Все новости

Талах оонньууртан саҕалаан

Кини Таатта улууһун Дьүлэй нэһилиэгин Быһыттаах алааһыгар күн сирин көрбүтэ. Бииргэ төрөөбүт төрдүөлэр: Бүөтүр, Арамаан, Дьөгүөр уонна Харитина. Дьөгүөр уонна убайа Бүөтүр ыал буолан, оҕо-уруу тэниппиттэр.
Эһэм Кузьма Щукин аҕам 7 сааһыгар өлбүт, инньэ гынан тулаайах иитиллибит. Ийэтэ Чурапчы Арыылааҕыттан төрүттээх Гликерия Михайловна Каженкина. Кини бииргэ төрөөбүт убайа Тихон Михайлович Каженкин (Мэтээллээх Тиэхээн) Арыылаах сиэркэбин уонна оскуоланы туппут үтүөлэрин иһин, ыраахтааҕыттан үс мэтээли ылбыт.
Аҕам орто уҥуохтаах, эттээх-сииннээх, арылыччы көрбүт киэҥ, сытыы харахтаах, элбэх кэпсээннээх, туппутун тиһэҕэр тиэрдэр идэлээх, сымыйалыыры-албынныыры сөбүлээбэт, оҕолорго, кырдьаҕастарга үтүө сыһыаннаах, үлэни өрө туппут киһи этэ.
Бэйэтэ кэпсииринэн, кыра сааһыттан быһаҕынан талах ынахтары оҥорор эбит, онтон сыыйа ынах ыыр олоппоһу, саах күрдьэр күрдьэҕи оҥортообутун хайҕааннар, дьон үлэһэн оҥорторор буолбуттар. 15-16 сааһыттан Игидэй, Хайахсыт Арыылааҕын, кэлин Ытык Күөл икки этээстээх оскуолаларын тутуутугар үлэлээбит. Онтон ыла маастар буола үүммүт, элбэх дьону дьиэлээбит.
1923 с. Чурапчы Болтоҥотуттан төрүттээх Охонооһой Кырбаһааҥкын диэн аҕалаах, Таатта Өлөөһөлөрүттэн (Собакиннартан) төрүттээх Матрена Алексеевна Собакина диэн ийэлээх Елена Афанасьевналыын олохторун холбоон, 16 оҕолоруттан түөрдүн тутан хаалбыттар. Оҕолоро ыал буолан, улахан кыыһа Анна алта, уола Иван биэс, кыра кыыһа Елена түөрт оҕоломмуппут.
Аҕалаах ийэм үгүс ыалга көмөлөспүт үтүөлэрдээхтэр. Дьиэтэ суохтары дьиэлээн, дьукаах олордон, аһынан-таҥаһынан көмөлөрө үгүс буолара. Иккиэн Петр Алексеев аатынан холкуос тутаах үлэһиттэрэ этилэр, аҕам тутууга маастардыыра, тиэхиньикэни өрөмүөннүүрэ, ийэм сүөһү көрүүтүгэр, бурдукка, окко үлэлээбит.
Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр, 1942-1943 сс., аҕам холкуоһугар уһанарын таһынан, кылгас кэмҥэ бэрэссэдээтэллээбит. 1943 с. оту оҕустарыыга үрдүк көрдөрүүтүн, Нохуга сүөһү илдьэ тахсан, этэҥҥэ кыстатан киирбиттэрин иһин, «Үлэ удаарынньыга» ааты ылбыт. Оччолорго холкуостаахтар дохуоттарын этинэн, арыынан, бурдугунан биэрэллэрэ. Олору аҕам ийэбинээн тэҥ гына үллэрэллэрин, түҥэтэллэрин дьон бары сөбүлүүр эбиттэр.
Маннык үлэлии сылдьан, 1943-1945 сс. үлэ фронугар ыҥырыллан, Иркутскайга тиийэн үлэлээбит. Ыарахан үлэттэн, ас-үөл мөлтөҕүттэн ыалдьан, дойдутугар төннөр.

