Общество

Дьокуускай куорат 1 №-дээх поликлиникатын педиатр-бырааһа Светлана Вадимовна Анисимова «Чөл олох нэдиэлэтинэн» оҕо доруобуйатын бөҕөргөтүү суолларын кэпсиир.

Хотугу тыйыс климат усулуобуйатыгар төрөппүт улахан оруола, күннээҕи аһылык рациона, гаджеттары туора тутан утуйар эрэсиими тутуһуу уонна күҥҥэ 60 мүнүүтэттэн итэҕэһэ суох хамсаныы наадата тоһоҕолоон бэлиэтэнэр. Ыстатыйаҕа үөрэх дьыла саҕаламмытынан сибээстээн харах мөлтөөһүнүн, сиһэ токуруйуутун сэрэтии уонна стресскэ киирии бастакы бэлиэлэрин билиини туһунан сүбэлэр бааллар. Төрөппүт холобура — чөл олох сүрүн тирэҕэ диэн быраас санаатын тиэрдэр.

--  Светлана Вадимовна, дорообо. Бу нэдиэлэҕэ дойду үрдүнэн «Чөл олох нэдиэлэтэ» диэн хамсааһын ыытылла турар. Биһиэхэ бу тиэмэ ордук суолталаах — биһиги климаппыт тыйыс, сайыммыт кылгас, оттон кыһыммыт тоҕус ый устата салҕанар. Бу усулуобуйалар оҕо доруобуйатыгар хайдах бөҕөргөтөбүт?

-- Үтүө күнүнэн! Эһиги сөпкө этэҕит, хоту сир уратылара бэйэтин быраабылаларын соҥнуур. Биһиги эппит-сииммит кыһын устата сылааһы тутар туһугар элбэх энергияны барыыр. Ол иһин саха оҕотугар чөл олох – бу сурунаалтан ылыллыбыт муода буолбатах, бу тыыннаах хаалар уонна сайдар туһугар булгуччулаах ирдэбил.

Чөл олох төрүттэрэ кыра саастан ууруллаллар, манна сүрүн оруолу дьиэ кэргэн ылар. Оҕо улахан дьону үтүктэн үөрэнэр. Ийэтэ минус биэс кыраадыска чараастык таҥнан баран сүүрэ сылдьар уонна аһылыгар бутерброд эрэ сиир буоллаҕына, оскуола оҕотуттан суораты уонна сарсыардааҥҥы эрчиллиини таптыыры ирдиир сатаммат.

-- «Хотугу доруобуйа» састааптарын ырытыаҕыҥ. Бастатан туран, аһылык. Кылгас сайыммытыгар Бааһынай ырыынага олохтоох оҕуруот аһынан туолар, ол эрээри кыһын рациоммут дьадайар. Оҕону иммунитетын бөҕөргөтөр туһугар тугунан аһыыбыт?

--  Ас арааһа элбэх уонна оҕо сааһыгар эппиэттиир буолуохтаах. Сайын курдук буолбатаҕын да иһин, остуолга хайаан да оҕуруот аһа баар буолуохтаах (биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр үүннэриллибит моркуоп, сүбүөкүлэ, хаппыыста), куруппа, эт, хоту дойду балыга уонна үүт ас. Төрөппүттэр болҕомтолорун перекуска уурабын. Уруок бүтэн, оҕолор аччык кэлэллэр. Оччоҕуна бурдук ас, сакалаат эбэтэр фастфуд сииллэр. Бу улахан алҕас. Саахар энергияны түргэнник биэрэр, онтон чаас аҥарынан киһи мэйиитэ утуйар, күүһэ эстэр, ол настарыанньаҕа уонна болҕомтоҕо охсор. Сөп аһылык култуурата – күҥҥэ 4–5-тэ аһааһын. Сарсыарда итии уонна иҥэмтиэлээх буолуохтаах. Оттон саамай уустуга – гаджеттара суох аһааһын. Оҕо мультигы көрө сыттаҕына, топпутун билбэт уонна нуорманы таһынан сиир.

--  Иккис сытыы боппуруос – утуйуу. Билигин балаҕан ыйа, үөрэх дьыла саҕаланна, төрөппүттэр оҕолорун төһө кыалларынан элбэх куруһуокка суруттара сатыыллар. Киэһэлик оҕо көтөҕүллүүлээх уонна утуйуон баҕарбат.

-- Толору утуйуу – бу оҕоҕо босхо иммуномодулятор. Ордук үөрэх ноҕуруускатын кэмигэр сынньанарга бириэмэ наада. Утуйбат буолууттан оҕо түргэнник илистэр уонна вирустарга бэринимтиэ буолар. Нуормалар судургулар: алын кылаас үөрэнээччилэрэ 9–12 чаас, улаатан эрэр оҕолор 8–10 чаас утуйуохтаахтар. Оҕону кэмигэр утутар туһугар ритуал тутуһуллуохтаах: хоһу салгылатыы, табыгастаах температура, хараҥа уот. Утуйуох иннинэ чаас аҥара гаджеттары туттубат ордук. Сырдык экран циркаднай ритмнары алдьатар. Мин приеммар хараҕын анна хараарбыт оҕолору элбэхтик көрөбүн – бу хроническайдык утуйбат буолуу бастакы бэлиэтэ.

-- Хамсанабыт эмиэ аҕыйах. Ахсынньыттан саҕалаан хаар типтэҕинэ, силлиэ түстэҕинэ, таһырдьа тахсыбаккын. Быраастар сүбэлиир 60 мүнүүтэлэрин ханна гынабытый, хайдах хамсанабытый?

