Все новости

Дьокуускай куорат 203-с түөлбэтиттэн катерынан Бэстээххэ туораан Матталаатыбыт. Айылҕа барахсан муҥутуур тупсан турар кэмэ, күн уота бөҕөтө! Төҥүлүттэн хаҥас диэки туораан, маҥнай Тараты аастыбыт, онтон Галина Шахурдина ырыаҕа хоһуйбут Балыктааҕын. Оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан, аныгылыы ураты тэтимнээх «Балыктаах киэһэтэ» ырыаҕа үҥкүүлээн да биэрэрбит. Арааһа, итинник тэтимнээх саха ырыата аан маҥнай айыллыбыта быһыылааҕа.
Маттаҕа киириигэ «Матта» диэн суруктаах сиргэ Виталийбыт барахсан мэтириэттээх баннера көрүстэ. Ыһыахтыыр сир анаан оҥоһуллубут курдук: көбүс-көнө хонуу, сибэкки бөҕө үүммүт, күөл уута күн уотугар чаҕылыҥныыр, кытылга сүөһүлэр мэччийэ сылдьаллар – тыа сирин кэрэ көстүүтэ.
Ыһыах сиэрин-туомун, алгыһын норуодунай артыыс Дмитрий Артемьев толордо. Ол кэнниттэн оһуохайы таһааран, барыбытын үҥкүүлэттэ. Салгыы тырыбаналарга олорон көрдүбүт. Маҥнай салайааччылар бастыҥ үлэһиттэргэ наҕараадалары туттардылар. Ил Түмэнтэн сир сыһыаннаһыыларыгар, айылҕа ресурсаларыгар уонна экологияҕа сис кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ Андрей Находкин эҕэрдэлии кэлбит.
Виталий Андросов бииргэ төрөөбүт балта, өрөспүүбүлүкэ биллэр невролога Людмила Оконешникова дьонун, быраатын туһунан аҕынна, биир дойдулаахтарыгар махтанна. Өссө Маттаҕа быраастары аҕалан көрүөх-истиэх буолла. Матталар барахсаттар үөрдэхтэрэ. Киһи доруобуйата диэн тыын суолталаах боппуруос буоллаҕа.
Виталий уола, өрөспүүбүлүкэтээҕи балыыһа реанимацияҕа отделын салайааччы Дмитрий Андросов, Виталий доҕоро, өрөспүүбүлүкэҕэ биллэр успуорт диэйэтэлэ Михаил Друзьянов тыл эттилэр. Оттон Виталий кыра кыыһа Парасковья аҕатын ырыаларыттан попурри курдук ыллаан, көрөөччүлэри сэргэхситтэ. Биһиги бары да Виталий Андросов ырыаларын билэрбит бэрт буолан, тэҥҥэ ылластыбыт. Ити курдук ырыа аргыстаах дьоро күн үүннэ. Ырыа да ылланна, үҥкүү да буолла. Өссө Андросовтартан ситимнээх учуонай кыыс Андросовтар төрүччүлэрин оҥорбутун билиһиннэрдэ. Алта көлүөнэни үөрэтэн, 2 100-чэкэ киһи аатын булбут. Ону сүдү улахан баннерга бэчээттээбитэ сыанаҕа турда.
Виталий Андросов ырыаларынан күрэх дьүүллүүр сүбэтигэр Виталий оҕолоро үлэлээтилэр. Дмитрий Витальевич бэйэтэ байаанныыр, ыллыыр этэ, эстрада ырыаһыта Петр Кулаковскайдыын ыллыырын истибитим. Парасковья Витальевна устудьуоннуу сылдьан, аҕыйах күн иһигэр ансаамбыл тэрийэн, үөрэтэн, музыкальнай куонкуруска лауреат буолбуттара. Виталий улахан кыыһа Маайа эмиэ быраас идэлээх, Москубаҕа олорор. Олох кыра сылдьан пианиноҕа өрө хантайан туран, талбыт матыыбын таһаарара. Музыкальнай слух баар оҕолоро. Кэлин Москваҕа джаз дьүрүлүн айан, биллэр артыыстар ыллыыллар диэбиттэрэ. Аҕаларын Виталий Тимофеевиһы удьуордаан эрдэхтэрэ, эмчит да быһыытынан, мелодист, композитор да быһыытынан.
Күрэхпитигэр төнүннэххэ, Гран-прини ылбыт Айкуо ыллыырын сөбүлээтим. Аан дойдуга аатырбыт, хотугу норуоттар гимнэрэ буолбут «Туундаратын» наһаа ис киирбэхтик ыллаабыта. Эдэр, нарын кыыс хотулуу үҥкүү хамсаныытынан ыллыыра ураты кэрэ этэ.

