Ырыаҕа-тойукка, үҥкүүгэ-битиигэ, сиэргэ-туомҥа, алгыска-арчыга, оһуохайга-олоҥхоҕо, төрүт доҕуһуолга-дорҕооҥҥо, сахалыы оонньууларга-оонньуурдарга, киэргэлгэ-симэххэ, иискэ-ууска, аска-үөлгэ, таҥаска-сапка идэтийбиттэр мустаннар, кэбээйилэргэ маастар-кылаастары биэрбиттэрэ, сэминээрдэри тэрийбиттэрэ, сиэссийэлэргэ кэпсэппиттэрэ. Ол билим-методика кэмпириэнсийэтигэр ордук сэҥээрбит түгэннэрбин санаан сырдатыам.
Туох барыта кэмнээх
-- Олоҥхо ыһыаҕын тэрийиигэ дьикти түгэннэр баар буолааччылар. 2019 сыллаахха Намҥа ыытыллыбыт Олоҥхо ыһыаҕын сценарийын суруйарбар тирэх матырыйаалым бэйэтэ тиийэн кэлбитэ. Оччолорго мин тэрилтэбит буҕаалтырын кытта биир кэбиниэккэ дьукаахтаһан олорон үлэлиирим. Эбиэт кэмэ этэ, соҕотохпун, арай, хоспутугар баар принтербит эмискэ бэчээттээн киирэн барда. Мин кыһамматым, эрдэ ыыппыттара саҥа тахсан эрдэҕэ буолуо диэн. Онтон кыыһым кэлэн баран: «Туох ааттаах элбэҕи таһаартардыҥ?» – диэн, хайдах эрэ, маҥан кумааҕытын харыһыйардыы саҥарда. Ол иһин мин тута: «Миэнэ буолбатах», -- дии түстүм. «Эйиэнэ», -- диир. Ылан көрбүтүм – Нам былыргы ыһыаҕын туһунан эбит. Наһаа үөрдүм уонна соһуйдум. Тыл үнүстүүтүгэр эрийэн ыйыттым. Кинилэр бэлэмнии сылдьар кинигэлэригэр киириэхтээх матырыйааллара буоларын быһаардыбыт. «Ол хайдах эйиэхэ тиийэн хаалла? Биһиги ханна ыыта да, тарҕата да иликпит», -- дэстилэр. Дьэ, дьикти, телепортация курдук. Үөһэттэн ким эрэ анаан-аадырыстаан тиксэрдэҕэ... Оттон бу «Эдэр историк» альбомнар эмиэ, тахсар кэмнэрин күүтэн, уу чуумпутук 67 сыл сыппыттар дии, бу Олоҥхо ыһыаҕын көһүппүттүү. Манна «Саха былыргы ыһыаҕа» диэн номох баар – бэйэтэ бэлэм сценарий, -- диэн кэпсээбитэ Олоҥхо тыйаатырын литературнай-драматическай чааһын сэбиэдиссэйэ Майя Власьева «Кэбээйи түөлбэтин фольклора» диэн кинигэ биһирэмигэр.
Ити этэр 67 сылын анараа өттүгэр, ол эбэтэр 1958 с., оччолорго Кэбээйи оскуолатын дириэктэрэ Михаил Спиридонович Иванов-Багдарыын Сүлбэ көҕүлээһининэн уонна илии баттааһыннаах бирикээһинэн, кыраайы үөрэтэр түмэл тэриллибит. Эспэнээттэри ыалтан, дьонтон, өтөхтөн хомуйуу учуутал Петр Денисович Степановка уонна кини салайар «Эдэр историк» куруһуогун оҕолоругар сүктэриллибит. Оҕолор Кэбээйи, Куокуй, Чагда, Тыайа, Мукучу кырдьаҕастарын көрсөн кэпсэтэн, үһүйээннэри, номохтору, остуоруйалары, чабырҕахтары, ырыалары-тойуктары, таабырыннары сурунан ылбыттар. Муспут матырыйаалларынан «Эдэр историк» диэн сэттэ альбому таһаарбыттара барыта П.Д. Степанов аатынан түмэлгэ хараллан сытар.
