29 сыл анараа өттүгэр, 1990 сыл балаҕан ыйын 27 күнүгэр, Саха сирин судаарыстыбаннай сүбэринитиэтин туһунан Дэкэлэрээссийэ ылыллыбыта. Бу историческай докумуон биһиги федеративнай судаарыстыбалыын биир ньыгыл сомоҕобутун, сайдар оҥкулбутун түстээбитэ. Судаарыстыбаннас ылыныахпытыттан үйэ чиэппэриттэн ордук кэм ааста. Бу бэлиэ күҥҥэ саха норуотугар суолдьут сулус буолбут ытык дьоммутун ахтан-санаан ааһабыт, туох үлэ ыытыллыбытын ырытабыт, инники былааннары торумнуубут.
Федот ТУМУСОВ, РФ Судаарыстыбаннай Думатын дьокутаата :
Судаарыстыбаннас диэн омук, уопсастыба өйүнэн-санаатынан, билиитинэн‐көрүүтүнэн, күүһүнэн-уоҕунан, сатабылынан, кытаанах санаатынан ситиһэр ситиһиитэ.
Бастакытынан, дьон-сэргэ “судаарыстыбаннастаах буолуохтаахпыт” диэн өйө-санаата ситиэхтээх.
Иккиһинэн, салайар эргимтэ билиитинэн-көрүүтүнэн судаарыстыбаннаска эппиэттиир таһымнаах буолуохтаах.
Үсүһүнэн, кытаанах бэрээдэги олохтуур күүс-уох баар буолара наада.
Төрдүһүнэн, экэниэмикэни үлэлэтэргэ сөптөөх сатабыллаах дьон- сэргэ баар буолуохтаах.
Бэсиһинэн, бэйэ күүһүнэн сайдарга кытаанах санаа, дьулуур салайааччылартан, бар дьонтон ирдэнэр.
Саха судаарыстыбаннаһа хас да көлүөнэ, элбэх дьон-сэргэ ыра санаатынан, көлөһүнүнэн, кыа хаанынан ситиһиллибитэ.
Улуу Арассыыйа ыраахтааҕытыгар “Сахалар тустарынан былааны” тиксэрэ туран, Сэһэн Ардьакыап “Мин бэйэм сирбэр тирэнэн турабын” диэн кытаанах санаалааҕа. XX үйэ саҕаланыытыгар көҥүл, сахалар олохпутун бэйэбит оҥосторбут туһугар элбэх дьалхааннаах киирсиилэр буолбуттара. Элбэх хаан тохтубута... Түмүгэр автономнай өрөспүүбүлүкэ буолбуппут.
ХХ үйэ бүтүүтүгэр, кэм-кэрдии тосту уларыйар кэмигэр, Саха сирэ иккис өрөспүүбүлүкэни бигэргэппитэ. Саҥа кэмҥэ саҥалыы өрөспүүбүлүкэни чиҥэппит аатырбыт XII ыҥырыылаах СӨ Үрдүкү Сэбиэтин норуодунай дьокутаата буоларбынан киэн туттабын.
Ол дьалхааннаах кэмнэргэ тус бэйэм сэмэй кылааппын эмиэ киллэрсибитим. Ол курдук, 1988 с. аан бастакынан “Нужен территориальный хозрасчет” диэн ыстатыйа таһаарбытым. Ити ыстатыйа тула биир сылы быһа мөккүөр барбыта. Зоя Корнилова салайааччылаах экэнэмиистэр бөлөхтөрө “межотраслевой баланс” диэни оҥорбуттара. Ол барыта экэнэмиичэскэй сүбэринитиэти тэрийэргэ төһүү күүс буолбуттара.
Москуба куоракка аспирантураҕа үөрэнэ сылдьан, Афанасий Петрович Илларионов (оччотооҕуга М.Е.Николаев соратнига) ыҥырыытынан Союзнай Дуогабары чочуйсууга үлэлэспитим. Онно Саха сирэ союзнай өрөспүүбүлүкэ таһыма статустанара сурукка-бичиккэ киирбитэ. Хомойуох иһин, ГКЧП буолан олоххо киирбэтэҕэ.