Үтүө киһи туһалаабыта үгүс

Ыһыахха киһи бөҕө кэлбит. Билэр дьоммун көрүстүм. Ол иһигэр, Вера Романовна диэн Мэҥэ Алдаҥҥа учууталлаабыт кыыһы. Эмиэ сыанаттан түспэт ырыаһыт, кини төрөөбүт дойдута эбит. Кэргэним Егор Неймохов үбүлүөйүгэр Мэҥэ Алдаҥҥа ыытааччы тамадаа буолбута. Онно суруйааччы Семен Руфов уонна доҕоро Виталий Андросов арыаллаабыттара. Виталий барахсан остуол тэрийбит кыргыттарга анаан, иһит сууйа сылдьар дьоҥҥо, сыалай кэнсиэрди толорбута. Ол курдук болҕомтолоох этэ. Элбэх киһини аһатыы улахан сыраны-сылбаны эрэйэр. Гошам эдьиийдэрэ, балыстара барахсаттар бэркэ үөрбүттэрэ, астыммыттара.
Сарсыныгар куораппытыгар төннүбүппүт. Кэлэн иһэн Виталий: «Мин дойдубар Маттаҕа таарыйан, чэйдээн ааһыаҕыҥ», -- диэбитэ. Барахсан Гошаҕа дойдутун көрдөрүөн баҕарара сүрдээх. Кырдьык, киһи киэн тутта көрдөрүөн сөп дойдута эбит – Матта. Онтон түүнү быһа кэнсиэртээбит киһи сылайдаҕа. Төҥүлүгэ кэлиигэ утуйан хаалбыта, биһиги куоракка ааһа турбуппут. Онуоха Семен Руфов экспромтом хоһоон айа охсубута:
Виталийбыт утуйбут,
Эппит тылын умнубут.
Аара хаалла Матта,
Уруукап онтон матта.
Виталий Андросов «Туундарата» (Иван Федосеев-Доосо тылларыгар) 1985 с. Москубаҕа XII Ыччаттар уонна устудьуоннар аан дойдутааҕы бэстибээллэригэр ылламмыта. Эһиилигэр 1986 с. эмиэ Москубаҕа буолбут «Үтүө дьулуур оонньууларыгар» успуорт күрэхтэһиилэрин саҕаланыыларыгар ити ырыанан үҥкүүлээбиттэрэ. Бары хотугу норуоттары көрдөрөн. Саха ырыата итинник аан дойдутааҕы түһүлгэҕэ, буолаары буолан Олимпиадаҕа тэҥнээх күрэхтэһиигэ дуорайбыта суох буолуохтаах.
Өссө биир түгэн. 1990-с сылларга быһыылааҕа, ыһыллыы кэмигэр медүнүстүүтү сабар туһунан боппуруос турбут. Москубаттан хамыыһыйа кэлбит. Олору көрсүһүүгэ Виталий Тимофеевич хайаҕа тааһы хайа көтөн тахсар сибэкки туһунан кэпсээбит уонна ырыа ыллаабыт. Онуоха хамыыһыйа салайааччыта, Кавказ омук киһитэ, наһаа долгуйбут уонна медүнүстүүтү сабары утарбыт. Ити сибэкки кини төрөөбүт дойдутугар үүнэр эбит. Виталий Андросов барахсан киэҥ уонна дириҥ билиитэ, талаана, ырыата быраастары бэлэмниир үөрэх кыһатын ити курдук быыһаан турар. Манна даҕатан эттэххэ, эпэрээссийэлэнэр дьоҥҥо көмөлөһөр сыаллаах аһымал кэнсиэри аан бастаан Виталий Тимофеевич тэрийбитэ. Онтон ыла итинник аахсыйалар ыытыллар буолбуттара.

Төрөппүттэрэ чаҕылхай дьон этилэр

Ийэтэ Парасковья Дмитриевна олох кырдьыктаахтык, чиэһинэйдик, үтүө суобастаахтык үлэлээбит судьуйа этэ, дьон ытыктабылын ылбыта. Майаҕа олордохторуна, аҕата кэлбит. Виталий киирбитигэр, эбэтэ Мааппа үөрбүт, сырдаабыт сирэйдээх олорор. Ыалдьыт эр киһи дьиэ ортотугар олоппоско олорон: «Хайа, бу ким кэллиҥ?» -- диэбит. Онуоха уол хардаран: «Оттон эн кимҥиний?» -- диэччи буолбут. Анараата соһуйбут: «Нохоо, миигин билбэккин дуо? Мин майор Сосин диэммин. Эн аҕаҥ буолабын», -- диэбит. «Ону ийэм билэр дуо?» -- диэн хардарбыт. «Билиминэ, дьэ, дьикти киһи буоллуҥ дии!» -- диэн соһуйан саҥа аллайбыт. Онуоха уола: «Оттон мин оннук аҕалаахпын билбэппин», -- диэт, хоско ааһа турбут.
Киэһэ Виталий ийэтэ кэлэн, оҕотун кууһан олорон, аҕатын хаҕыстык көрсүбүтүн сэмэлээбит, өйдөппүт: «Итинник гынар сыыһа, аҕаҥ үчүгэй киһи», – диэбит.

