Общество

Бибилэтиэкэ устуоруйата

– Марха бибилэтиэкэтэ -- Дьокуускай куорат биир кырдьаҕас бибилэтиэкэтэ.  Сэбиэскэй былаас бастакы сылларыттан култуурунай-сырдатар үлэ күүскэ ыытыллыбыта. Хас нэһилиэк ахсын ааҕар балаҕаннар, норуот кулууптара тэриллэн үлэлээбиттэрэ. Улахан Мархаҕа 1921 с. Ярославскай аатынан уулуссаҕа бастакы Ааҕар балаҕан арыллыбыт диэн архыыпка суруллубут. Ол эрээри, хамыыһыйа быһаарыытынан, докумуонунан 1925 с. бигэргэммит. Онон, быйыл 100 сыллаах үбүлүөйбүтүн бэлиэтиибит.   

1926 с. олунньу 9 күнүгэр баартыйалаахтар идэлээх сойуустарын мунньаҕа ыытыллыбыт. Онно 102 киһи мустубут, ырытыы оҥоһуллубут. Шефтэһэр хамыыһыйа бэрэсэдээтэлинэн таб. Беспалов 1924 сыл күһүҥҥүтүттэн 1926 сыл тохсунньутугар диэри үлэлээбитэ этиллибит. Бу кэм устата Сэбиэскэй былаас ыытар бэлиитикэтин сырдатар үлэ күүскэ барбыт. Шефтэһэн үлэлээһин саҥа сүүрээн быһыытынан сыаналаммыт, ону өссө күүһүрдэр наадата этиллибит. Ааҕар балаҕан иһинэн эркин хаһыаттара таһаарыллыбыттар, улахан дьону нууччалыы, сахалыы ааҕарга-суруйарга үөрэтэр куруһуоктар тэриллибиттэр. Хаһыакка, сурунаалга сурутуу ыытыллыбыт. Күҥҥэ ортотунан 15-20 киһи сылдьар, кинигэ уларсар эбиттэр. Ааҕар балаҕан үлэтигэр  баартыйа райкома 1925-1926 сс. 350 солкуобайы көрбүт, онон оттук мас, кинигэ атыыласпыттар, хаһыакка суруттарбыттар.   

Марха сэлиэнньэтэ 1940  сыл кулун тутар 4 күнүттэн Дьокуускай куораттан арахсан, туспа административнай киин буолбут. Бибилэтиэкэ сэбиэдиссэйинэн Николай Шергин анаммыт. 1978 с. кииннээһин ыытыллыбыт, Марха бибилэтиэкэтэ Дьокуускайдааҕы кииннэммит бибилэтиэкэ ситимигэр 4-с №-дээх салаа буолбут.  

Бибилэтиэкэ билиҥҥитэ

– «Встреча» бибилэтиэкэ Марха бөһүөлэгин хабыллар киинигэр турар, араас иһитиннэрэр-биллэрэр өҥөлөрү оҥоробут, аныгы технологиянан сэбилэммит мультимедийнай саалалаахпыт. Пуондабытыгар 13 тыһыынчаттан тахса докумуон хараллан турар. Сыл устата араас сырдатар, үөрэтэр, аралдьытар тэрээһиннэр былаан быһыытынан, тиһигин быспакка ыытыллаллар. Интэриэстэринэн куруһуоктар уонна кулууптар үлэлииллэр.

Билиҥҥи кэмҥэ бибилэтиэкэ — киэҥ иһитиннэрэр киин. Аныгы кэм сиэрин тутуһан, араас бырайыактарга кыттыһан, элбэх ааҕааччыны түмэбит. Кинигэни ааҕыы абылаҥа алын кылаас оҕотуттан саҕаланарынан үгүс үлэ кинилэргэ туһуланар, кылаас салайааччыларын, оскуола бибилэтиэкэтин кытары ыкса сибээһи олохтоотубут. Сорох тэрээһиннэрбитин уу сахалыы хомоҕой, уус-уран тылынан ыытабыт, ол истээччини сэҥээрдэр, бэйэтигэр уратытык тардар күүстүүр.

