Все новости

Олоҥхоһут уолчаан

Сунтаар улууһун Кутана нэһилиэгэр сэттэ оҕолоох Федоровтарга орулуур тымныылаах олунньу ыйга кыыс оҕону кытта аргыстаһан, игирэ оҕонон күн сирин көрбүт уолчааны Айсен диэн сүрэхтэбиттэрэ. Элбэх оҕолоох ыал оҕотун быһыытынан, дьиэ ис-тас үлэтигэр эриллэн үөскээбитэ. Ийэтэ кэпсииринэн, туох эрэ уратыта тардан буолуо, түүн туран, биллибэт оҕону кытта оонньуур эбит.
Айсен тыа оҕотун сиэринэн аатырбыт «Титаник» киинэни хаста да көрөн, ырыа-тойук аргыстаах ыһыахтарынан сүүрэн, оонньууну кытта үлэни дьүөрэлээн улааппыта. Оскуолаҕа киирэн күн көҥүлүн тутан, бэһис кылааска үөрэнэ сырыттаҕына, биллэр фольклорист Никандр Тимофеев таба көрөн, Күүкэйгэ олоҥхоһут оҕолор лааҕырдарыгар дьарыктаабыта. Уолчаан манна өрөспүүбүлүкэ талааннаах оҕолорун кытары алтыспыта эрээри, олоҥхо дьарыгынааҕар оонньуурун ордорбута. Ол эрээри, айылҕаттан дьоҕурдаах, ырыаһыт, үҥкүүһүт уолу Никандр кырдьаҕас дэбигис ыһыктыбатаҕа. Ахсыс кылааска үөрэнэр сылыгар тутан ылан, бастаан түөртүү строканан үөрэтэн, олоҥхоҕо уһуйуутун саҕалаабыта.
Айсен уутугар-хаарыгар киирэн, өрөбүлгэ эмиэ уһуйааччытын сырса сылдьан, дьарыктанар буолбут. Никандр Тимофеев бэйэ бэйэлэрин истиһэн үтүктэспэтиннэр диэн, дьарыктыыр оҕолорун бэһиэннэрин тус туһунан үөрэтэрэ, төрүт сахалыы, Сунтаардыы матыыбы өрө тутара. Айсен 2006 сыллаахха «Олоҥхо дойдутун оҕотобун» диэн күрэххэ кылаан кыайыылааҕынан тахсан, олоҕун киэҥ аартыга арыллыбыта.
Орто оскуоланы бүтэрэн, 2010 сыллаахха муусука кэллиэһигэр тылынан уус-уран айымньы салаатыгар үөрэнэ киирбитэ. Дьэ, манна кини олоҥхотун, тойугун сэргэ Христофор Максимов дэгэрэҥин, оһуокайы, хомуһу сэргээбитэ, баһылаабыта. Эдэр эрчим сүрэҕэ ырыаһыт, Элгээйиттэн төрүттээх Мария Никифорованы таба көрөн, таптаһан ыал буолбуттара. Арассыыйа аармыйатыгар чиэстээхтик сулууспалаан, бастакы оҕото сэттэ ыйдааҕар эргиллэн кэлбитэ. Онтон ыла утуу-субуу, талбыт курдук, икки уол уонна икки кыыс оҕолонон, ыал сиэринэн быр-бааччы олороллор.