Аҕата Тимофей Сосин, чахчы, чаҕылхай киһи эбит. Оҕо сылдьан туйгун үөрэнээччи буолан, Пионердар I Бүтүн Сойуустааҕы сүлүөттэрин дэлэгээтэ буолан, Москубаҕа барар. Онно сирдьит В.И. Ленин кэргэнин Надежда Крупскаяны, балтын Мария Ульянованы көрсөр чиэскэ тиксэр. Буденнайы көрсөн, бэстилиэт оонньууру бэлэхтэтэр. Кэлин аатырбыт 1-кы Москубатааҕы мэдэссиинэ үнүстүүтүн бүтэрэн, бырааһынан үлэлиир. Доруобуйа харыстабылын норкуомун солбуйааччынан баара-суоҕа 23 саастааҕар ананар. Билиҥҥитинэн миниистир солбуйааччытын дуоһунаһа. Ол сылдьан Аммаҕа хомондьуруопкаҕа сырыттаҕына, НКВД-лар: «Өлүккэ “ыалдьан өллө” диэн эспэртиисэ быһаарыытынан ыспыраапката суруйан биэр», -- дииллэр. Бөтүҥ диэн сиргэ оскуола умайбытыгар, дириэктэри буруйдаан доппуруостаабыттар. Ол түмүгэр киһилэрэ өлөн хаалбыт. Тимофей Сосин: «Билигин киэһэрдэ, сарсын сырдыкка биэриэм», -- диир уонна түүннэри өлүгү илдьэ куораттыыр. НКВД-лар сэрэхэдийэн, суолга манаан турбуттар. Тумаҥҥа балыйтаран, мүччү түһэн, куораты булаллар. Сонно эспэртиисэ оҥорон, кырбанан өлбүтүн быһаараллар. Айдаан тахсар. Хата, үөһэ Москубаҕа НКВД-га былаас уларыйан, ол дьону сууттууллар. Ол да буоллар, ыарахан кэм буоллаҕа, Саха Сирин НКВД-лара олордохторо дии. Ол иһин, норкуом Илья Винокуров, эдэр уолу куоттаран, ити иннинэ хаайыллыбыт норкуом солбуйааччытын хамнаһын кэргэнигэр биэрдэ диэн матыыптаан, үлэтиттэн устар уонна Москубаҕа хирург үөрэҕэр ыытар. Өссө: «Дойдугар төннүмэ», -- диэн этэр. НКВД сойуолаһыа диэтэҕэ буолуо.
Хирург быраас буолан, Кытайга үлэлиир. Ол сылдьан биир улахан дуоһунастаах киһини быыһыыр. Мао-Цзэ-Дуну диэх курдук сурах баар. Баҕар, наһаа да Мао буолбатаҕын иһин, Саха Сиригэр баһыылка, харчы ыытар кыахтаах улахан салайааччы эбит. Тимофей Сосин дойдутугар кэлэн олордоҕуна, харчы, баһыылка бөҕө кэлэрэ үһү, ону барытын балыыһаҕа биэрэн иһэр эбит. Кытайга үлэлии сылдьан, Рихард Зорге разведчик курдук, анал сорудаҕы толорбут дииллэр. Ол билигин да «секретноһа» уһулла илик үһү. Сэрии буолбутугар, Кытайтан төннөн, байыаннай госпиталь салайааччытынан ананан үлэлиир. Буулдьа, буомба диэни аахсыбакка, 3000-тан тахса эпэрээссийэни оҥорон, сэриигэ эчэйбит саллааттары быыһыыр.
Сэрии саҕана түспүт хаартыскаларын көрөбүн. Байыаннай хирург, майор Тимофей Сосин, олох уол оҕото, наар ортоку, инники күөҥҥэ сылдьар. Кыраһыабай дьүһүннээх, пуормата сөрү-сөп олоро сылдьар, мааны быһыылаах-таһаалаах, сэргэх көрүҥнээх. Өрө көрөн, хоодуоттук туттан, хаартыскаҕа түһэр. Киһи киһилээхпин диир киһитэ. Сэрииттэн байыаннай сөмөлүөтүнэн төрөөбүт алааһыгар кэлэн, кырдьаҕас төрөппүттэрин, дьонун көрсөн барар. Улахан аптарытыаттаах буолан, Арҕаа фронтан кэлэ сырыттаҕа.