“Атын киһи көҥүлэ саҕаланар кэмигэр эн көҥүлүҥ бүтэр” диэн тулхадыйбат быраабыла баар. Ол быһыытынан биһиги судаарыстыбаннаспыт кэм-кэрдии ирдэбилигэр сөп түбэһэр туруктаах. Онон биһиги, сахалар, симэлийбэт суолларбытын тобулан, өрүү сайда туруох кэриҥнээхпит.
Уруй-айхал Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр!
Елена ГОЛОМАРЕВА, Ил Түмэн Хоту дойду аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктарын боппуруостарыгар уонна Арктика дьыалаларыгар сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ:
– Балаҕан ыйын 27 күнэ – Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннаһын күнэ. Бу устуоруйа чахчыларын кэрэһэлиир, Саха сирин олохтоохторо үүнэр-сайдар кэскиллэригэр олук уурбут сүдү күн. 1990 с. балаҕан ыйын 27 күнүгэр Саха АССР уон иккис ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэтэ Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай сүбэриниэтин туһунан Дэкэлэрээссийэни ылыммыта. Устуоруйаҕа киирбит докумуон өрөспүүбүлүкэбит социальнай-экэнэмиичэскэй бигэ туруктаах буолуутун, норуот духуобунай сайдыытын түстээбитэ.
Уларыта тутуу кэннэ саҥалыы тэриллибит Арассыыйаҕа толору бырааптаах өрөспүүбүлүкэни тутарга, норуот дьылҕатын түстүүргэ дьоһун хардыы буолбута. Өбүгэлэрбитин кытта ситимнэһэр күммүт диэтэхпинэ, алҕаһаабаппын. Саха норуотун хас да үйэни уҥуордаабат суолун-ииһин дириҥник өйдүүр, саха норуотун уһулуччу тыынын тиэрдэр бырааһынньыкпыт.
Судаарыстыбаннас күнэ ааспыт кэми эрэ кэрэһэлиир буолбатах. Бу сарсыҥҥы күҥҥэ эрэлбит, кэскили түстүүр ытык күммүт. Саха норуотун устуоруйатын, Саха өрөспүүбүлүкэтин кэлэр кэмин түмэр дириҥ суолталаах бырааһынньыкпыт. Судаарыстыбаннаспыт – киэн туттуубут, тирэхпит, эрэлбит!
Андрей НАХОДКИН, Ил Түмэн Сир сыһыаннаһыыларыгар, айылҕа ресурсаларыгар уонна экологияҕа сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ:
– Саха ССР Үрдүкү Сэбиэтэ 1990 сыл балаҕан ыйын 27 күнүгэр Саха сирин устуоруйатыгар саҥа кэрдииһи олохтообут өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннай сүбэриниэтин туһунан Дэкэлэрээссийэни ылыммыта. Маҥнай Саха Сэбиэскэй Социалистическай Өрөспүүбүлүкэ дэммитэ, оттон биир сылынан Саха ССР аата уларыйан, Саха Өрөспүүбүлүкэтэ диэн буолбута.
Саха норуотун инники дьылҕатыгар олук уурбут икки улахан бэлиэ түгэни – Саха Өрөспүүбүлүкэтин уонна Судаарыстыбаннас күннэрин – мэлдьи тэҥҥэ дьүөрэлии тутан көрөбүн. Ыччакка быһаарарбар, нэһилиэнньэни кытта көрсүһүүлэргэ эмиэ тэҥҥэ тутан дириҥник быһаарарга кыһаллабын.
Муус устар 27 күнүгэр Саха автономнай өрөспүүбүлүкэтэ төрүттэммитэ. Норуот дьылҕатыгар улахан эппиэтинэһи ылыммыт тумус туттар дьоммут – Ойуунускай, Омуоһап, Исидор Барахов уо.д.а. – уустук эрээри, чаҕылхай олохторун холобур оҥостобут. 2017-1922 сс. санаан кэлэбин: ыһыллыы-тоҕуллуу кэмэ, саҥа тутулу оҥоруу, “Хайдах буолабыт? Хайдах дьылҕаланабыт?” диэн толкуйдар... Итинник уустук кэмҥэ өркөн өйдөөх, дириҥ толкуйдаах, ыллыктаах тыллаах-өстөөх саха чулуу дьоно инники күөҥҥэ тахсан салайбыттарыгар, саха норуотун инники олоҕор тымтык тыырбыттарыгар үйэ-саас тухары махталлаахпыт. Уһулуччу, чулуу салайааччылар!