Сахалыы толкуйунан үгүһү оҥорбута

Дойду тыына, салгына күүс-күдэх эбэн, бэйэ аһын аһаан үтүөрэн, күөстүү оргуйар холкуос үлэтин үөһүгэр түһэр, саҥа үөдүйбүт тэриллэри – молотилканы, самоскиды таҥан үлэлэппит.
1950-1955 сс. учаастактары, холкуостары түмэн, Петр Алексеев аатынан бөдөҥсүйбүт холкуос тэриллибит. 1953 с. нэһилиэккэ 75 ат күүһэ күүстээх маҥнайгы электроыстаансыйа үлэҕэ киириитигэр ол дьиэтин туппут. Онон Туора Күөлгэ Ильич лаампата сандаарбыта быйыл 72 сыла буолбут.
Электроуоту туһанан, тутуу маһын бэлэмнээри, циркулярнай эрбиини таҥан үлэлэтэн, бөһүөлэккэ элбэх олорор дьиэни, балыыһаны, кулуубу, оскуоланы, Лыппыарыйаҕа, Бээһэкээҥҥэ, Ньыллаҕа, Туора Күөлгэ улахан хотоннору туппуттар. Онно аҕам маастар, сүрүн үлэһит быһыытынан сылдьыбыт.
Саҥаны олоххо киллэриигэ, үлэни чэпчэтэргэ, илии ыарахан үлэтин аччатарга саха үөрэҕэ суох боростуой үлэһит киһитэ сахалыы толкуйунан үгүһү оҥорбута, айбыта, туппута.
– Уустук, ыарахан оҥоһуктарга мэлдьи бастакынан маастардаан, олоххо киллэрэн, түмүктээн бүтэрэн кэлэрэ, – дииллэрэ бииргэ үлэлээбит дьоно.
«Уҥа илиим, бөҕө тайаҕым, табаарыһым, доҕорум» диэн ааттыыр оччотооҕу холкуос бэрэссэдээтэлэ Семен Жирков Жатайдааҕы судноны өрөмүөннүүр собуот оҥорбут пилораматын таһаарбытын, электродвигатель суох буолан, аҕам эбии маһынан маховик оҥорон үлэлэппит. «ГАЗ-67» массыына мотуоругар мас хайытар пилораманы оҥорбута электроыстаансыйаттан ыраах сиргэ тутуу маһын бэлэмнииргэ туһаныллыбыта. Улууска бастакынан атынан оту таһар волокушаны оҥорон, үлэ хаамыытын түргэтэппитэ. 1959 с. тыраахтар от тиэйэр, таһар сыарҕатын оҥорбута. Итини таһынан хотоннору мэхэньисээссийэлээһиҥҥэ, «елочка» ситимин тардыыга, сылаас ойбону оҥорууга үлэлэспитэ.
– Туора Күөлгэ 1964 с. икки этээстээх кулууп тутуллубута. Өһүөтүгэр диэри наймыламмыт биригээдэ туппута. Өһүөнү хайдах түһэрэри мунаарбыттара. Итиччэ улахан дьиэ ортотунан эрэ хапытаалынай истиэнэлээх, саалаларга суоҕа. Оччолорго да, билигин да өһүөлэр дьиэ үрдүн хайдах уйан туралларын быһаарарга ыарахан этэ. Ону Егор Кузьмич сахалыы толкуйунан маастардаан, хонтуора үлэһиттэрэ түһэрбиппит, үрдүн саппыппыт. Өһүөтүн икки ардын 60-80 см гына түһэртэрбитэ, эбиилик буолтанан таттарбыта, – диэн «Бочуот знага» уордьаннаах, салайар үлэ бэтэрээнэ И.А. Кычкин ахтыытыгар суруйбута.
Бу кулууп 60-ча сыл улахан хапытаалынай өрөмүөнү барбакка турбута.