--  Оҕолорго уонна эрдигэс оҕолорго күҥҥэ 60 мүнүүтэ хамсаныы ирдэнэр. Ол эрээри бу ноҕуруусканы үллэриэххэ сөп. Биир чааһы толору тренировкаҕа анаабакка. Халлаан туран биэрдэҕинэ – күүлэйдиир булгуччулаах. Отут кыраадыс тымныыга да таҕыстахха, сүрүнэ – сылаастык таҥныахха наада. Таһырдьа буурҕа турдаҕына, дьиэ иһигэр хамсаныахха: үҥкүү, йога, көбүөргэ судургу эрчиллиилэр, оонньуулар. Оҕо төһөнөн өр олорор да, соччонон куһаҕан, доруобуйатыгар охсуулаах. Уруогу оҥорон бүттүлэр – турдулар, атахтарын токуруттулар, дьиэни эргийэ хаамтылар. Компьютер иннигэр олоруу ыйааһын эбиллэригэр эрэ буолбакка, эрдэ сиһэ токуруйарыгар уонна хараҕа мөлтүүрүгэр тиэрдэр.

--  Оҕо хараҕа уонна сиһэ ыалдьарын тула тохтуохха. Күһүн оскуолаларга профилактическай көрүүлэр саҕаланнылар. Туох ыарыылары ордук булалларый?

--  Күһүн – диспансеризация чыпчаала. Көрүүлэргэ харах мөлтөөһүнүн (көрөр ноҕурууска улааппытынан) уонна сис токуруйуутун булаллар. Куорат оҕолоругар сколиоз эдэримсээтэ.

Чөл олох – бу судургу күннээҕи үгэстэр холбоһуктара. Манна гигиена эмиэ киирэр. Илиини кичэйэн суунуу ОРВИ уонна ис ыарыыта тарҕанар кутталын хас да бүк кыччатар. Ону тэҥэ вакцинация суолталаах. Хоту сир – куттал зоната, оптуобуска уонна оскуолаҕа симиллии кэмэ. Оттон илии суунуута -- грипп ыарахан содулун тумнарга көмөлөһөр.

-- Психологическай ноҕурууска эмиэ улахан. Балаҕан ыйынааҕы адаптация, иннибитигэр кылгас күн-дьыл күүтэр. Төрөппүт хайдах билиэй – оҕо сүрэҕэ суоҕуттан утуйан, сытан тахсар дуу, эбэтэр стресс киирбититтэн дуу?

--  Стресс бэлиэлэрэ – кыйаханыы, ытааһын, бүгэн хаалыы, утуйуу уонна аһылык кэһиллиитэ, оскуолаҕа барыан баҕарбата. Төрөппүттэр күн ахсын холкутук кэпсэтэргэ бириэмэ булуохтаахтар. Оҕоҕутун болҕомтолоохтук истиҥ, өйөөҥ, атын оҕолору кытта тэҥнээмэҥ. Сорох ардыгар саамай көмөлөөх дьайыы – икки-үс куруһуогу тохтотон, оҕо бэйэтэ баҕарарынан оонньуурун, утуйарын көҥүллээһин буолар. Былааны оҥорорго сааһы уонна уратытын учуоттуохха наада. Оҕо наар сылайар, интэриэһин сүтэрэр буоллаҕына, ноҕуруусканы хат көрүөххэ наада.

-- “Чөл олох нэдиэлэтинэн” төрөппүттэргэ сүрүн сүбэҕит тугуй?

--  Бэйэҕититтэн саҕалааҥ. Оҕолор биһигини үтүктэллэр. Чэгиэн оҕону баҕараҕыт – бэйэҕит төлөпүөҥҥүтүн киэһээҥҥи аска ууран аһааҥ, ирэ-хоро кэпсэтиҥ, кроссовкаҕытын кэтэн, кинилиин күүлэйдии барыҥ. Доруобуйаҕа кыһамньы кыра саастан саҕаланар, улахан дьон холобура оҕо бэйэтигэр эппиэтинэстээх сыһыанын үйэтин тухары иитиэхтиир.

Саха Сирин кыһыннарын тымныыта тыынар уорганнарга ноҕурууска буоларын учуоттаан, өрөспүүбүлүкэ мэдиссиинэтэ оҕо доруобуйатын бөҕөргөтүүгэ ураты болҕомтону уурар. Бастакы сүһүөх звено каадырдарынан хааччыллыыта, поликлиникалары аныгы аппарааттарынан сэбилээһин — бу барыта норуот кэскилин туһугар оҥоһуллар хардыылар. Ол эрэн, хс биирдии төрөппүт оҕотугар бэйэтин болҕомтотун, холобурун ууруохтаах.

“Чөл олох нэдиэлэтэ”— бу биир нэдиэлэлээх акция буолбатах. Бу — уопсастыба доруобуйаҕа сыһыанын уларытар, ыарыыны сэрэтэр (профилактика) бириинсиптэри күннээҕи олох нуорматыгар кубулутар соруктаах далааһыннаах үлэ. Удьуор утум салҕанарын туһугар, бастатан туран, чөл турук наада. Онуоха оҕо саас — акылаат уурар саамай тоҕоостоох кэммит.

-- Светлана Вадимовна, кэпсэтиигит иһин махтал!

Галина МАТВЕЕВА

Хаартыска: Светлана Анисимова тус архыыбыттан