«Партизан» киин дириэктэрэ

Кэллиэһи ситиһиилээхтик бүтэрэн, анал үөрэхтээх култуура исписэлииһин дипломун туппут эдэр дьон 2015 сыл күһүнүгэр Сунтаарга көһөн кэлбиттэрэ. Улуус киинигэр олохсуйарга быһаарынан, Айсен «Партизан» норуот айымньытын фольклорга уһуйааччынан үлэлии киирбитэ. Дьэ онтон ыла кулууп үрүҥ-хара үлэтигэр мүккүллэн, 2025 сылтан дириэктэринэн үлэлии сылдьар. Барыта 16 исписэлииһи салайан үлэлэтэр.
– Киһи салайар үлэҕэ куруук сылдьыбат, – диэн тыллаах Айсен Михайлович ханнык да үлэ буоллун, кырааскаттан саҕалаан улахан өрөмүөн үлэтигэр тиийэ, тэҥҥэ түсүһэн үлэлэһэн иһэр.
Урукку сылларга өрөмүөн үлэтэ ыкса күһүн, үлэһиттэр үлэҕэ таҕыстахтарына эрэ ыытыллара. Оттон быйыл сайын үлэһиттэр бэйэлэрин күүстэринэн уонна нэһилиэнньэ көмөтүнэн, сайыҥҥы-күһүҥҥү ардахха куһаҕан сарай курдук курулаччы тэстэр киин дьиэтин өрөмүөннээн, кырааскалаан кэбиспиттэр. Саҥа түннүктэри туруорбуттар, сааланы күөх үүнээйинэн киэркэппиттэр, анал үлэһиттэр бары сымнаҕас кириэһилэлэммиттэр. Итиэннэ саамай сүрүнэ, толору хааччыллыыны киллэрбиттэр. Онон балаҕан ыйыттан хайы-сах ааннарын тэлэччи аһан, үлэлээн-хамсаан, араас дьаһаллары тэрийэн бардылар. «Партизан» кииҥҥэ 30 араас куруһуок үлэлиир. Олору сүрүннээн киин исписэлиистэрэ салайаллар, сорохторун Сунтаар сэлиэнньэтин талба талааннаахтара бэйэлэрин баҕа өттүлэринэн тэрийбиттэр. Мин ордук «Назад в ССРС», «Далбар эбэ», «Эр киһи ыллаатаҕына», «Төрүт дорҕоон», «Квартирник» уо.д.а. бырайыактары сөбүлээн көрөбүн. 2025 сыллаахха Култуура уонна духуобунас министиэристибэтин граныгар хотоннор, LED экрааны ылбыттар, онон билигин сыананы киэргэтии улаханнык чэпчээн, ыытыллар кэнсиэртэр уонна испиэктээхтэр үрдүк таһымҥа ааһаллар.

Үсүһүн талылынна!

Айсен Федоров Сунтаар нэһилиэгин солбуллубат дьокутаата. Кистэл буолбатах, сорохтор талыллар эрэ кэмнэригэр бары үлэҕэ кыттан, биллэн-көстөн баран, кэлэр кэккэ сылларга сүтэн хаалааччылар. Оттон биһиги Айсен Михайловичпыт тустаах үлэтигэр дьүөрэлээн, нэһилиэк уопсастыбаннай олоҕор мэлдьи көхтөөхтүк кыттар, биир да субуотунньук, араас тэрээһин кинитэ суох ааспат. 2025 сыллаах быыбарга учаастагар саамай элбэх куолаһы ылан, Сунтаар нэһилиэгин дьокутаатынан үһүс болдьоҕор талыллыбыта!
Ордук 2020 сылтан, хамсык ыарыы саҕаланыаҕыттан, кини дьон-норуот туһугар туруммутун мин бэлиэтии көрбүтүм. Култуура үлэһитин быһыытынан, дьиэҕэ хаайтаран олорор кырдьаҕастарга түннүк нөҥүө кэнсиэрт көрдөрөртөн саҕалаан, отторун-мастарын бэлэмнээһинигэр, тиэргэннэрин хаарын күрдьүүтүгэр, муус ылыытыгар, маҕаһыынтан ас-үөл, эмтиэкэттэн эмп-томп атыылаһыытыгар тиийэ барытыгар көмөлөспүтэ. Сороҕор, эмчиттэр тиийбэттэрин иһин, анал көстүүм кэтэн баран, уопсай дьиэлэр көрүдүөрдэрин, кирилиэстэрин эмтээх уунан ыстара сылдьар буолара.
«Партизан» киин балаҕанын иһинэн үлэлиир «Харысхал» түмсүүгэ солбуллубат үтүө көмөһүт. Саас аайы Сунтаар сэлиэнньэтигэр дьиэ-уот ууга былдьаныыта тахсааччы, ол иһин, ханаабалар эрдэттэн аһыллаллара, ыраастаналлара эрэйиллэр. Ол туһунан санаттахха, дьокутаат Айсен Федоров суһал дьаһалы тута ылар.
Былырыыҥҥыттан искибиэргэ, болуоссакка «Аһаҕас микрофон» диэн тэриллэр, ону биллэн турар Айсен Федоров ыытыһар. Сайын манна сэлиэнньэ олохтоохторо өрөспүүбүлүкэ таһымнаах ырыаһыттары тутан олорон босхо истэбит, ыллаһабыт. Сороҕор эмиэ гитара, ырыа-тойук үөрэҕэр кэлэн олорор курдук буолабыт. Саҥа саҕалааччылар бастаан холонон көрөллөрүгэр, дьонтон-сэргэттэн толлубат, аһаҕас буола үөрэнэллэригэр бэртээхэй былаһаакка. Саас ахсын «Түөлбэ күнэ» ыытыллара үгэскэ кубулуйда. Нэһилиэк дьаһалтата, дьокутааттар уонна урбаанньыттар көҕүлээһиннэринэн, биир ынах сүөһү уонна биир сылгы тиэрэ көтүллэн, улуу чалбараҥ буолар. Дьон-сэргэ от күөххэ үктэммит үөрүүтэ тэриллэр.
Дьон-сэргэ туһугар үлэтэ сиэрдээхтик сыаналанан, кини «Сунтаар улууһун сайдыытыгар үтүөтүн иһин» знагынан бэлиэтэммитэ. Ити курдук, Айсен Федоров култуура киинин дириэктэрин, түөлбэ актыбыыһын уонна дьокутаат үлэлэрин олус таба дьүөрэлээн, олох оргуйар үөһүгэр сылдьар.

