Тыа сирэ

Ааспыт нэдиэлэҕэ Ил  Түмэҥҥэ ыытыллыбыт бырабыыталастыба чааһыгар тахсыбыт кэпсэтиини тула тустаах дьон, тэрилтэлэр ортолоругар дьүүллэһии бара турар. Холобура, Улусмедиа саайтыгар тахсыбыт  Василий Никифоров  ырытыыта бу хоромньулаах, охсуулаах атааннаһыыны быһаарарга туһаайар диэххэ сөп.  Ону киэҥ эйгэҕэ тириэрдэн, эһиги билиигиитигэр таһаарабыт. 

ххх

Олунньу 20 күнүгэр, Ил Түмэн сир сыһыаннаһыытыгар, айылҕа баайыгар уонна экологияҕа сис кэмитиэтигэр “Саха Өрөспүүбүлүкэтин сиригэр-уотугар адьырҕа кыыллар ахсааннарын сүрүннээһин туһунан” диэн тиэмэҕэ бырабыыталыстыба чааһа ыытылынна. Мунньаҕы туһааннаах кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ Андрей Находкин салайан ыытта.

Ситэриилээх былаас уорганын аатыттан экология, айылҕаны туһаныы уонна ойуур хаһаайыстыбатын миниистирин солбуйааччы Николай Додохов дакылааттаата. Ааспыт сылга ыытыллыбыт мониторинг дааннайынан Саха сиригэр 8 тыһ. бөрө баарын, бу ахсаан сорох дьыл 12 тыһыынчаҕа тиийэрин иһитиннэрэн туран, бу адьырҕа ахсаанын сүрүннүүр туһуттан өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтүттэн бөрөһүт-булчуттар ороскуоттарын толуйууга анаан улахан бөрө тириитин 30-туу тыһ., бөрө оҕотун тириитин 10-нуу тыһ. солкуобайга атыылаһыы тэриллэрин эттэ. Ол курдук, ити сыалга былырыын 10 мөл. солкуобай кээмэйдээх субсидия тиксэриллибит буоллаҕына, быйыл түөрт төгүл кыра суума (2,5 мөл. солк.) көрүллүбүт. Бачча үп 85 эрэ бөрө тириитигэр тиийэр.

Ааспыт сылга министиэристибэҕэ отчуоттаммыт сыыппаранан 448 бөрө дьууктаммыт. Оттон үөһэ ыйыллыбыт 10 мөлүйүөҥҥэ “Түүлээҕи тутар киин” ХЭУо 336 тириини бөрөһүттэртэн туппут. Киин дириэктэрэ Егор Андросов этэринэн, квота эрдэ бүтэн, элбэх бөрөһүт туттарбакка хаалбыт, быһа холоон, 250-ча тирии ситэ соҕотуопкаламматах буолуон сөп. Ону бигэргэтэрдии “Өлөөн” МУТ исписэлииһэ, сугулаан дьокутаата Марина Николаева куйаар ситиминэн кэпсэтиигэ кыттан, улуус бөрөһүттэрэ харчы кырыымчык буолан, былырыын биир даҕаны тириини туттарбатахтарын иһитиннэрдэ. Дьиҥинэн, кыыл табалар Өлөөн ыстаадаларыттан 2 тыһ. кэриҥэ дьиэ табатын күрэтэн илдьэ барбыттарын кэнниттэн кыыллары батыһан, бөрө элбээбитин балачча бултастахтара.

Дакылаакка төнүннэххэ, Николай Васильевич министиэристибэ дьаһалларыгар “Булт туһунан уонна бултаныллар кыылы-сүөлү харыстааһын туһунан” СӨ сокуонун 11-с ыстатыйатыгар олоҕуран, бөрөһүттэргэ туйахтаах кыыл булдугар уочараты таһынан көҥүл бэриллэрэ дьону көҕүлүүрүн, сүөһүгэ, сылгыга, табаҕа улахан хоромньу тахсыбыт улуустарыгар Биология ресурсаларын дириэксийэтин сүнньүнэн идэтийбит уонна мобильнай биригээдэлэр үлэлииллэрин, холобур, ааспыт сылга 35 идэтийбит уонна 4 мобильнай биригээдэлэр тэриллэн 209 бөрөнү сууһарбыттарын, биирдиилээн бөрөһүттэргэ 340 хапкаан, 1 860 миэтэрэ уһуннаах туһах торуоһа, 5 торуос буруһууната атыылаһыллан тиксэриллибитин, сыл аайы Булчут күнүгэр бөрөһүттэргэ анаан сэминээр ыытылларын, ону тэҥэ улуустар сайаапкаларынан миэстэтигэр тиийэн үөрэх тэриллэрин ааттаталаата.