Суверенитет ылынан норуоппутугар иккис тыын киирбитэ: Төрүт Сокуоннаммыппыт, былаахтаммаппыт, дьаралыктаммыппыт. Өрөспүүбүлүкэбитин Ил Дархан салайар буолбута. Судаарыстыбаннай Мунньах (Ил Түмэн) өрөспүүбүлүкэ социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыытын быраап өттүнэн төрдүн ситиһиилээхтик хааччыйар, эрэгийиэҥҥэ сокуону оҥоруу хаамыытын тупсарар.
Судаарыстыбаннас күнүнэн саха куттааҕы барыларын ис сүрэхпиттэн эҕэрдэлиибин! Эдэр ыччакка туһаайан этиэм этэ: өрөйүҥ-чөрөйүҥ, саха саргытын салайсыҥ!
Ульяна ВИНОКУРОВА, социология билимин дуоктара, бэрэпиэссэр:
Омук бэйэтин аатынан судаарыстыба буолуута диэн, дьиҥэ, устуоруйаҕа сэдэх көстүү. Үгүс омук дьукаахтаһан судаарыстыба тэринэн олороллор уонна ол судаарыстыба иһигэр бэйэлэрин интэриэстэрин аахсаллар.
Саха омук ити икки уратыны холбуу тута сылдьар буолбута 100 сыл буолла. Ол усталаах-туоратыгар ханнык социальнай сыаллаах, кимнээх былаастара буолара хаста да уларыйда. Ыраахтааҕылаах Арассыыйа империятыгар Саха былааһа диэн буолбакка, чопчу географическай өйдөбүл быһыытынан туттуллубута. Ону өркөн өйдөөхтөр сахатытар соруктаах туруорсубуттара. Ол социалистическай автономияны туруорсууга сындыыс буолбута, үлэлээн иитиллээччилэр былаастарын олохтоон түөрэккэй олукка үктэнэн 70-ча сыл эриспиппит.
Бу бэлиэтиир күммүт Саха сирин олохтоохторун барыларын былааһа диэн биллэриллибитэ уонна Арассыыйа Федерациятын Төрүт сокуонугар-Конституцияҕа Саха Өрөспүүбүлүкэтэ (судаарыстыба) диэн олохтоммута. Маннык үрдүк таһыммыт өссө үс мөлүйүөн квадратнай килэмиэтир иэннээх сиринэн энньэлэммитэ. Бу дьоһуннаах бэлитиичэскэй ситиһиини төрүттээбит омук чаҕылхай историческай субъект буоларын кэрэһэлиир.
Быһыы-майгы уларыйан иһэр да, Саха Өрөспүүбүлүкэтин статуһа 34 сыл тыылла тэппит атаҕын уларыппакка кэллэ. Былыргы силистээх судаарыстыбалары аан дойду каартатыттан симэлитэр айдааннаах иэдээн маннык кэмигэр чөл туруктаах хаалар олус уустук. Онон, бу бэлиэ күн күлүкпүтүгэр имнэнэн, инникилэргэ махтанан, билиҥҥилэргэ өйөбүл буолан, кэнэҕэскилэргэ дурха-хахха, далаһа буолуох кэриҥнээхпит.
