Все новости

Степан Аржаковтуун

Илья Винокуров судаарыстыбаннаһы бөҕөргөтөр, тыа хаһаайыстыбата холбоһуктааһын тиһигэр киллэриллэр түһүмэҕэр Бүлүү чулуу уола Степан Аржакову кытары Сири оҥоруу норуодунай хамыссаарыйаатыгар (билиҥҥинэн Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтигэр) үлэлээбитэ: Степан Максимович 1932-1937 сс. нарком этэ, Илья Егорович 1933-1934 сс. сылгыны иитии управлениетын салайбыта. Кинилэр биир өйүнэн-санаанан салайтаран, бэркэ тапсан үлэлээбиттэрин оччотооҕу докумуоннар (хаһыакка тахсыбыт, кинигэҕэ киллэриллибит дакылааттар, ыстатыйалар...) кэрэһилииллэр.

Кэскиллээх салайааччы быһыытынан сыаналанан, Илья Винокуров 1934 с. Бүтүн Сойуустааҕы Киин Ситэриилээх Кэмитиэт иһинэн тэриллибит сэбиэскэй тутуу икки сыллаах үрдүкү кууруһугар үөрэххэ ыытыллыбыта. Ону ситиһиилээхтик бүтэрэн кэлэн, 1937 с. тохсунньутуттан 1938 сыл балаҕан ыйыгар диэри Бүлүү оройуонугар үлэлээбитэ. Бастаан оройуон ситэриилээх кэмитиэтин бэрэссэдээтэлин эбээһинэһин толорооччунан, салгыы баартыйа райкуомун үһүс, онтон бастакы сэкирээтинэн үлэлээбитэ. Национальнай Архыыпка баар бэйэтэ суруйбут автобиографиятыгар көстөрүнэн, райком бастакы сэкирэтээринэн 1938 с. кулун тутарга анаммыт. Ити кэмҥэ Бүлүү оройуонугар 67 холкуос баара, олорго 3 516 ыал, ол эбэтэр оройуон 70,5 %-на хабыллара. Барыта 29 777 ынах сүөһү, 10 862 сылгы баара. 1937 сыл сааһыгар ыытыллыбыт учууталлар аттестацияларын 36 учуутал ааспыта, бастыҥнарга «норуот учууталын» аата иҥэриллибитэ. Муус устар 20 күнүгэр оройуон сирэ-уота чопчуламмыта, Мукучу уонна I, II Лүүчүн нэһилиэктэрэ саҥа тэриллэр Кэбээйи оройуонугар бэриллибиттэрэ.

Тутуу-хабыы сылларыгар

Төһө да икки сылга тиийбэт кэмҥэ үлэлээтэр, Илья Егорович Бүлүү дьонугар бэйэтин туһунан үтүө өйдөбүлү хаалларбыта. Дойду үрдүнэн бүрүүкээбит баартыйа чыыскатын, хардарыта донуостаһыы, эрэпириэссийэ ыар сылларыгар дьоҥҥо-сэргэҕэ харыстабыллаах, чиэһинэй салайааччы быһыытынан биллибитэ. Сэрии бэтэрээнэ Афанасий Иннокентьевич Николаев ахтарынан, 1937 с. эрэлэ суох дьон испииһэктэрин оҥорор туһунан дьаһал кэлбитигэр, Илья Егорович райком иккис сэкирэтээрэ Митрофан Васильевка: «Киһи чахчы өстөөх буоларын бастаан дакаастыахха наада, онон маны тохтотуохха», -- диэбит. Инньэ гынан, Бүлүүгэ эрэлэ суохтар ахсааннарыгар икки киһи киллэриллэн баран, кэлин таһаарыллыбыттар. Оттон атын оройуоннарга элбэх киһи «хара испииһэккэ» киллэриллэн, тутууга-хабыыга түбэспитэ биллэр.

