Мария 1937 с. Мэҥэ Хаҥалас оройуонун Тараҕай нэһилиэгэр күн сирин көрбүтэ. Аҕата Харитон Алексеевич Марков Уол Табаҕа Марковтарыттан төрүттээх, мас ууһа эбитэ үһү. Майа промкэмбинээтигэр үлэлии сылдьан, 1944 с. ыалдьан өлбүт.
Мин Мария ийэтин Анастасия Бубякинаны 1953 сылтан билэбин. «Табаҕа» холкуос Ыстахаанап аатынан учаастагар ыанньыксыттыыра. Мария үөрэҕин быыһыгар ийэтигэр ынах ыаһара, онон сүөһү үлэтигэр оҕо сааһыттан үөрэммитэ. 1956-1957 сс. кыһын улахан убайым Николай Романов, саҥаһым Татьяна Илин Саахтыйа пиэрмэтигэр кыстаабыттара. Саҥаһым Анастасия Бубякинаны, Марфа Дулованы кытары ыанньыксыттаабыта. Мария Табаҕа сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрэн, холкуоска саҥа үлэлээн эрэр кэмэ этэ.
1957 сыл ыам ыйын 28 күнүн сарсыардатыгар саҥаһым Татьяна оҕолонор кэмэ кэлэн, ыалдьан турбута. Балыыһа икки көстөөх Моорук Суолатыгар баара. Саас буолан суола олус мөлтөҕө. Пиэрмэ үрдүнэн икки эр киһи баара ыраах учаастактарынан үлэлииллэрэ, арай 60 сааһын ааспыт, ыарыһах Байбаас оҕонньор баара.
Ол оҕонньор сыһыыга сылдьар аты тутан аҕаларын кытта, балыыһаҕа Татьянаны ким илдьэ барыан сөбүн сүбэлэһии буолбута. Балайда уһун быһаарсыы кэнниттэн, эдэркээн Маайаны көрдөспүттэрэ. Өтөрүнэн мииниллибэтэх, көлүллүбэтэх эдэр сылгыны оҕонньор мөҕүһүннэрбитинэн, тэлиэгэҕэ көлүйбүтэ. Дьахталлар тэлиэгэҕэ таҥас тэлгээт саҥаспын таһааран олордон баран, суол нэксиэтигэр эһиллэн хаалыа диэн кирис өтүүнэн кэлгийбиттэрэ. Маайаҕа ахсым атынан хайдах айанныырыгар, бүтэйдэр ааннарын аһарыгар атын үчүгэйдик баайыахтааҕын эҥин туһунан сүбэлээбиттэрэ. Оҕонньор ат баһын быатын сүөрэн, чэчиэккэ үрдүгэр иилэ быраҕарын кытта, ахсым ат түөрт атах буолан муҥ кыраайынан тилигирэтэ турбута. Кыракый пиэрмэ олохтоохторо, ол иһигэр биһиги оҕолор, долгуйа уонна барыта этэҥҥэ буоларын туһугар Үрдүк Айыылартан көрдөһө хаалбыппыт…
Киэһэлик Маайабыт ыраах айантан сыһыйан сымнаабыт атын муоһалаабытынан тиийэн кэлбитигэр, дьахталлар бары саба түһэн, хайдах тиийбиттэрин ыйыта тоһуйбуттара. Ат сыыйа сымнаан, этэҥҥэ тиийбиттэр, саҥаһым Анастасия икки игирэ оҕону төрөппүтүттэн бастакыта тыына хаайтаран өлөн кэлбит. Иккис уолчааны аҕатын аатынан Коля диэн ааттаабыттара, улаатан үс оҕолоох ыал аҕата буолбута. Хорсун санааны ылынан, айаас аты кыайа тутан, саҥаспытын этэҥҥэ балыыһаны булларан, кэлин элбэх оҕо күн сирин көрөрүгэр олук уурсубутун иһин, Романовтар Мария Харитоновнаҕа махталбыт муҥура суох этэ.