2024 с. Олоҥхо ыһыаҕар бэлэмнэнии үлэ чэрчитинэн, хомондьоруопкаҕа кэлэ сылдьыбыт Майя Власьева, ону көрөн, мусуой үлэһитэ Айталина Максимоваҕа кинигэ оҥорон таһаартара охсорго сүбэлээбит. Анарааҥҥыта матырыйааллары наардаан-сааһылаан бэлэмнээбитин кэннэ, тиэкиһин көмпүүтэргэ таҥан, чочуйан, көннөрөн көмөлөспүт. Инньэ гынан 2025 сыл бүтүүтэ, улуус дьаһалтатын өйөбүлүнэн, «Кэбээйи түөлбэтин фольклора» хомуурунньук 205 ахсаанынан «Дани-Алмас» кинигэ кыһатыгар бэчээттэммит.
Олоҥхо ыһыаҕын көрсө, быйыл саас ыытыллыбыт научнай-методическай кэмпириэнсийэ кэмигэр кинигэни билиһиннэрии П.Д. Степанов аатынан түмэлгэ буолбута. Аан тылы суруйбут эпосовед учуонай, тыл билимин дуоктара, бэрэпиэссэр Василий Илларионов кыттыыны ылбыта. Кини оҕолор буочардара үчүгэйин, сыыһата суох суруйалларын, оттон кинигэҕэ Кэбээйи эрэ сиригэр тарҕаммыт историческай суолталаах «Таас Бас Бадьаайы», топонимическай ис хоһоонноох «Малыыда күөл үөскээһинэ уонна туохтан Малыыда диэн ааттаммыта», «Тукулаан үөскээбитин туһунан» үһүйээннэр, этнографическай хабааннаах «Саха былыргы ыһыаҕа», «Саха былыргы ороннорун ааттара» бэлиэтээһиннэр, итиэннэ таабырыннар, чабырҕахтар киирбиттэрэ кэрэхсэбиллээҕин тоһоҕолоон эппитэ.
Бу көрсүһүүгэ «Эдэр историк» куруһуокка дьарыктаммыт Савва Тимофеев-Ыллык баара. Оскуола сылларыгар фольклорга интэриэһи тарданнар, сааһын тухары култуура эйгэтигэр үлэлээн, ССРС култууратын туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ, Кэбээйи улууһун бочуоттаах олохтооҕо буолбут. Кыраайы үөрэтээччи, суруналыыс, бэйиэт, талааннаах режиссер, алгысчыт быһыытынан биллэр, хас да кинигэ ааптара, ол иһигэр бу куруһуок матырыйаалларыгар олоҕуран суруллубуттар эмиэ бааллар.
Савва Тимофеевтаах оҕо сылдьан сурукка тиспит чабырҕахтарын Кэбээйи оскуолатын үөрэнээччилэрэ (сал. А.П. Терехова) ааҕан иһитиннэрбиттэрэ – үс көлүөнэни уонна үс кэми ситимнээтэ: урукку дьон быдан былыргыны хомоҕой тылларынан кэпсээбиттэрэ, сэбиэскэй оҕолор кыһамньыларынан кичэллээхтик үйэтитиллэн, аныгы ыччат куолаһынан дуораһыйда.
Хас биирдии улуус амтана араас
Сэтинньи ыйга Кэбээйигэ Муҥха олоҥхото буолбута. Онно «Собо барахсан» диэн гастрономическай тэрээһини ыыппыттара – эрэстэрээн курдук олордон аһаппыттара. Астара барыта соботтон этэ: собо кэтилиэтэ, алаадьыта, бөрүөгэ, дыраһааҥката, искэхтээх бэрэски, о.д.а.