Араас историческай кэмҥэ ураты суолталаах өрүттэр инники күөҥҥэ тахсаллар. Билиҥҥи кэмҥэ саха омук иннигэр омугун уратытын суурайтарбат сорук турда. Ону “культурнай код» диэн ааттыыллар. Культурнай код диэн омук бэйэтин билинэр уратытын уонна ис кыаҕын эрчимин тутар өрүттэрэ: олохсуйан олорор ытык сирдэрэ, аата-суола, тыла-өһө, иттинэр дьарыга, салайынар ньымалара, аһа-үөлэ, төрүт өйдөбүллэрэ, олоҕу анаарар көрүүлэрэ, оһуора-бичигэ, таҥаһа-саба, дьиэтэ-уота, ырыата-тойуга, аан дойду олоҕун анаарар көрүүтэ, ыччатын иитэр ньымалара, чэбдигирдинэр уонна бодоруһар ньымалара, иэйэр-куойар сүрэҕэ, толкуйдуур дьоҕура, кэрэни кэрэхсиир туруга, кыһалҕалары үмүрүтэр сатабыллара, үбү-баайы тардар дьарыктара, атын омуктарга сыһыана уо.д.а.
Дьэ бу саха сатабылларын суурайарга туһуламмыт аан дойдуну атыйахтаах уу курдук дьалкылдьытар күүстэр улам ыган, ыгылытан, ис турукка киирэн иһэллэр. Манна аһаҕас уонна сабыылаах буолууну дьүөрэлээһин диэн анал соруктаах бэлэмнэнии, турунуу эрэйиллэр. Биһиги буоллаҕына, сонумсахпыт диэн, аһаҕаспыт диэн, дэллэммит диэн – “эҕирийдэххэ антах, өҕүйдэххэ бэттэх” буола түһэбит.
Онон, аһаҕас уонна ыгым турукка бэйэ дьоһунун, ис кыаҕын, культурнай кодун ыһыктыбакка, өссө эбиитин, сайыннарар сорук турда. Ньурба, Нам улуустара бэйэлэрин культурнай кодтарыгар болҕомто уурар буолбуттара – судаарыстыбаннастаах буолуу ирдэбилигэр дьоһуннаахтык турунуу буолар. Атын да улуустар бэйэлэрин билинэн иһиэхтэрэ диэн эрэнэбин.
Иван ШАМАЕВ, биллэр уопсастыбанньык, билим дуоктара, Өрөспүүбүлүкэтээҕи лиссиэй дириэктэрэ:
– Арассыыйа судаарыстыбатын олоҕо төрдүттэн уларыйар кэмигэр сөп түбэһиннэрэн, 1922 с. Саха автономнай сэбиэскэй өрөспүүбүлүкэтэ тэриллибитэ. Гражданскай сэрии фронун кирбиитигэр уҥуор-маҥаар турааччылар – кыһыллар да, үрүҥнэр да – иккиэн автономнай өрөспүүбүлүкэни тэрийэр санаалаахтара, ону туруулаһар этилэр. Хайа да өрүттэр “Сахалар нуучча судаарыстыбатын иһигэр олоруохтаахпыт” диэн өйү-санааны тутуһаллара. Саха чулуу уолаттара М.К. Аммосов, Былатыан Ойуунускай, Исидор Барахов уо.д.а өрөспүүбүлүкэ буолары ситиспиттэрэ. 70 сыл устата Сэбиэскэй кэмҥэ олорбуппут.
Сойуус сууллар кэмигэр быыс кэм кэлбитэ (бу тылы Л.А. Афанасьев-Тэрис туттара). М.Е. Николаев лиидэрдээх салалта саҥа кэмҥэ инники күөҥҥэ сылдьан, уһуну-ырааҕы толкуйдаан иккис өрөспүүбүлүкэни тэрийбиттэрэ. 1990 сылтан саҥа судаарыстыба өрөспүүбүлүкэлэрэ сүбэринитиэттэрин биллэрэн барбыттара. Биһиги, Саха сирин, сүбэринитиэтин Дэкэлэрээссийэтэ 1990 с. балаҕан ыйын 27 күнүгэр ылылынныбыта. Арассыыйа хайдах судаарыстыба буолара быһаарыллар эппиэтинэстээх кэмэ тирээн кэлбитэ. Бу кэмҥэ саха интэлигиэнсийэтэ, уопсастыбаннаһа бэйэтин санаатын киэҥник этэрин ситиспиттэрэ. Санаан көрүҥ, Арассыыйа үрдүнэн Саха сирэ бастакынан Төрүт Сокуону (Конституцияны) оҥорбута. Сорохтор “Чечня Констутицията эрдэ оҥоһуллубута”, – диэхтэрэ. Кинилэр Төрүт Сокуоннарын ис хоһооно атын этэ (Дудаев салайбыт кэмэ. Сэрэйдэххэ, “отой туспа барабыт” эҥин диэн тыллардааҕа буолуо). Саха сиригэр оҥоһуллар докумуоннар хара бастааҥҥыттан Арассыыйа састаабыгар хаалар ис хоһоонноохторо. Төрүт Сокуонун ол чэрчитинэн оҥоһуллубута. Иккиһинэн Татарстан Төрүт Сокуоннаммыта, ол курдук өрөспүүбүлүкэлэр утум-ситим ылынан барбыттара. 1992 с. Саха сирэ Төрүт Сокуону хайдах аан бастакынан ылыммытын ситэ өйдүү иликпит. Маны сыыйа өйдөөн иһиэхпит диэн эрэнэбин.