Ааҕааччыларбытын  төрөөбүт дойдуну таптыырга, патриотическай тыыҥҥа иитэргэ болҕомтобутун уурабыт. Ол курдук, Марха ааспыт устуоруйатын үөрэтэбит. Төрөөбүт сир кэрэ көстүүтүн кэрэхсииргэ дьыл араас кэмнэригэр суруйааччылар хоһуйууларын тэҥнээн көрөр сыаллаах экскурсиялары оҥоробут уонна хаартысканан дьүһүйүүлэри дьүөрэлээн туттабыт. Ааҕааччы бары араҥатыгар кэм-кэрдии бэлиэ күннэригэр сөп түбэһиннэрэн, онлайн биктэриинэлэри оҥорон, уопсай билиини-көрүүнү тургутарга, хаҥатарга үлэлиибит.

Дьиэ кэргэн сыаннастара

– Соторутааҕыта буолан ааспыт тэрээһиннэргэ кыратык тохтоотоххо, Дьиэ кэргэн аан дойдутааҕы күнүгэр «Сахалыы дьыктааны» ыыттыбыт, саха норуотун суруйааччыта Николай Лугинов «Кустук» диэн кэпсээниттэн быһа тардыыны суруйтардыбыт.

Бу аахсыйа «Сахалыы ааҕабыт» өрөспүүбүлүкэтээҕи бырайыак чэрчитинэн ыытылынна. Ааптара Надежда Петрова буолар.  Надежда Прокопьевна «Дууһалыын эдэрбит» үрүҥ көмүс волонтердар эрэгийиэннээҕи салааларын көхтөөх чилиэнэ. Аахсыйа сүрүн кыттааччыларынан Валентина Васильева  салалтатынан үлэлиир бэтэрээннэрбит, актыбыыстар буоллулар.

Бу күнү биһиги мээнэҕэ талбатахпыт. Ол курдук, дьиэ кэргэҥҥэ саха тылынан күннэтэ кэпсэтии, алтыһыы, норуот сиэрин-туомун кэнчээри ыччакка тиэрдии -- биһиги сүрүн сыалбыт.

Кыайыы 80 сылынан  

– Улуу Кыайыыны бэлиэтиир тэрээһиннэр тиһигин быспакка ыытыллаллар. Бибилэтиэкэ архыыбыгар Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылаахтарын ааттара-суоллара, хаһан, хантан ыҥырыллан барбыттара, төннүбүттэрин эбэтэр эргиллибэтэхтэрин туһунан сибидиэнньэлэр кичэллээхтик хараллан сытар, биир киэн туттар эспэнээппит буолар. Быйыл үбүлүөйдээх сылга «Чымадааҥҥа түмэл» диэн сонун тэрээһини ыыттыбыт.

Ол курдук, ыам ыйын 8 күнүгэр Ленин проспегар араас аахсыйалар, оонньуулар, уруоктар, кэнсиэрдэр тэриллибиттэрэ. Биһиги «Чымадааҥҥа түмэл» уруокпут Марха түөлбэтин олохтоохторо Аҕа дойду Улуу сэриитигэр  Кыайыыга кылааттарын сырдатыыга ананна. Олохтоохтор оччотооҕу тэрилтэлэр үлэлэрин-хамнастарын, фроҥҥа көмөлөрүн, биир дойдулаахтарын дьылҕаларын олус сэҥээрэ билистилэр. Саһарбыт хаартыскаларынан, докумуоннарынан, туттар малларынан ол кэми кытары алтыһан ааспыт курдук сананнылар. Устуоруйа кэрэһиттэрин: мэтээллэри, хаһыаттары, саллааттар суруктарын уо.д.а. тутан-хабан көрөр кыахтаннылар.  