Ол көрсүһүүгэ туризм эйгэтин урбаанньыттара түмсэн кэпсэппиттэрэ – улуус-улуус аһа-үөлэ төрүкү уратылааҕын, холобура, Кэбээйигэ аҥаардас соботтон эрэ хас да суол бүлүүдэни бэлэмнииллэрин, ол иһин Олоҥхо ыһыахтарыгар аны мантан ыла улуустар астыыр сатабылларын көрдөрөр түһүлгэ түстэниэхтээҕин туһунан.
Ити санаа салгыы сайдан, саас Кэбээйигэ буолбут билим-методика кэмпириэнсийэтигэр: «Фольклорбутун, олоҥхобутун, ииспитин-ууспутун сэргэ тоҕо национальнай куукунабытын үйэлээх нэһилиэстибэбит сорҕотун быһыытынан тэҥҥэ туппаппытый, өҥөнү оҥоруу таһымыттан таһаарбаппытый? Бу эмиэ норуоппут барҕа баайа, култуурунай кода, уратыта буолбаат?» -- диэн ыйытыы күөрэйбитэ. Ити этиини кэмпириэнсийэҕэ анаан-минээн кэлбит Бырабыыталыстыба бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Сергей Местников өйүүрүн биллэрбитэ.
Дьэ, онон үлэ баран, «Туризм и гостеприимство» диэн национальнай бырайыакка сөп түбэһиннэрэн, Олоҥхо быйылгы, 19-с ыһыаҕар Ил Дархан дьыалаларын салалтатын уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбатын өйөбүллэринэн, «Саха Сирин улуустарын амтана» диэн анал былаһаакка тэриллэр буолла.
Ити быһаарыыны суруналыыстарга иһитиннэрэр пресс-кэмпириэнсийэҕэ Саха Сирин норуоттарын кулинарнай нэһилиэстибэлэрин харыстааһыны уонна сайыннарыыны көҕүлүүр бөлөх чилиэнэ Валерия Атласова: «Өбүгэ саҕаттан тиийэн кэлбит былыргы ырысыабынан астанар бүлүүдэлэри биһиги умнубакка астыах, дьоҥҥо-сэргэҕэ хайдах астанылларын билиһиннэриэх уонна тарҕатыах тустаахпыт», — диэн эппитэ.
Кырдьыга да, Эллэй Боотур саҕаттан сахалар ыһыахха сүрүн болҕомтону аска уураллара, эрдэттэн бэлэмнэнэллэрэ.
Сэбиэскэй да кэмҥэ дьон ыһыахха үчүгэйдик аһаары оҥосторо. Дэлэҕэ Сэмэн Данилов холкуос ыһыаҕын туһунан хоһоонугар суруллубут ырыаҕа ылланыа үһү дуо:
Кытыт сылгы кымыһа
Кырылаччы кутуллар,
Субай, харта сокууска,
Сойон, тупсан тураллар.
Аҕам аһас киһиэхэ
Ас-үөл дэлэй биһиэхэ,
Кэлиҥ, күндү ыалдьыттар,
Көрдөһөбүт ыалдьыттааҥ!
Онон быйыл Олоҥхо ыһыаҕар тиийбит дьон «Саха Сирин улуустарын амтана» былаһааккаҕа сылдьаарыҥ. Онно көрдөрүүгэ турбут бүлүүдэлэринэн гастрономическай каталог оҥоһуллан тахсыахтаах.
Кэбээйилэр бэйэлэрэ да ыалдьыттары тото-хана аһатар үтүө үгэстээхтэрин Олоҥхо ыһыаҕар бэлэмнэнэр тэрээһиннэргэ сылдьыбыт дьон бэркэ билэбит.
Уһун Хонууга көрсүөххэ диэри!
Анисия Иевлева.
Хаартыскалары ааптар тиксэрдэ.
-
0
-
0
-
0
-
0
-
0
-
0