Иллээх ыал алаһа дьиэтэ

Федоровтар Георгий Яковлев уулусса 6 №-гэр олороллор. Чиҥ-чаҥ оҥоһуулаах олбуор аанын тэлэйэн киирээккин кытта, киэҥ-куоҥ тэлгэһэҕэ киирэҕин. Тэлгэһэ иччитэ аар хатыҥ оргууй суугунаан, төбөтүн дьоһуннук хоҥкутан, бу ыал үүт тураан эйгэтин арчылыы турар. Тиэргэни эргиччи биэ эмиийин уга үүммүт, сайын мантан өлгөм үүнүүнү хомуйдубут диэн хаһаайыннар үөрэ-көтө кэпсииллэр. Тиэргэн силигэ ситэригэр оҕуруот эрэ тэринэ иликтэр эбит, ол да сотору баар буолуо.
Алаһа дьиэ хаһаайката Мария оҕо эрдэҕиттэн санаа ымыыта гыммыт баҕатын толорон, икки этээстээх дьиэни ылыммыттар. Хаһаайка күн аайы (!) бурдук аһы астыыр эбит, бүгүн эмиэ дьиэ иһэ билиинчик минньигэс сытынан көрүстэ. Мария асчытын ааһан иистэнньэҥ, дизайнер, хаартыскаҕа түһэрээччи, ырыаһыт эбит. Дьиэ ис бараана барыта кини уус илиитин сылааһын иҥэриммит ураты тыыннаах.
Кыра кыысчаан, муннуларын бүөтэ, миэхэ сыстан, дьонугар да барбакка көтөхтөрөн, кэлэр кэрэ кэмнэри түстээн олус үөртэ. Оҕолор ыалдьыт сыҥааҕын анныгар олорботторо, дьонноругар, туора киһи баарыгар, иилистэ сылдьыбаттара ыал оҕолоро хайдах иитиилээхтэрин туоһулуур.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын туйгуна, олоҥхону толорооччу, ырыаһыт, тойуксут, Сергей Зверев-Кыыл Уолун айымньытын тарҕатааччы, Сунтаар нэһилиэгин дьокутаата Айсен Михайлович Федоров, тапталлаах кэргэн, эрэллээх эркин, сатабыллаах салайааччы буолаҥҥын төрөөбүт Сунтааргын, Сахаҥ сирин суон сурахтыы, албан ааттыы тур!

Зинаида Федотова-Дьол Кыыма, Сунтаар сэл.
Хаартысканы ааптар ыытта.