Сэрии бүппүтүн кэннэ, дойдутугар нэһиилэ көҥүллээн ыыталлар. Байыаннай хирург буоллаҕа, үчүгэй бырааһы ыытыахтарын баҕарбаттара өйдөнөр. Ону барбах эрэ Булганиҥҥа суруйан, оччолорго Оборуона миниистирэ эбитэ дуу, кини көҥүллээн, астаапкаҕа тахсан, дойдутугар эргиллэр. Уус Алдаҥҥа, Мэҥэ Хаҥаласка кылаабынай бырааһынан үлэлиир. Эпэрээссийэлээбит ыарыһаҕа сүһүрбэккэ үтүөрэр аакка барар эбит. Ону мин, арааһа, бырааһын үлэтигэр ойуун, норуот эмчитэ дьоҕурдааҕа дуу, ол көмөлөһөрө буолуо диэн сабаҕалыыбын.
Арай биирдэ Виталий Аммаҕа сырыттаҕына, биир оҕонньор көрөн, билэн кэпсэппит. Кини аҕата булчут үһү, муҥурдааҕа ыалдьыбыт. Ону кинини, уончалаах уолун «быраас Суосуну булан аҕал» диэн, атынан ыыппыт. Дэриэбинэттэн дэриэбинэни кэрийэн булан, утуйа сылдьар киһини атыгар олордубут да, төттөрү көтүппүт. Булчут үүтээнигэр аҕалбыт. Олох да үстүрүмүөннээх, эмтэрдээх суумкатын ылбатах. «Суосуны аҕалаар диэбиккит, суумка туһунан эппэтэххит», -- диэбит. Онуоха майор Сосин оһох уотугар саха быһаҕын сиэтэн, дезинфекциялаан баран, ыарыһаҕын кыраһыын лаампа уотугар муҥурдааҕын быспыт. Ол булчут оҕонньор үтүөрэн, үйэтин моҥообут үһү. Ол уола билигин бэйэтэ оҕонньор, Виталийга махтаммыт, аҕатын үтүөрдүбүтүн иһин.
Майор Сосин уола Виталий хирург буолуон баҕарара, ону терапевт быраас буоллаҕа. Сиэнэ Дима хирург буолуон сөбө да, уҥуоҕа үрдүк, 190 см. Оннук улахан уҥуохтаах киһи, хас эмэ чаас төҥкөйөн, намыһах остуолга сытар ыарыһахха эпэрээссийэ оҥороро уустук. Эһэтин курдук үчүгэй хирург буолуо хааллаҕа. Мин өссө Виталий тыыннааҕар этэрим: «Аҕаҥ туһунан уус-уран киинэ устар киһи төһө эрэ үчүгэй буолуо этэ. Майор Сосин курдук ураты киһи сахаларга суох», -- диэн. Дьэ, итинник удьуор чулуу эмчиттэр эбит. Оҕолорун Виталийдаах Людмиланы дьон барыта билэр, билинэр, биллэр быраастар.
Виталий оҕото, анестезиолог быраас Дмитрий Витальевич реанимацияҕа маҥнай үлэлии сырыттаҕына, дьуһуурустубатыгар түүн уоттара баран хаалбыт. Саппаас мотуордара үлэлээбэтэх. Ыксал буолбут. Онуоха Дмитрий Витальевич реанимацияҕа аппараакка сытар ыарыһахтарга сиэстэрэлэри туруортаан, искусственнай бэнтэлээссийэ оҥорон, илиилэринэн хачайдаппыт. Бэйэтэ мотуору өрөмүөннээн үлэлэппит. Физмат кылааһы бүтэрбит буолан билэр, бэйэтэ да тиэхиньикэҕэ сыһыаннаах. Сөптөөх, түргэн быһаарыныыны ылына охсон, ыарыһахтары быыһаабыт. Киһи эрэ санаммат дьыалата. Удьуорун хаана тартаҕа.
Кэлин Виталий ыараханнык ыалдьан балыыһаҕа киирбитигэр: «Дмитрий Витальевич аҕата кэллэ», -- дэспиттэрин истэн, доҕорбут барахсан сүрдээҕин үөрбүтэ. Төрөппүт аҕаҕа дьол ээ, бэйэҥ оҕоҕун дьон ытыктыыра. Виталийы билбэт саха суоҕа буолуо. Ону оҕото баһыйан, Дмитрий Витальевич аҕата дэттэрдэҕэ.

