Кыайыылаахтары, бастаабыттары, бастыҥнары, чулуулары бэлиэтээһиҥҥэ бу тэрээһиннэри ыытыыны үбүнэн-харчынан, бирииһинэн бэлэх биэрэр (спонсордыыр) дьону кытта эрдэттэн үлэ ыытыллар. Биһиги дьолбутугар көмө буолар дьоммут үгүстэр. Кинилэр ортолоругар бааллар атыы-эргиэн эйгэтин дьоно, бэйэ дьыалатынан дьарыктанааччылар, уопсастыбаннай тэрилтэлэр, биирдиилээн көхтөөх олохтоохтор, нэһилиэнньэ итэҕэлин ылан таһаарыылаахтык үлэлии-хамсыы сылдьар Ил Түмэн, Дьокууускай куорат Дууматын дьокутааттара, олохтоох дьаһалта кэлэктиибэ.
“Аҕас-балыс бииргэбит”
Хатас ыһыаҕар киин түһүлгэҕэ түмсүбүттэр “Аҕас-балыс бииргэбит” диэн күрэһи сэргээтилэр. Манна Модьуус аҕа ууһун сыдьааннара: Баишевтар киэҥ аймах, өссө биир хамаанда Бүөччээннэр диэн аҕа уус кыргыттара мустаннар аймах-билэ дьоннорун билиһиннэрдилэр, көрдөрдүлэр. Түһүмэх аайы туох эрэ умсугутуулааҕы, сэргэҕи, кырдьык даҕаны оннук этэ дии диэххэ айылаах кэрэ көстүүнү көрдүбүт.
Ол курдук бэйэни билиһиннэриигэ ордук көхтөөхтүк уонна киһи хараҕар хатанардыы, өйгө-санааҕа хаалардыы дьөһөгөй диэн өйдөбүлү эттэригэр-хааннарыгар, өйдөрүгэр-санааларыгар иҥэриммит Бүөччээннэр киирдилэр. Толору симэхтээх дьөһөгөйгө сахалыы таҥастаах кэрэ көстүүлээх кыыс оҕо киирбитэ ама ким сүрэҕин долгутуо суоҕай...
Манна сүрүннүүр күүс, тирэх буолар көмө буолбут Анна Петровна Пестереваҕа, Александра Петровна Осиповаҕа барҕа махтал буоллун. Онтон саха аһынан бүлүүдэни композиция оҥорон аҕалыыга Модьуустар элбэх киһи сүрэҕин долгуттулар, биһирэбилин ыллылар. Кинилэр Хатастар бары даҕаны өйдүүр-саныыр, ытыктыыр, уос номоҕор илдьэ сылдьар киһибитин – Яков Яковлевич Баишевы санатар СПЖ бааржаны быар тордунан, желенан - өрүһү, устар аалы лэппиэскэнэн, моркуобунан оҥорбуттар, аны өрүспүтүгэр балыктар уста сылдьаллар.
Яков Яковлевич бу тыа дьонугар сайыҥҥы кэмҥэ салгын курдук наадалаах уу тырааныспарыгар 39 сыл бэриниилээхтик үлэлээбитэ. Түөрт уон төгүрүк сыл үлэлээбэтим диэн муҥатыйарын эт кулгаахпынан истибиттээхпин. Дьэ ити курдук тэрээһиммит сүрүн өйдөбүлүнэн түмсүү күүһүттэн сүргэбит көтөҕүллэр, үйэлээҕи өйдүүртэн, ырааҕы көрөртөн самныбат саргы, кэхтибэт кэскил баар буоларын илэ-чахчы көрдүбүт-иһиттибит.
Аймах-билэ дьоҥҥо суруллубатах быраабыланан, этиллибэтэх ирдэбилинэн төрүт дьоммут кэһии гынан аҕалбыт алгыс тылларынан дьонноһо кэлбит сиэн оҕолоро үтүө ыччат буола улааталларыгар, кэргэннэһэ кэлбит кийиит, күтүөт кэскиллээх киэлини олохтуулларыгар, аймах дьонуҥ алтыһыыттан астына, билсиһииттэн биһирии бииргэ буолалларыгар төрүөт буолбутун сэргээтибит-кэрэхсээтибит.