Олоҕу оҥостуу
Ити сыл күһүнүгэр Семен Петрович Прохоров диэн Амма оройуонун Олом Күөлүн киһитэ Маайаны кэргэн ылан, дойдутугар көһөрөн барбыта. Семен сылгыһыттаабыта, Мария ыанньыксыттаабыта, ньирэй көрбүтэ.
Прохоровтар 1973 с. Табаҕаҕа көһөн кэлэн, Карл Байкалов аатынан сопхуоска үлэҕэ киирбиттэрэ. Бастакы сылларыгар Араҥас пиэрмэтигэр олорбуттара, Мария ыанньыксыттаабыта. Семен бастаан сылгыһыттаабыта, онтон кэргэнигэр дьиэҕэ-уокка көмөлөһөөрү, оҕолорун көрсөөрү сүөһү пиэрмэтигэр үлэлээбитэ. Мин оччолорго ынах сүөһүгэ биригэдьиирдиирим, онон кинилэри кытары мэлдьи алтыһарым.
Прохоровтар элбэх оҕолоохторун уонна кыһамньылаах, кыайыгас үлэһит буолалларын сыаналаан, отделение управляющайа Константин Семенович Петров кинилэргэ Чэлгиэннээх пиэрмэтигэр «Кыһыл муннук» буолан турбут дьиэни босхо биэрбитэ. Оччолорго үлэһити дьиэнэн хааччыйыы олус ыарахан этэ. Мариялаах Семен бэйэлэрэ бас билэр дьиэлэнэн, дэриэбинэҕэ чугаһаан, оҕолоро оскуолаҕа үөрэнэллэрэ табыгастаах буолан үөрбүттэрэ, махтаммыттара уонна сүөһү иитиитин үлэтигэр төбөлөрүн оройунан түспүттэрэ.
Кинилэр сэттэ оҕоломмуттара, оҕолорун кыра саастарыттан үлэҕэ үөрэппиттэрэ. Кэлин барыларын үөрэттэрэн, атахтарыгар туруорбуттара. Улахан уол Иван тырахтарыыс идэлэммитэ, кэргэннэнэн биир кыыһы хаалларбыта, Харитон тыа хаһаайыстыбатын кууруһугар үөрэммитэ, Михаил эдэриттэн инбэлиит этэ, Настя бэтэринээр, Татьяна типография, Сардаана атыылааччы, Марианна иистэнньэҥ үөрэхтэрин бүтэрбиттэрэ. Хастыы да оҕолоох, дьоһун-маны ыал ийэлэрэ буолбуттара.
Чыпчаал көрдөрүүлэр
Мария Харитоновна ыччат сүөһүнү көрүүгэ талаана ордук арыллыбыта, ороһу да, племенной да ньирэйдэри ордук эрэнэн киниэхэ туттарарбыт. Кини Табаҕаҕа үйэ чиэппэрэ устата ньирэй көрүүтүгэр, субан сүөһүнү төлөһүтүүгэ таһаарыылаахтык үлэлээбитэ. Ол тухары үрдүк көрдөрүүлэри ситиспитэ.
Холобур, 1986 сыл түмүгүнэн туппут 50 ньирэйин хас биирдиитин 101,3 киилэнэн төлөһүтэн, «Оройуон чөмпүйүөн ньирэй көрөөччүтэ» диэн суруктаах лиэнтэни кэппитэ. 1987 сыл түмүгүнэн, 50 ньирэйи хас биирдиилэрин 124 киилэнэн төлөһүтэн, орто ыйааһыннарын 201 киилэҕэ тиэрдэн, оройуоҥҥа бастаабыта. Ити кирбиилэрин 1988, 1989, 1990 сс. чиҥэтэн, «Оройуон чөмпүйүөн ньирэй көрөөччүтэ» аатынан бэлиэтэммитэ, Карл Байкалов аатынан бириэмийэ лауреата буолбута. Босхо путевкаларынан наҕараадаланан, хаста да Москубаны көрөн, Крымынан, Сочинан сынньаммыта. Кини үйэ чиэппэрин устата сайынын ньирэй, кыһынын бороон көрүүтүгэр үлэлээбититтэн мин биэс эрэ сыллаах көрдөрүүнү аҕынным. Ити биэс сылга барыта 250 ньирэйи көрбүтүттэн биири да энчирэппэтэҕэ сөхтөрөр. Аны ити биэс сыл устатыгар сопхуоска эрэ буолбакка, оройуоҥҥа бастыҥ көрдөрүүлэри ситиспитэ. Маннык үрдүк көрдөрүүлэри ситиһии ньирэйи иитии технологиятын дириҥник баһылааһынтан, сатабыллаах, күүстээх үлэттэн тахсар.