Салгыы 1941-1945 сылларга буолан ааспыт бэлиэ түгэннэринэн, өйдөбүнньүк дааталарынан биктэриинэ ыытылынна. Кыайыылаахтар киин бибилэтиэкэ ситимиттэн өйдөбүнньүк бэлэхтэри тутан үөрдүлэр.  

Маннык бырайыактар хас биирдии киһиэхэ, оҕоҕо олус тиийимтиэлэр. Ыччаттар байыаннай кэм малларын илиилэригэр тутан, үйэлэри ситимнииллэр. Бырайыак биир улахан уратыта – эспэнээттэр биир чымадаан иһигэр батар буоланнар, ханна баҕарар илдьэ тиийэн кэпсииргэ табыгастаахтар. Маннык тэрээһини аны оскуолаларга, көһө сылдьар тэрээһиннэргэ ыытар былааннаахпыт.

Дьокутааттары кытары үлэ

– Биһиги бибилэтиэкэбитигэр норуот дьокутааттара күүс-көмө буолаллар. 2023 сыл атырдьах ыйын 30 күнүгэр «Устуоруйа страницаларынан» диэн түмэл экспозицията арыллыбыта. Экспозиция арыллыытыгар улахан кылааты киллэрбит, бэлиэ эспэнээттэри туттарбыт дьоммутун ыҥырбыппыт. Онуоха  партнердарбытынан норуот дьокутааттара Павел Петров уонна Виктор Лебедев буолбуттара. Кинилэр бибилэтиэкэ сайдыытыгар өрүү көмөлөһөллөр,  ыарырҕатар боппуруостарбытын быһаарсарга тирэх буолаллар.

Ааҕааччыларбыт төрөөбүт түөлбэлэрин устуоруйатын араас туттар малларынан, кэрэхсэбиллээх кинигэлэринэн, саһарбыт суруктарынан билсэллэр. Виктор Лебедев былыргы өтүүгү түмэлгэ бэлэхтээбитэ. Ол өтүүгү Мархаҕа буолбут улахан баһаар кэнниттэн булбуттара биллэр. Коллекционер, талааннаах экэнэмиис, мэдиссиинэ эйгэтигэр киэҥник биллэр-көстөр Анатолий Хохолов биэрбит эспэнээттэрэ улахан болҕомтону тардаллар. Киниэхэ ССРС саҕанааҕы мал-сал арааһа хараллан сытар. «Сэбиэскэй кэм мэдиссиинэтэ» диэн доруобуйа харыстабылын сайдыытын сэгэтэр быыстапканы туруорбута улахан сэҥээриини ылла. Сорох тэриллэр билигин даҕаны туттуллаллар, сорохторун түмэллэргэ эрэ көрүөххэ сөп. Маны таһынан, кини мунньубут эспэнээттэрэ – Ыраахтаҕылаах Арассыыйа саҕанааҕы харчылар – анал битириинэҕэ турбуттара. Саамай интэриэһи тардыбыт экспозициябыт – Мархатааҕы оҕо дьиэтэ буолар. Бу кэллиэксийэбитин биир хаартыскаттан саҕалаабыппыт. Ити  курдук түмэлбит сыллата кэҥии, улаата турар.

Марха бибилэтиэкэтэ -- оҕо-аймах, ыччат, улахан дьон тоҕуоруһар сирэ, кинигэ олоххо сирдиир суолдьутун туоһута. Дьокуускайдааҕы киин бибилэтиэкэни кытары бииргэ үлэлиир буолан, кинилэр оҥорор өҥөлөрүн барытын толорор. Холобур, библиографическай ыспыраапкалары бэлэмниир, төрүччүнү булууга сүбэлиир-амалыыр, хайысха биэрэр. Кэлэн иһэр Бибилэтиэкэ күнүн көрсө биир идэлээхтэрбитин, кинигэни таптааччылары эҕэрдэлиибит, ситиһиилээх үлэни баҕарабыт.

Хаартыска: “Встреча” бибилэтиэкэ архыыбыттан