Бөрөнү таһынан өссө биир алдьатыылаах адьырҕа – хагдаҥ эһэ. Анкета-ыйытык ньыматынан ааҕыыга 2024 сылга Саха сиригэр 19 803 тыатааҕы баара биллибит. Дьон олоҕор уонна дьиэ кыылыгар-сүөлүгэр суоһаабыт түбэлтэлэригэр эһэ ахсаанын сүрүннүүргэ былырыын 271 быһаарыы тахсан, 132 тыатааҕы “тыынын иһиллээбиттэр”. Эһэ аһара элбээбит уонна нэһилиэнньэлээх пууннарга чугаһаан кутталы үөскэтэр нэһилиэктэригэр Биология ресурсаларын дириэксийэтэ эсэһит-булчуттар биригээдэлэрин тэрийэр. Былырыын көрүллүбүт үпкэ 9 биригээдэ тэриллэн, эсэһиттэр Аммаҕа, Бүлүүгэ, Ленскэйгэ, Муомаҕа, Нерюнгрига, Өлүөхүмэҕэ, Өймөкөөҥҥө, Томпоҕо, Уус Маайаҕа 17 аһыҥастааҕы боччуйбуттар. Маныаха биһиги өрөспүүбүлүкэбит этиитин ылынан, федеральнай министиэристибэ бэйэтин бирикээһигэр уларытыы киллэрэн, адьырҕа кыыл ахсаанын сүрүннүүр болдьоҕу 3 күнтэн 30 күҥҥэ диэри уһаппыта тирэх буолбута саарбаҕа суох.

Бэтэринээрийэ салалтатын дааннайынан, 2024 сылга бөрөлөр 5 854 (2023 с. – 5 764 этэ) дьиэ табатын, 217 (2023 с. 109 этэ) сылгыны уонна 10 ынах сүөһүнү, эһэлэр 781 (2023 с. 846 этэ) дьиэ табатын, 82 (2023 с. 66 этэ) сылгыны уонна 13 ынах сүөһүнү тардыбыттар. Инньэ гынан тыа хаһаайыстыбатыгар 200 мөл. солкуобайтан тахса кээмэйдээх хоромньу оҥоһуллубут. Миниистири солбуйааччы хоромньуну намыратар уонна адьырҕалар ахсааннарын сүрүннүүр туһуттан сыл ахсын булчуттартан бөрө тириитин тутарга төлөнөр 30 тыһ. солкуобайдаах биһирэбил үбү үрдэтэн туран, 20 мөл. солкуобай көрүллүөхтээҕин ыйда.

Манна сыһыаран суруйдахха, Биология ресурсаларын дириэксийэтин дириэктэрин солбуйааччы Иннокентий Семенов Ил Түмэн дьокутаата, кэмитиэт чилиэнэ Тихон Скрябин ыйытыытыгар хоруйдаан, 2025 сылга көрүллүбүт үпкэ 16 эрэ биригээдэ тэриллэр кыахтааҕын, сурдар суоһуур улуустарын бүтүннүү хабан үлэлииргэ кырата 4 мөл. солкуобай көрүллэрэ сөптөөҕүн тоһоҕолоон бэлиэтээтэ.

Дьокутаат Антонина Григорьева: “Саха сиригэр сэбиэскэй саҕана кыыл таба үс популяцията баара. Кыыл таба аҕыйаан, бөрө дьиэ табатыгар көстө. Маннык быһыыга-майгыга адьырҕа ахсаанын сүрүннүүргэ аныгы ханнык көдьүүстээх ньыма баарый?” – диэн чопчуласпытыгар Н. Додохов  ыһыллыы-тоҕуллуу сылларыгар хонтуруол мөлтөөн, Дьааҥы-Индигир популяцията дьон харса суох кыдыйыытыттан эстэ сыспытын, билигин Өлүөнэ-Өлөөн, сундурунскай уонна тыа-ойуур популяциялара бигэ туруктаахтарын итиэннэ ардай аһыылаахтар ахсааннарын сарбыйарга сэбиэскэй былаас сылларыгар киэҥник туһаныллыбыт дьааты туттуу, Ми-2, “Робинсон” курдук дьоҕус бөртөлүөттэри көтүтүү көдьүүстээх буолуоҕун эттэ.