Алампаҕа сүгүрүйэн

Виталий Тимофеевич бөдөҥ уопсастыбанньык, «Алампа» көҥүл түмсүү түсчүтэ этэ. Алампа аатын үйэтитиигэ үлэ бөҕөтүн ыыппыта. Суруйааччы төрөөбүтэ 120 сылын ылымаары гыммыттарын, Егор Неймоховтуун туруорсан, Бэрэсидьиэн дьаһалын таһаартарбыттара. Оччолорго Бэрэсидьиэн сүбэһитинэн үлэлиир Валентина Боровикова көмөлөспүтэ
Дьэ, ол кэнниттэн, аны ити иннинэ сэҥээрбэтэх дьоно бары сыста түспүттэрэ. Өссө Виталийга: «Эн Таатта буолбатаххын дии уонна тоҕо Алампаны туруорсаҕын?» -- диэн турардаахтар. Алампа саха барытын киэн туттуута буоллаҕа, биир улууһунан муҥурдаммат. Ол түмүгэр, өрөспүүбүлүкэ уопсастыбаннаһа Алампа үбүлүөйүн киэҥник бэлиэтээбитэ. Виталий биһиги аҕабытыгар Егор Неймоховка этэн, арамаан суруйтарбыта. Онто ситиһиилэммититтэн бэркэ үөрбүтэ.

Аатын үйэтитиигэ үлэ күүһүрүөхтээх

Виталий Андросов бэйэтин кыанар ыспарсымыан этэ. Чэпчэки атлетиканан, сүүрүүнэн дьарыктанара, өрөспүүбүлүкэҕэ миэстэлэһэрэ. Чахчы да, наһаа амарах санаалаах, аһыныгас, дэгиттэр талааннаах киһи, дьиҥнээх эрэллээх доҕор этэ, өрүү кэһиилээх сылдьааччы. Хотуттан кэлэн баран, биһиэхэ улахан да улахан тууччах балык кэһиилээх кэлбитэ. Ол балыгы эрбиинэн эрбээбиппит, быһахха аһары суона. Ол кэнниттэн оннук улахан балыгы көрө иликпин.
Виталийбыт барахсан – учуонай, педагог, мелодист, суруналыыс, суруйааччы, чинчийээччи, ыспарсымыан, бөдөҥ уопсастыбаннай диэйэтэл, үчүгэй тэрийээччи, 19 кинигэ, баһаам элбэх ыстатыйа ааптара, 2 айар сойуус тэрийээччитэ, салайааччыта. Биир киһи холугар баһаам үлэ! «Хайаан барытын ситиспитэ буолла?» – диэн сөҕө саныыгын. Аҥаардас икки туомнаах ырыа антологиятын тиэкистэри, нуоталары киллэрэн, хомуйан оҥорбутун да иһин кини аата Саха Сирин устуоруйатыгар көмүс буукубанан суруллуон сөп. Кэнэҕэһин ити антологияны көрөн, ким баҕарар саха ырыатын ыллыан сөптөөх, саха ырыатын дьиҥнээх паматынньыга.
Виталий Тимофеевич Сахатын Сирин дьиҥнээх патриота этэ. «Сахабын, Мэҥэ Хаҥаластан Маттаттан сылдьабын», -- диэн киэн тутта этэрэ. Дьэ, ону мэктиэлээн, матталар бэртээхэй ыһыаҕы тэрийэн ыыппыттарыгар махтанабыт.
Ол эрээри, Виталий Тимофеевич Андросов сырдык аатын үйэтитиигэ үлэ ситэтэ суох дии саныыбын. Кини аатын култуура дуу, үөрэх дуу тэрилтэтигэр иҥэриэххэ баара. Олоҕун, айар үлэтин көрдөрөр түмэл оҥорбут киһи, доҕорбут баай архыыба сөптөөхтүк хараллыа, ырыаны таптааччылары түмүө, ыччакка олоҕо холобур буолуо этэ. Дойдутугар бюст турарын өйүүбүт. Онуоха кини ырыаларынан кэнсиэр тэрийэн, үп киллэриэххэ сөп. Мин Виталий Тимофеевич Андросовы өрүү саныыбын, ахтабын. Саргы Куо тылларыгар бэйэтин ырыатын курдук:
Махтанабын эйиэхэ,
Кыратык да буоллар,
Чаҕылхайдык мин олохпор
Эн сандааран ааспыккар…

Мария НЕЙМОХОВА.
Хаартыскалары ааптар тиксэрдэ.