Семен Петрович субан сүөһүнү көрүүгэ өссө 1985 сыл түмүгүнэн сопхуоска бастаан, эмиэ лауреат буолан, оройуоҥҥа миэстэлэһэн, путевканан наҕараадаланан, Украинаҕа баран сынньанан турар. 1988-1989 сс. кыһын бороон көрбүтэ, кыстык түмүгүнэн хас биирдии бороонун 104, биир идэлээҕэ Елена Бурнашева 103 киилэнэн төлөһүтэннэр, өрөспүүбүлүкэ соҕуруу-илиҥҥи зонатын бөлөҕөр бастаабыттара.
Прохоровтар улахан уоллара Харитон 1987-1988 сс. кыстыкка туппут 40 оҕус борооскутун кыһамньылаахтык көрөн-истэн, хас биирдии бороон ортотунан 437 киилэни үктүүрүн, кыһын устата 235,4 киилэнэн төлөһүйэрин ситиспитэ. Сопхуоска бастаан, Карл Байкалов аатынан бириэмийэ лауреата буолбута.
Саҥа бачыымынан
1987 сыл сааһыгар Прохоровтар саҥа бачыымы олохтоон, сопхуоһу кытары дьиэ кэргэнинэн бэдэрээт дуогабарын түһэрсэн, 150 ньирэйи туппуттара. Мария Харитоновна, Семен Петрович кыыстара Настяны кытары 50-нуу ньирэйи көрбүттэрэ, уоллара Михаил тас үлэҕэ сылдьыбыта. Сайыҥҥы түөрт ый түмүгүнэн, ньирэйдэрин энчирэппэккэ иитэн, хас биирдиилэрэ ортотунан 150 киилэни үктүүрүн, 98 киилэ эбиллэрин ситиспиттэрэ. Оройуоҥҥа бастакы миэстэни ылан, «Москвич» массыына пуондатынан наҕараадаламмыттара.
Эһиилигэр эмиэ 150 ньирэйи тутан, ылыммыт былааннарын 101,4 %-ынан толорон, хас биирдиилэрин 91,3 киилэнэн төлөһүтэн, оройуоҥҥа иккис миэстэни ылан, «Урал» матассыыкыл пуондатынан бэлиэтэммиттэрэ.
Кыыстара Настя үөрэххэ баран, 1989 сыл сааһыгар 100 ньирэйи туппуттара, былааннарын 117,5 %-ынан толорон, сайын устатыгар хас биирдии ньирэй ортотунан 94 киилэнэн эбиллэрин ситиспиттэрэ. Социалистическай куоталаһыы түмүгүнэн, оройуоҥҥа бастаан, Е.Д. Слепцов аатынан бирииһинэн, икки ыйдаах ньирэйинэн уонна харчынан бириэмийэлэммиттэрэ.
* * *
Мария Харитоновна уонна Семен Петрович сэрии сылларын оҕолоро буолан, эдэр саастарыттан тыа сиригэр үөскээн, ыарахан үлэни билэ улааппыттара кэлин кинилэр бастыҥ үлэһит буолуу холобурун көрдөрөллөрүгэр тирэх буолбута.
Мария Харитоновна 2016 с, Семен Петрович 2008 с. олохтон туораабыттара. Күн бүгүн биэс оҕолоро, 17 сиэннэрэ кинилэр ааттарын үйэтитэллэр.
Лаврентий Романов, Арассыыйа АПК-тын Бочуоттаах үлэһитэ, өрөспүүбүлүкэ үтүөлээх зоотехнига, Арассыыйа Суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ.
Хаартыска: Васиоий Кононов, ааптар архыыба.
-
0
-
0
-
0
-
0
-
0
-
0