Өрөспүүбүлүкэҕэ маҥнайгы ураһа

Аҕам олоҕун биир улахан дьыалатынан үйэтитиигэ үлэлээбитэ буолар. В.И. Ленин 100 сыллаах үбүлүөйдээх сылыгар Петр Алексеев аатынан сопхуос дириэктэрэ Семен Жирков, норуот суруйааччыта Дмитрий Сивцев-Суорун Омоллоон көҕүлээһиннэринэн, 1970 с. сэрии бэтэрээнэ Михаил Алексеевтыын Тордохтоох алааска турбут ураһаны үтүктэн, Уус Тааттаҕа өрөспүүбүлүкэҕэ маҥнайгы ураһаны туруорбуттара.
1971 с. «Эдэр коммунист» хаһыат кэрэспэдьиэнэ Николай Босиковка аҕам: «Былыр кыра сылдьан баай Оруоһуттар алта туналы маҥан туос сабыылаах сүдү ураһаларын көрөрүм. Ол ураһалар сүүсчэкэ сыл анараа өттүгэр тутуллубут буолуохтаахтар. Сорох ураһалар уҥуохтара I Игидэйгэ Тордохтоох алааска бааллар. Былыргы үтүө тутуу умнууга хаалаары гынна диэн, биһиги ааспыт сыллаахха бэйэбит сопхуоспут киинигэр Уус Тааттаҕа туппуппут. Ол билигин ыччакка биһиги норуоппут сүүс сыл анараа өттүнээҕи олоҕун кэпсиир», – диэн кэпсээбиттээх.
Эһиилигэр П.А. Ойуунускай аатынан Литературнай түмэл дириэктэрэ Василий Протодьяконов-Кулантай Суорун Омоллооннуун кэлэн көрдөспүттэрин ылынан, Дьокуускайга түмэл-уһаайбаҕа иккис ураһаларын туппуттара. Оттон төрөөбүт нэһилиэктэрин ыччаттарыгар кэриэс гынан, Туора Күөлгэ үһүс ураһаларын дьэндэппиттэрэ. Маны таһынан, 1980-1981 сс. аҕам маастардаан, Булгунньахтаах алааска турар политсыылынай Петр Алексеев балаҕанын Чөркөөхтөөҕү мемориальнай комплекска үтүгүннэрэн оҥорбуттара.

Киһи киэнэ кэрэмэһэ

Аҕам сынньалаҥҥа хойутуу барбыта. Ол да буоллар, таах олорботоҕо, саҥа дьиэ туттааччыларга маастардыыра, аан холуодаларын, дьиэ тээбириннэрин, түннүк араамаларын олоҕун бүтэһик сылыгар диэри оҥортообута. Нэһилиэк олоҕор көхтөөхтүк кыттара, олохтоох сэбиэт дьокутаатынан хас да төгүл талыллыбыта, субуотунньуктарга, мунньахтарга, көрсүһүүлэргэ сылдьара, Мөлтөхтүк истэр дьон уопсастыбаларын ячейкатын салайбыта.
Кини үлэтэ мэтээллэринэн, анал бэлиэлэринэн, Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун, Бүтүн Арассыыйатааҕы устуоруйа уонна култуура пааматынньыктарын харыстыыр уопсастыбата грамоталарынан, элбэх махтал суруктарынан бэлиэтэммитэ, 1957 с. Москубаҕа БСНХС быыстапкатыгар кыттар чиэскэ тиксибитэ.
Дойдутун дьоно этэллэринии, мындыр сахалыы өйүнэн, үөрэҕэ суох да буоллар, талбыт тиэхиньикэни үлэлэтэр, маска маастарынан, нэһилиэккэ биир соҕотох үлэһит үтүөтэ, киһи киэнэ кэрэмэһэ олорон ааспыта, үтүөтэ, өҥөтө умнуллубат.
Ситиһиллибитинэн уоскуйбат, кыайыыттан кыайыыга иннин диэки дьулуһар, саҥаттан саҥаны айар, чиэһинэй, дьулуурдаах үлэһит, киһи киэнэ бастыҥа, үйэ тухары оҕолоругар, сиэннэригэр, ыччаттарга холобур буоллун.

Елена Егоровна Аянитова (Щукина), Дьүлэй, Таатта.

Хаартыска: ааптар архыыбыттан.