Дьокутаат, дэлэгээт

Илья Егорович Бүлүү оройуонун Үгүлээттээҕи 65 №-дээх быыбардыыр уокуруктан Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаатынан икки төгүл (1938, 1947), Бүлүүтээҕи быыбардыыр уокуруктан 1946 с. олунньу 10 күнүгэр ССРС Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаатынан талыллыбыта. Быыбар оччотооҕу ньыматынан, дьокутаакка хандьыдаат утарсааччыта суох туруоруллара, ол гынан баран, Бүлүү дьоно чахчы ытыктыыр буоланнар, кинини биир санаанан талбыттарын ол намтаппат.

Быыбардааччыларын кытары көрсүһэ 1946 с. Бүлүүгэ кэлэ сылдьан, Илья Егорович ССРС Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун сорудаҕынан, Ефросинья Алексеевна Бубякинаҕа «Дьоруой-Ийэ» кыһыл көмүс мэтээли, тыылга Кыайыыны уһансыбыт дьоҥҥо «1941-1945 сс. Аҕа дойду сэриитигэр килбиэннээх үлэтин иһин» мэтээллэри туттартаабыта. Оройуон ыччаттара 1947 с. олунньуга Илья Егоровиһы хомсомуол уобаластааҕы кэмпириэнсийэтигэр дэлэгээтинэн талбыттарын туһунан сэрии уонна судаарыстыбанной сулууспа бэтэрээнэ Кирилл Егорович Павлов бигэргэтэр.

Өрөспүүбүлүкэ таһымнаах салайааччы, дьокутаат быһыытынан Илья Егорович Бүлүү дьонун кытары билсэр-көрсөр, кинилэргэ көмөлөһөртөн аккаастаммат эбит. Олортон хас да түгэни холобурдуубут. Кыадаҥдаттан төрүттээх Роман Семенович Семенов 1941 с. Дьокуускайтан ыҥырыллан, 1941 с. аармыйаҕа барбыт, 1942 с. арҕаа фроҥҥа өлбүт. Кини аҕата Семен иитэр киһитин сүтэрэн, көмөлөһөргө көрдөспүтүн оройуон салалтата аахайбатах. Ол туһунан биллэрбитигэр, Илья Егорович «Саха АССР Совнаркомун бэрэссэдээтэлэ» диэн суруктаах илиискэ Бүлүүтээҕи райсэбиэккэ аадырыстаан Ийэ дойду көмүскэлигэр охтубут буойун аҕатыгар биэнсийэ аныырга дьаһайбыт. Онон буойун аҕата сэрии, сут саҕанааҕы аас-туор сыллары этэҥҥэ аһардыбыт.

1945 с. аармыйаттан кэлэн иһэр саллааттар улахан бөлөхтөрө Алдаҥҥа кэлэн, хаайтаран хаалбыт. Сөмөлүөт суох буолан, Бүлүү эргин оройуоннарга биир да көтүү оҥоһуллубатах. Бырантабыыктар ыксааннар, Илья Егоровичка тэлэгэрээммэлээбиттэригэр, сөмөлүөт кэлэн, күҥҥэ иккилии-үстүү көтүүнү оҥортообут. Буойуттар дойдуларыгар тиийбиттэр.

1947 с. Хампа сэттэ кылаастаах оскуолатын үөрэнээччитэ, төгүрүк тулаайах Афоня Капитонов Дьокуускайга үөрэнэ барарыгар көмөлөһөргө көрдөһөн суруйбутугар, Илья Егорович аҕалыы сүбэлээн-амалаан суруйбут. Итиэннэ кинини ис-тас таҥаһынан, интэринээккэ ылыллыар диэри харчынан хааччый, Дьокуускайга борокуотунан кэлэригэр көмөлөс диэн Бүлүүтээҕи хомсомуол райкуомун сэкирэтээрэ Никифоровка эппит. Ол көмөҕө тирэҕирэн, Афанасий Васильевич Капитонов ИДьМ Үрдүкү оскуолатын бүтэрэн, бэрээдэги араҥаччылыыр уорганнарга үтүө суобастаахтык үлэлээбитэ. 1949 с. ыкса күһүн оройуон кииниттэн 15 көстөөх

