Ыһыы үлэтэ түмүктэннэ
Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтэ иһитиннэрэринэн, от ыйын 9 күнүнээҕи туругунан, өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн тыа хаһаайыстыбатын култуурата 45 253 гектаар иэннээх бааһынаҕа ыһылынна, олордулунна.
Ол иһигэр, бурдук 11 062 (сэлиэһинэй 1 138 гектарга, эбиэс 7 755 гектарга, ньэчимиэн 2 123, оруос 47 ) гектарга, сүөһү сиир култуурата 27 188 гектарга (биир сыллаах от 13 591 гектарга, элбэх сыллаах от 13597 гектарга) ыһылынна. Элбэх сыллаах оттор суортарынан көрөн, от ыйын ортотугар диэри ыһыллаллар, онон бүтэһиктээх түмүк таһаарылла илик. Бөдөҥ хаһаайыстыбалар айылҕа ходуһаҕа тугу уунарын эрэ кэтээбэккэ, үүнүүнү бааһынаттан эмиэ ыларга үлэлииллрэ, сүөһү ордук үүттүгэннээх, сүмэһиннээх аһылыгын ыһаллар. Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтин иһинэн үлэлиир, бааһына сирин кэҥэтэргэ итиэннэ көдьүүстээхтик туһанарга туһуламмыт «Сыыппара агрокаартата» диэн бырайыак чэрчитинэн, Чурапчы улууһун Соловьев уонна Болугур нэһилиэктэрэ пилотнай территория быһыытынан талыллан, күүстээх үлэҕэ туруннулар. Соловьев нэһилиэгин хаһаайыстыбалара 200 гектаарга сүөһү сиир култууратын сэттэ көрүҥүн ыстылар.
Бас билии көрүҥүттэн тутулуга суох хортуоппуй 5 822 гектарга, оҕуруот аһа 1 180 (хаппыыста 523, моркуоп 230, сүбүөкүлэ 191, атын оҕуруот аһа 236) гектарга олордулунна.
Маны таһынан эһиилги ыһыыга анаан, 7 439 гектаар сир паарданар. Инньэ гынан, быйылгы ыһыы үлэтэ 60 000 гектаар бааһынаҕа ыытылынна, былырыын, 2025 сыллаахха, бу көрдөрүү 58 300 гектаар этэ. Дьэ бу ыһыыттан аны күһүн баалабайынан 14 000 туонна бурдугу, 76 000 туонна хортуоппуйу уонна 29 000 туонна оҕуруот аһын хомуйар сорук турар.
Сорудах улуустарга тиэрдилиннэ
Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтэ 2025 сыл ахсынньы 4 күнүгэр таһаарбыт 450 №-дээх «2026 сылга сааскы ыһыы үлэтин уонна сүөһү аһылыгын бэлэмнээһин үлэтин тэрийэн ыытыы дьаһалларын туһунан» бирикээһин чэрчитинэн, өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн бары хаһаайыстыбаларга быйыл сайын 423 700 туонна от оттонуохтаах, 14 750 туонна сенаж оҥоһуллуохтаах, 29 900 туонна сиилэс угуллуохтаах. Былаан улуустарынан тыырыллан, хаһаайыстыбалар күөх быйаҥ күрэҕэр туруннулар.
Уматык – кэлим бэрээдэгинэн
Билигин хаһаайыстыбалар, ол иһигэр кэтэх ыаллар эмиэ, сүрүннээн тиэхиньикэнэн оттууллар, күөх быйаҥ күрэҕэр сыллата 10 тыһыынча араас мааркалаах тыраахтар уонна тиэйэр-таһар тиэхиньикэ туһаныллар. Инньэ гынан, оттооһуҥҥа оттук-уматык боппуруоһа тыын суолталаах.
Бэс ыйын бүтүүтүгэр оттук-уматык кэмчитийэн, ол тэҥинэн сыана ыарыыр чинчилэнэн тыа сирин олохтоохторо бэркэ долгуйа сылдьыбыттара. Онуоха өрөспүүбүүкэ салалтата логистика уонна материальнай-тиэхиньиичэскэй хааччыйыы боппуруоһун тута хонтуруолга ылбыта. Ил Дархан Айсен Николаев сорудаҕынан, бырабыыталыстыба бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччы Дмитрий Садовников салайааччылаах суһал ыстаап тэриллэн, улуустар дьаһалталара, толоруулаах былаас уорганнара уонна оттук-уматык хампаанньалара биир тиһигинэн үлэлээһиннэрэ олохтонно.
Сайыҥҥы оттооһун уонна күһүҥҥү хомуур кэмигэр тыа хаһаайыстыбатын табаарын оҥорооччулары оттугунан-уматыгынан хааччыйарга Биир кэлим бэрээдэги киллэрэр туһунан быһаарыы ылыллан, тустаах Методическай сүбэлэр от ыйын 6 күнүгэр бигэргэнэн, улуустарга тарҕатылыннылар. Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтин чахчытынан, оттооһун уонна хомуур үлэлэригэр 10 тыһыынча туонна дизельнэй уматык итиэннэ 5 тыһыынча туонна бэнсиин туттуллар. Саҥаттан чопчуламмыт кэрискэҕэ 25 тыһыынча кэриҥэ субъект, ол иһигэр, кэтэх ыаллар, 400 тыа хаһаайыстыбатын тэрилтэлэрэ уонна кэпэрэтииптэр, 2,5 тыһыынча бааһынай хаһаайыстыбалар киллэрилиннилэр. Онон, Биир кэлим бэрээдэк быһыытынан, оттук-уматык маннык мэхэньиисиминэн хааччыллар буолла:
- Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтэ улуустартан түмүллүбүт чахчыларынан, Кырасдааныскай оборуона дьыалатын уонна нэһилиэнньэ олоҕор-дьаһаҕар куттал суох буолуутун хааччыйыы министиэристибэтин сөбүлэҥинэн, төһө оттук-уматык наадатын чопчулуур. Ол быһыытынан бигэргэтиллибит оттук-уматык уматык кээмэйэ тыа хаһаайыстыбатын улуустардааҕы управлениеларыгар бэриллэн, хас биирдии нэһилиэгинэн тыырыллар.