Билиҥҥи кэм тыын кыһалҕалара. Улахан киирсии төрөөбүт тылга бара турар. “Тэрилтэ, атыы-эргиэн кииннэрин ааттара уо.д.а. аҥардас нууччалыы эрэ суруллуохтаах” диэн саҥа сокуон бырайыага Судаарыстыба Думатыгар киирбитэ. Дьиҥэ, омук тылыттан киирии сурук элбэҕиттэн сылтаан бу сокуон бырайыага оҥоһуллубута эрээри, судаарыстыба иһигэр олорор, атын тыллаах норуоттары эмиэ хаарыйбыта. Ити сокуон олоххо киирэн үлэлээн бардаҕына, кэлин тиһэҕэр “Чороон”, “Алгыс” диэн курдук уу сахалыы ааттаах тэрилтэлэрбит суох буолар чинчилээхтэрэ. Бу боппуруоска уопсастыбанньык Алла Ноговицына күүскэ киирсибитэ, сокуон бырайыагар көннөрүү оҥорон Ил Түмэҥҥэ киллэрбитэ. Кини этиитин Ил Түмэн бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччы А.Н. Жирков өйөөбүтэ, Судаарыстыба Думатыгар тиийэ туруорсубута. Иннэ гынан, саҥа сокуоҥҥа көннөрүүлэр киирбиттэрэ, ити чааһыгар куттаммаппыт.
Билигин иккис улахан киирсии Арассыыйа норуоттарын тылын сокуонун тула бара турар. Анал хамыыһыйа оҥорбут сокуонун бырайыагар “Арассыыйа судаарыстыбатыгар олорор киһи барыта төрөөбүт тыла нуучча тыла буолуохтаах” диэн ыстатыйа киирэ сылдьар. Биһиги, биллэн турар, нуучча тылын таптыыбыт, билэбит, өссө дириҥник билэргэ-көрөргө дьулуһабыт. Ол гынан баран, эппитигэр-хааммытыгар иҥэриммит төрүт тылбыт – саха тыла. Былырыын сэтинньигэ тыл сэбиэтин мунньаҕа буолуоҕуттан саҕалаан уопсастыбанньык Вилюяна Никитина туох баар күүһүн-күдэҕин ууран туран ылыннарыылаахтык туруорсар, уопсастыбаннаһы атаҕар туруоран күүстээх үлэ бара турар. Бастаан утаа атын омуктар туора туран хаалар чинчилээхтэрэ. Бу боппуруоска Төрөөбүт тыллары үөрэтэр, харыстыыр уонна сайыннарар киин салайааччыта Ф.В. Габышева тугунан да солбуллубат улахан өҥөлөөх. Чечнянан, Татарстанынан, Москубанан айаннаабыта, олохтоох тыл үөрэхтээхтэрин, учуонайдары, уопсастыбаннаһы кытта кэпсэппитэ. Мин өйдүүрбүнэн, Дьокуускайга дойду таһымнаах икки улахан мунньаҕы тэрийдэ. Татаардар судаарыстыбаннай сэбиэттэрэ “уһуктан” эмиэ туруулаһарга барда.