Чахчыта да саха омук үйэлэри туораабыт үтүө өйдөбүллэрэ, үгэстэрэ санааны сахалыы сааһыланан, наарданан үһү дии-дии үргэҥнэспэккэ, ини дии-дии иэрэҥнээбэккэ, буолуо дии-дии бурҕаҥнаспакка дьоһуннук дьаһанан айылҕа, күн-дьыл хардыытыгар сөп түбэһиннэрэн, үлэни-хамнаһы оҥорон, бүтэрэн-оһорон истэхпитинэ олох устун айанныахпыт диэн санааны чиҥэттибит.
“Аҕас-балыс бииргэбит” күрэс кыттыылаахтарыгар: “Тускул” Култуура киинин иһинэн үлэлиир-хамсыыр, айар-тутар быйыл 20 сылын дьарыктанар «Сайдам» ырыа ансаамбылыгар (салайааччылар: Наталья Руфова уонна Татьяна Окорокова) уонна “Хатас тыына” ансаамбылга (салайааччы Анфиса Горохова) Ил Түмэн дьокутаата Владимир Егоров туруорбут бирииһэ тигистэ. Манна даҕатан эттэххэ, Владимир Анатольевич түбүктээх үлэтиттэн бириэмэ булан, Хатаска ыытыллар тэрээһиннэри өйүүрүгэр, үп-харчы да өттүгэр көмөтүн иһин махталбыт улахан.
“Баҕарах бөҕөстөрө”
Ыһыахпыт биир саамай күүтүүлээх, ааттаах-суоллаах, дорҕоонноохтук ааттанар күрэҕэ “Баҕарах бөҕөстөрө”. Боотурдар күөн көрсүһүүлэрин, илин-кэлин түсүһүүлэрин элбэх киһи сэҥээрэн көрдө. Күүрээннээх күрэхтэһии түмүгүнэн:
3 миэстэ –Игорь Тыркаев “Баҕарах бөҕөстөрө” күрэх саҥа саҕаланыаҕыттан үбүнэн-харчынан көмө, тирэх буолар Александр Павлов туруорбут 60 000 солкуобайын уонна Игорь Беленков аатыттан саха быһаҕын бириис быһыытынан тутта.
2 миэстэ - Евгений Мурунов Иван Иванович уонна Клавдия Егоровна Пермяковтар сыдьааннарын ааттарыттан 70000 солкуобайынан уонна Айгын уус – Александр Терентьев оҥорбут сахалыы быһаҕынан наҕараадаланна.
1 миэстэ –Алексей Корякин Хатас нэһилиэгин сылгыһыттарын аатыттан убаһанан уонна Хатаспыт олохтооҕо Михаил Егоровтан саха быһаҕын ылла. Маны таһынан, анал бириистэри күрэх буола турдаҕына аҕалан туттардылар.
Саха таҥаһын күрэҕэ
Иис-уус эйгэтэ хас биирдиибитин да орто дойдуга үтүө, кэрэ баарын итэҕэтэр уонна оннук санааны олохтуур. Саха таҥаһын күрэҕэр харах халтарыйар хаарыс-солко суугуна, сүрэх өрүкүйэр кэрэттэн-кэрэ көстүү сылын аайы үгүс көрөөччүнү түмэ тардар. Айар-тутар эйгэ хайа баҕарар хайысхатыгар айымньыны оҥоруу, айыы, суруйуу, тигии, уһаныы барыта оҕо төрөтөр кэриэтэ дьикти, кэрэ, умсугутуулаах, иэйиилээх, минньигэс, күндү. Ол эрэн бу түгэн, бу үөрүү хайдах кэлэрэ, үөскүүрэ-төрүүрэ киһи аайы тус туһунан суоллаах-иистээх, устуоруйалаах.
Бу күрэх үс түһүмэҕинэн ыытылынна. Бастакы түһүмэххэ үгэскэ киирбит (традиционнай), үйэлэри туораабыт классическай таҥаһы сыаналаатылар. Манна кэнники сылларга билимтэн саҕалаан, маастардарга тиийэ күүскэ үлэлээн, дойду таһымыгар тиийэ ситиһии, кыайыы элбэх. Манна бастакы миэстэҕэ Илона Евгеньевна Корякина тигистэ. Кини көстүүмэ норуот уус-уран ииһин-күүһүн ирдэбиллэрин, үгэстэрин барытын тутуһан оҥоһуллубут, сонуттан саҕалаан, былааччыйатыгар, хаһыаччыгар тиийэ дьоһун, ситэри, сиэдэрэй. Иккис миэстэ хаһаайката Ньургуйаана Васильева буолла. Үһүс миэстэни ылбыт Надежда Матаннанова сүрдээх күлүмүрдүү-дьиримнии сылдьар да буолбатар ис-иһиттэн ис-киирбэх, дьоһун көстүүлээх, өҥө-дьүһүнэ олус сөпкө дьүөрэлэспит, бэйэтин быһыытыгар-таһаатыгар, тутта-хапта сылдьарыгар олус барсар сайыҥҥы көстүүмэ үгүс киһи биһирэбилин, дьүүллүүр сүбэ сыанабылын ылыан ылла.