Гаврил Парахин иччитэ суох эбэтэр таһырдьа быраҕыллыбыт, туох даҕаны туһата суох дьэллик ыттары биир сиргэ тутан бүөбэйдииргэ сыл аайы бүддьүөттэн 100 мөл. солкуобай көрүллэрин, оттон тыа хаһаайыстыбатыгар улахан хоромньулаах, дьон тыыныгар кытта суоһуур адьырҕалары бохсорго үп кэмчилэнэриттэн бэркиһиирин биллэрэн: “Миэхэ ыта даҕаны, бөрөтө даҕаны биир. Бу кыыллар ахсааннарын сүрүннүүргэ биир кэлим сыһыан, көрүү олоҕуруохтаах”, – диэтэ.

Кырдьык, күрүлүүр күнүс киһини тыыннаахтыы тутан сэймэктиир, саас аайы кэтээн сытан убаһа, ньирэй этинэн эмсэхтэнэр ыттары кыылларга тэҥниир уолдьаспата дуо? “Сүгэ түһүөр диэри дүлүҥ сынньанар” диэбиккэ дылы, хас иэдээн кэнниттэн аймаммыта буолан баран, уоскуйан хаалабыт. Били оҥоруутун оҥорбут Госдума дьокутаата Бурматов бэйэтинэн кэлэ сылдьыбытыгар эмиэ ньимиликээн буолан, мэтээл эрэ биэрбэккэ ыыттыбыт ээ.

Бырабыыталыстыба чааһыгар “волкособ” диэн бөрө уонна ыт булкуспут хааннаах саҥа биологическай көрүҥ үөдүйбүтэ ахтылынна. Ол эрээри, бу анаан үөрэтиини, чинчийиини эрэйэр боппуруос буоларынан, туспа көрөргө сүбэлэстилэр. Тиэмэҕэ эргилиннэххэ, бөрө ахсаанын сүрүннүүргэ көрүллэр үп эбиллиэ дуо? Экэниэмикэ министиэристибэтин бэрэстэбиитэлэ чуолкай хоруйу биэрбэтэ. Н. Додохов этэрин курдук, бөртөлүөтү туһанар буоллахха, 20 мөлүйүөнү таһынан 40-50 мөл. солкуобай көрүллэрэ эрэйиллэр.

Кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ Андрей Находкин мунньаҕы түмүктүүр тылыгар: “Бырабыыталыстыба чааһыгар бэлэмнэнэр кэммитигэр олус элбэх этии киирдэ. Бүгүҥҥү санаалары эмиэ аахсыахпыт. Кэмитиэт бу хайысханан салгыы үлэлэһиэ. Бырабыыталыстыбаҕа этиилэрбитин бэлэмнээн киллэриэхпит. Ол иһигэр, бастатан, үбүлээһини улаатыннарыы турар.   Бөрө ахсаанын сүрүннүүргэ 18 улуус олохтоох бүддьүөттэн үп көрүнэр. Ортотунан, биир бөрө тыыныгар 20-лии тыһ. солкуобай. Үгүөрүтүк биһирээччилэр даҕаны бааллар. Холобур, Мэҥэ Хаҥалас улууһа бөрө өлөрбүт булчукка 50 тыһ. солкуобайы туттарар. Боломуочуйалаах Экология министиэристибэтэ, улуустар, дьокутааттар, айылҕа баайын туһанааччылар уонна хаһаайыстыбалар, общиналар бары күүспүтүн түмэн, биир сүбэнэн охсустахпытына эрэ адьырҕалар алдьатыыларын намыратар кыахтаахпыт”, – диэтэ.

Василий Никифоров

Хаартыска: Ил  Түмэн пресс-сулууспата, Василий Кононов түһэриилэрэ