Ил Түмэҥҥэ Александр Жирков туох баар күүһүн ууран туран бу боппуруоска эмиэ күүскэ үлэлэһэр. Атын дьокутааттарга эҥкилэ суох холобур буолар салайааччы.
Анал хамыыһыйа оҥорбут сокуонун бырайыага Судаарыстыба Думатыгар өссө киирэ илик, ол иһин улаханнык саҥаран салгыны хамсаппаппыт. Биһиги, сахалар, төрөөбүт тылбыт – саха тыла диэн билинэр бырааптаахпыт. Ил Түмэн, уопсастыбаннас туруорсуутунан саха тылын төрөөбүт тылбыт диэн билинэр сокуоммут ылылыннлыаҕа диэн эрэнэбит! Туругурдун, саха Судаарыстыбаннаһа!
Валерий Луковцев, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, “Айар” кинигэ кыһатын сүрүн эрэдээктэрэ:
– Судаарыстыбаннас – ханнык баҕарар омук модун дурдата-хаххата. Дьоллоох омук ньургуннара устуоруйа былдьаһыктаах кэмигэр тосхойбут түгэни мүччү туппакка ситиһэллэр. Аан дойдуга сахаттан хас эмэ бүк элбэх омук ону кыайбаккалар эрэйи көрөллөр. Холобур: уонунан мөлүйүөн ахсааннаах курд, уйгуур, о.д.а норуоттар. Ол иһин судаарыстыбаннас суолтатын өйдүөх, харыстыах тустаахпыт. Автономнай өрөспүүбүлүкэни турууласпыт чулуулары өрүү махталынан өйдүүбүт. Кыһыл-үрүҥ өттүгэр охсуспут дьон сүрүн соруктара судаарыстыбаннас этэ. Кинилэр Дойдуһа, Мунньан, Тыгын Дарханнар, онтон Бөдьөкө, Мымах, Лөгөй саҕаттан саха бастыҥ дьоно турууласпыт бэйэ сиригэр-уотугар быраабын, инники кэскили хааннара тохтон, олохторун толук ууран туран ситиспиттэрэ. Инньэ гынан, күн бүгүн омук уратытын суурайар глобализация, аһара кииннээһин үйэтигэр саха бэйэтин салайынар, көмүскэнэр Иллээх, Ил Түмэннээх, Ил Дарханнаах, сирдээх-уоттаах. Билигин сорохтор “ити барыта көрүнньүк эрэ, улахан туһата суох” диэн куолулууллар. Ол сыыһа, ситэ өйдөөбөт быһыы. Элбэҕи этэ барбакка, урукку автономнай уокуруктарын статуһа тохтотуллубут омуктар билиҥҥи ыарахан балаһыанньаларын тэҥнээн көрдөххө, барыта өйдөнөр. Онон баары, ситиһиллибити сыаналыахха, харыстыахха наада. Күн-дьыл, быһыы-майгы араастаан уларыйар. Тахсыы-түһүү да буолан ылар. Тиис-тыҥырах тиийэринэн баары туруулаһыы – өбүгэлэр, аҕа, кэлэр көлүөнэ иннигэр ытык иэс.
Өрөспүүбүлүкэ болуоссата, Аан Дархан М.Е.Николаев аатынан уулусса, автономияны төрүттээбиттэр өйдөбүнньүк мэҥэлэр баар буоллулар. Ол барыта норуот талбыт дьокутааттарын, бары таһымнаах салайааччылар эппиэтинэстэрин өйдөтөр. Бар дьон салалтаҕа итэҕэлэ баарын тухары инникигэ эрэлбит күүстээх!
Диана КЛЕПАНДИНА.
Информация о материале
Диана Клепандина
Диана Клепандина
27.09.25 14:54
29 сыл анараа өттүгэр, 1990 сыл балаҕан ыйын 27 күнүгэр, Саха сирин судаарыстыбаннай сүбэринитиэтин туһунан Дэкэлэрээссийэ ылыллыбыта. Бу историческай докумуон биһиги федеративнай судаарыстыбалыын биир ньыгыл сомоҕобутун, сайдар оҥкулбутун түстээбитэ. Судаарыстыбаннас ылыныахпытыттан үйэ чиэппэриттэн ордук кэм ааста. Бу бэлиэ күҥҥэ саха норуотугар суолдьут сулус буолбут ытык дьоммутун ахтан-санаан ааһабыт, туох үлэ ыытыллыбытын ырытабыт, инники былааннары торумнуубут.