- Тыа хаһаайыстыбатын тэрилтэлэрэ, кэпэрэтииптэр (юридическай сирэйдэр) уматык хампаанньаларын кытары быһа дуогабар түһэрсэннэр, оттугу-уматыгы тыа хаһаайыстыбатын улуустардааҕы управлениелара оҥорбут ыспыраапка-былааҥкаларыгар ыйыллыбыт лимиит быһыытынан ылаллар. Ыспыраапка-былааҥкаҕа эппиэттээх сирэй илии баттааһына уонна бэчээтэ баар буолуохтаах. Олохтоммут лимиит иһинэн биирдэ заправкаланыы кээмэйигэр хааччах киллэриллибэт.
- Чааһынай хаһаайыстыбаларга уонна биирдиилээн дьоҥҥо, физическэй сирэйдэргэ (биирдэм убаанньыттары уонна бааһынай хаһаайыстыбаларын киллэрэн туран) оттукка-уматыкка наадыйыы нэһилиэк баһылыгын бирикээһинэн бигэргэнэр, онуоха кырасданьыын аата, араспаанньата, аҕатын аата уонна хаһан, төһө уматыгы ханнык АЗС-тан ылара толору ыйыллар. АЗС эпэрээтэрэ уматыгы ол бирикээскэ олоҕуран, тустаах киһи пааспарынан, бигэргэтиллибит дэбиэриннэһинэн биэрэр. Нэһилиэк дьаһалтата кыраасданнар тус дааннайдарын туһунан сокуон тутуһуллуутун хааччыйыах тустаах.
- АЗС эпэрээтэрдэрэ бэйэлэрин симиэнэлэригэр төһө оттугу-уматыгы биэрбиттэрин туһунан докумуоҥҥа тиһэн иһиэхтээхтэр, оттон накладнойдарга биитэр толуоннарга оттугу-уматыгы ылбыт дьон илии баттыахтаахтар. Лимиити хонтуруоллуурга анаан, отчуот күннэтэ бухгалтерияҕа түһэриллэн иһиэхтээх.
Биир кэлим бэрээдэк дьылы быһаарар сүрүн ыйдарга тыа хаһаайыстыбатын табаарын оҥорооччулары оттугунан-уматыгынан хааччыйыы дьэҥкэ буоларын мэктиэлиэҕэ. Ону таһынан улуустарга баар оттук-уматык саппааһын муҥутуур көдьүүстээхтик туһанар кыаҕы биэриэҕэ.
– Биһиги министиэристибэбит Кырасдааныскай оборуона дьыалатын уонна нэһилиэнньэ олоҕор-дьаһаҕар куттал суох буолуутун хааччыйыы министиэристибэтин кытары тыа хаһаайыстыбатын табаарын оҥорооччулары оттук-уматык матырыйаалынан хааччыйыыны ураты чорботуллар сорук быһыытынан туруорунан үлэлии-хамсыы сылдьабыт. От ыйыгар 844,5 туонна уматык наада диэн сайаапка түһэрдибит. Суһал ыстаап тиргиччи үлэлиир, тыа хаһаайыстыбатын улуустардааҕы управлениеларын кытары ыкса сибээһи тутан олоробут, мунньахтыыбыт, сүбэлэһэбит, – диир миниистир Артем Александров.
«Окко киирэр сэлээркэбит баар»
Чурапчы улууһун биир саамай ыраах сытар, мөлтөх суоллаах-иистээх Бахсы нэһилиэгин дьаһалтатын баһылыга, дьокутааттар олохтоох сэбиэттэрин бэрэссэдээтэлэ Иннокентий Барашков нэһилиэгин дьоно окко киирэр уматыктарын хааччыйбыт.
– Уматык туһунан долгуйуу буолбутугар, улууспут дьаһалтатын нөҥүө кэпсэтэммит, сайаапка хомуйан баран, улахан массыынаны эттэһэн, Мугудайга баар АЗС-тан барыта 50 буочука, ол эбэтэр 10 туонна сэлээркэни куттаран аҕалбыппыт. Лиитэрэтин 94 солкуобайга атыыласпыппыт. Инньэ гынан, чааһынайдыын-бааһынайдыын окко киирэр бастакы сэлээркэбит баар. Онтон салгыытын саҥа мэхэньиисиминэн хааччыныахпыт. Хаһаайыстыбалар окко кииртэлээн эрэллэр, ханна даҕаны үүнүү орто. Саас ардаан баран, кэлин куйааран хаалбыта. Үөрүүлээҕэ диэн хата, аһыҥа суох, ааспыт күһүн сүрдээҕин ардаабыта, онтон буоллаҕа дуу дэһэбит. Бэйэм ходуһам үрэх сүнньүгэр баар, былырыын дулҕатын астарбытым син үүммүт, – диэн кэпсээтэ Иннокентий Барашков.
Хаартыска: Иннокентий Барашков.
-
0
-
0
-
0
-
0
-
0
-
0
