кээмэйэ сыллата эбиллиэхтээх.
Салааны салгыы сайыннарарга 2026-2035 сс. балык хаһаайыстыбатын комплексын Кэнсиэпсийэтэ оҥоһулла сылдьар эбит.
Көрдөрүү тупсар
Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин миниистирин солбуйааччы Прокопий Николаев иһитиннэрбитинэн, бырамыысаланнай таһымынан балыктааһыҥҥа 170 хаһаайыстыба уонна биирдэм тэрилтэлэр идэтийэллэр, олорго 600-чэкэ киһи үлэлиир. Ол тэҥинэн көрдөрүү тупсарыллар, 2024 сылга 5 653 туонна балык бултанан, былаан (5 500 туонна) аһары толоруллубут, 1358 туонна балык соҕотуопкаламмыт, оттон былырыын 5 719 туонна балык бултаммыт, 422 туонна соҕотуопкаҕа туттарыллыбыт. Ордук элбэх балык (379 туонна) Усуйаана улууһугар соҕотуопкаламмыт.
Судаарыстыба өйөбүлэ матырыйаал-тиэхиньикэ баасатын хаҥатарга, тута тоҥорор тэриллэри, мотуордаах оҥочолору, тиэхиньикэни атыылаһарга, балыгы астыыр сыахтары тутарга уонна балыктааһын ороскуотун сорох чааһын толуйууга субсидия быһыытынан бэриллэр. Бырамыысаланнай таһымынан балыктыыр хаһаайыстыбаларга оттук-уматык, тиэхиньикэ, оттон табаарынай таһымынан үлэлиир хаһаайыстыбаларга балык аһылыгын ороскуотун сорох чааһын толуйууга көрүллэр.
Үлэни атахтыыр кыһалҕа быһыытынан миниистири солбуйааччы көрүллэр субсидия намыһаҕын (өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн сылга 30 мөл. солк.), хаһаайыстыбалар баасалара, тиэхиньикэлэрэ эргэрбитэ, суол-иис мөлтөҕө буоларын ыйда. Балыгы батарыыттан киирэр барыс балыксыкка тиийбэккэ, тиксиһиннэрээччилэргэ, эргиэмсиктэргэ сөҥөрүн эттэ. Урукку өттүгэр сайын-күһүн хотуттан балыгы икки аалынан аҕалар буоллахтарына, быйыл биир аал өрөмүөҥҥэ барбыт.
Боччумнаах этиилэр
Онлайн киэбинэн кыттыбыт Усуйаана улууһун баһылыга Валерий Сидорин ити этиини ситэрэн биэрдэ. Бу улуус балыктааһыҥа инники күөҥҥэ сылдьар. Манна араас киэптээх 37 балыктыыр уонна 5 соҕотуопкалыыр, астыыр хаһаайыстыба баар. 2025 с. хаһаайыстыбалар 1020 туонна балыгы бултааннар, былааннарын аһары толорбуттар. 583 туонна балыгы (400 туонна күндүөбэйи, 183 туонна сайыҥҥы чыыры) соҕотуопсуктарга туттарбыттар, ордугун бэйэлэрэ батарбыттар. Кэнники 20 сылга өйөбүл баар буолан, соҕотуопсуктар тута тоҥорор тэриллэринэн, катерынан син хааччыллыбыттар, булуус оҥостубуттар.
«Балыктааһын уонна уу биоөрөсүүрсэлэрин харыстааһын туһунан» федеральнай сокуон чэрчитинэн, балыктыыр учаастактары туһаныыга төлөбүрдээх дуогабардары түһэрсиигэ улуус үрдүнэн 20 мөл. солк. харчы ирдэнэрэ үгүс хаһаайыстыбалар кыахтарын таһынан эбит. (Бу харчы үс сыл устата түһүмэхтэринэн төлөнүөхтээх). Түмүгэр баһылык маннык этиилэри киллэрдэ:
– Салааны сайыннарыыга өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн сылга 30 мөл. солк көрүллэрэ кыратын ааһан, 2024 сытан тохтоон хаалла, ону сөргүтүөххэ. Ороскуот сороҕун толуйуу бэрээдэгинэн, биир киилэ балыкка көрүллэр субсидия ыстаапкатын икки төгүл үрдэтиэххэ, билигин чыырга, муксууҥҥа 20 солк., күндүөбэйгэ, майаҕаска 30 солк. көрүллэрэ олус кыра. Оҥоһулла сылдьар Кэнсиэпсийэҕэ болҕомтону балыктыыр хаһаайыстыбаларга ууруохха, кинилэри бөҕөргөтүөххэ. Соҕотуопсук тэрилтэлэр кэрискэлэрин бигэргэтиэххэ, соҕотуопка сыанатын хонтуруоллуохха. Балыгы тиэйэр-таһар соҕотуопсуктар табаар-тырааныспар накладнойугар хантараак дуогабарын сыһыаралларын ирдиэххэ.
Кэлимник көрүөххэ
Уопсастыбаннай сэбиэт чилиэннэрэ дакылааччыттарга чопчулуур ыйытыылары биэрдилэр. Саха Сирин балыга бэйэтин хаачыстыбатынан ханна баҕарар үрдүктүк сыаналанарын бэлиэтээн туран, балык хаһаайыстыбатын сааһылыырга эттилэр. Валерий Сидорин этиитин өйүүллэрин биллэрдилэр, субсидия ыстаапкатын үрдэтэр, бүддьүөт үбүнэн бигэргэммит соҕотуопка тиһигэ тэриллэрэ наада диэтилэр. Өрүстэргэ балык үөскэхтэрэ ыытылларын биһирээтилэр уонна 2000 сс. хамсааһыны сөргүтэн, күөллэргэ собону ыытан ууһатарга эттилэр.
– Балык салаатыгар кыһалҕа үгүс. Балыгы атыылыахха-батарыахха эрэ диэбэккэ, балыктааһыны соҕотуопкалыыр-астыыр салааны (ааспыт өттүгэр Тиксиигэ, Чокурдаахха тутуллубут балык собуоттара өнүйбэтэхтэрин өйдүүгүт), билими, килиимэт сылыйыытын, дьарыктаах буолууну барытын учуоттаан, хаһаайыстыбаннай комплекс быһыытынан кэлимник көрүөххэ наада, – диэтэ Александр Акимов.
Хаартыска: Дьулус Бочкарев.
-
0
-
0
-
0
-
0
-
0
-
0