Хаҕын нэһилиэгин сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Иван Захаров ыараханнык ыалдьан, суһаллык эпэрээссийэлэнэрэ наада буолбутугар, олохтоох хомуньуустар Илья Егоровичка тэлэгэрээммэ ыытаннар, Бүлүү куоратыгар «ПО-2» санитарнай сөмүлүөтүнэн аҕалтарбыттар. Иван Федорович үтүөрэн, кэлин Кылыадьы Уус диэн аатынан биллэр хомусчут, хомус ууһа, 15 оҕолоох ыал аҕата, элбэх сиэн эһэтэ буолбута. Тыыл бэтэрээнэ, олоҥхоһут, тойуксут Ким Иванов аҕата, Куйбышев аатынан холкуос бэрэссэдээтэлэ Иван Дмитриевич 1950 с. Ильч Егорович дьаһалынан Улахан Невертэн локомотив аҕалан, холкуос киин уһаайбатыгар, Бөтүҥҥэ, «Ильич уотун» (электроуоту) сандаардыбыт. Бу дьон кыһалҕаларыгар Илья Егорович болҕомтолоохтук сыһыаннаһан, тута дьаһалы ылбатаҕа буоллар, кинилэр дьылҕалара, үлэлэрэ-хамнастара хайдах салаллыа биллибэт этэ.

Туруулаһыы

Киинтэн кэлэн үлэлии сылдьар, Саха Сирин уратыларын билбэт, олохтоох салайааччылар тылларын-өстөрүн истибэт, ылыммат салалта (баартыйа обкуомун бастакы сэкирэтээрэ Ион Степаненко уо.д.а.) хабыр дьаһалларын утары Илья Винокуров күүскэ киирсибитэ. 1943 с. РСФСР Совнаркомун бэрэссэдээтэлэ Алексей Суховка туруорсуутугар Бүлүү уонна Уус Алдан оройуоннарын социальнай-экэнэмиичэскэй балаһыанньалларын туһунан аһаҕастык суруйбута. Нэһилиэнньэ хамсааһынын туһунан табылыыссаҕа көстөрүнэн, Бүлүү оройуонугар 1942 с. 309 оҕо төрөөбүт, 988 киһи өлбүт, ол иһигэр бииригэр диэри саастаах 74 оҕо. 1943 сыл икки бастакы ыйыгар 146 оҕо төрөөбүт, 298 киһи өлбүт... Маннык иэдээн 1941-1943 сыллардаахха үгүс оройуоннарга тахсыбыта.

Билигин, официальнай сибидиэнньэ суоҕунан, Сухов бу сурук түмүгүнэн туох дьаһалы ылбытын туһунан биһиги чопчу тугу да этэрбит суох. Ол гынан баран, 1943 с. муус устарга БСК(б)П Киин Кэмитиэтин «Баартыйа Саха уобаластааҕы обкуомун тыа хаһаайыстыбатын салайыыга таһаарбыт алҕастарын туһунан уурааҕа» тахсыбытын, Степаненко ууратыллыбытын, Илья Егорович Совнарком бэрэссэдээтэлинэн ананан, киэҥ өрүттээх дьаһаллары тэрийэн, саха норуотун өрүһүйбүтүн бары билэбит.

Түмүк оннугар

Бүлүү куоратыгар Илья Винокуров аатынан уулусса баар, ол уулуссаҕа Н.Г. Чернышевскай аатынан педагогическай кэллиэс турар. И.Е. Винокуров 100 сылын бэлиэтээһин чэрчитинэн, Мир уулусса 7 №-гэр өйдөбүнньүк туруоруллубута. Куорат олохтоохторо сыллата, муус устар 27 күнүгэр онно тыыннаах сибэкки дьөрбөтүн уураллар, сүгүрүйэллэр.

Венера Тихонова, Национальнай архыып үлэһитэ.