Иккис түһүмэх: аныгылыы саха мааны таҥаһа. Ханнык баҕарар үйэ, кэм-кэрдии хардыыта бэйэтэ туспа-суоллаах-иистээх. Бу көстүү олох хайа баҕарар хайысхатыгар баар, инньэ гынан саха таҥаһын сүрүн өйдөбүлүн, тутулун ыспакка эрэ аныгылыы тиктии-кэтии биһирэбили ылыан ылар. Бу хайысхаҕа бастакы миэстэни иис-уус, уус-уран оҥоһук эйгэтигэр дэгиттэр талааннаах Светлана Иннокентьевна Харитонова тэҥнээҕин булбата. Манна даҕатан эттэххэ, Светлана үлэтэ Туймаада ыһыаҕар эмиэ үрдүк сыанабылы ылбыта, бириискэ тиксибитэ.
Иккис миэстэни иис эйгэтигэр этэргэ дылы муннун хаана тохтубут, сырата-сылбата барбыт Нина Иванова дьэ, бириэмэ булан бэйэтигэр анаан тиктибит сайыҥҥы сахалыы көстүүмэ ылла. Үһүс миэстэҕэ түһүлгэҕэ үрүҥ кубалыы устан киирбит хаар маҥан былааччыйалаах, онно сөптөөх хаппардаах, атах таҥастаах, зонтигар тиийэ толкуйдаммыт ситэри-хотору толору көстүүлээх Екатерина Санникова тигистэ. Екатерина ыһыах мааны таҥаһа диэн өйдөбүлү өйүгэр-санаатыгар куруутун тута сылдьар, онно анаан үп-харчы уурунар буолан, сылын ахсын бииртэн биир сонун таҥаһы, саҥа хайысхалары көрдөрөр далбарбыт диэн бэлиэтээн этиэҕи баҕарабын.
Үһүс түһүмэх “Дьиэ-кэргэн сахалыы мааны таҥаһа” бу тэрээһиммит саамай көстүүлээх, элбэх киһилээх буолар. Дьэ манна буоллаҕа кыралыын –улаханныын биир тыыҥҥа киирэн, биир таһымҥа тахсан түмсүүлээх-сомоҕолоһуулаах буолуу төрдүн булуу. Манна иис-уус диэни маҥнайгы үөрэҕинэн, төрөөбүт-үөскээбит дьиэ-кэргэнин эйгэтинэн этинэн-хаанынан билэр Матрена Михайловна Апросимова оҕолорунаан дьүүллүүр сүбэ эҥкилэ суох үрдүк сыанабылынан маҥнайгы миэстэни ыллылар. Аҕалара Алексей эмиэ айар-тутар, оҥорор диэни сурах хоту буолбакка, этинэн-хаанынан билэр уус диэн дьоһун ааттаах киһи кини буолар. Иккис миэстэҕэ Варвара уонна Мичил Боппосовтар таҕыстылар. Боппосовтар аҕа ууһун өттүттэн талыы-талба талааннаах ытык дьон төрөөбүт–үөскээбит таала налыы хонуулардаах Таатта улууһуттан төрүттээх, сахалыы өйү-санааны үрдүктүк тутар ыаллар. Бу да сырыыга кинилэр ох курдук оҥостон кэлбиттэр. Үһүс миэстэни эдэр ыаллар Анна, Денис Петровтар ыллылар.
Дьэ ити курдук дьон-сэргэ көҕүнэн, көмөтүнэн тыһыынчанан киһи кэлэн самаан сайыны көрүстэ, алгыс аалы көтөҕөр күүһүн иҥэриннэ, бастыҥтан бастыҥнары быһаарыста, үчүгэйтэн үчүгэйи булла.
Хартыскалары Наталья Руфова тиксэрдэ.
-
0
-
0
-
0
-
0
-
0
-
0