Федот ТУМУСОВ, РФ Судаарыстыбаннай Думатын дьокутаата :
Судаарыстыбаннас диэн омук, уопсастыба өйүнэн-санаатынан, билиитинэн‐көрүүтүнэн, күүһүнэн-уоҕунан, сатабылынан, кытаанах санаатынан ситиһэр ситиһиитэ.
Бастакытынан, дьон-сэргэ “судаарыстыбаннастаах буолуохтаахпыт” диэн өйө-санаата ситиэхтээх.
Иккиһинэн, салайар эргимтэ билиитинэн-көрүүтүнэн судаарыстыбаннаска эппиэттиир таһымнаах буолуохтаах.
Үсүһүнэн, кытаанах бэрээдэги олохтуур күүс-уох баар буолара наада.
Төрдүһүнэн, экэниэмикэни үлэлэтэргэ сөптөөх сатабыллаах дьон- сэргэ баар буолуохтаах.
Бэсиһинэн, бэйэ күүһүнэн сайдарга кытаанах санаа, дьулуур салайааччылартан, бар дьонтон ирдэнэр.
Саха судаарыстыбаннаһа хас да көлүөнэ, элбэх дьон-сэргэ ыра санаатынан, көлөһүнүнэн, кыа хаанынан ситиһиллибитэ.
Улуу Арассыыйа ыраахтааҕытыгар “Сахалар тустарынан былааны” тиксэрэ туран, Сэһэн Ардьакыап “Мин бэйэм сирбэр тирэнэн турабын” диэн кытаанах санаалааҕа. XX үйэ саҕаланыытыгар көҥүл, сахалар олохпутун бэйэбит оҥосторбут туһугар элбэх дьалхааннаах киирсиилэр буолбуттара. Элбэх хаан тохтубута... Түмүгэр автономнай өрөспүүбүлүкэ буолбуппут.
ХХ үйэ бүтүүтүгэр, кэм-кэрдии тосту уларыйар кэмигэр, Саха сирэ иккис өрөспүүбүлүкэни бигэргэппитэ. Саҥа кэмҥэ саҥалыы өрөспүүбүлүкэни чиҥэппит аатырбыт XII ыҥырыылаах СӨ Үрдүкү Сэбиэтин норуодунай дьокутаата буоларбынан киэн туттабын.
Ол дьалхааннаах кэмнэргэ тус бэйэм сэмэй кылааппын эмиэ киллэрсибитим. Ол курдук, 1988 с. аан бастакынан “Нужен территориальный хозрасчет” диэн ыстатыйа таһаарбытым. Ити ыстатыйа тула биир сылы быһа мөккүөр барбыта. Зоя Корнилова салайааччылаах экэнэмиистэр бөлөхтөрө “межотраслевой баланс” диэни оҥорбуттара. Ол барыта экэнэмиичэскэй сүбэринитиэти тэрийэргэ төһүү күүс буолбуттара.
Москуба куоракка аспирантураҕа үөрэнэ сылдьан, Афанасий Петрович Илларионов (оччотооҕуга М.Е.Николаев соратнига) ыҥырыытынан Союзнай Дуогабары чочуйсууга үлэлэспитим. Онно Саха сирэ союзнай өрөспүүбүлүкэ таһыма статустанара сурукка-бичиккэ киирбитэ. Хомойуох иһин, ГКЧП буолан олоххо киирбэтэҕэ.
“Атын киһи көҥүлэ саҕаланар кэмигэр эн көҥүлүҥ бүтэр” диэн тулхадыйбат быраабыла баар. Ол быһыытынан биһиги судаарыстыбаннаспыт кэм-кэрдии ирдэбилигэр сөп түбэһэр туруктаах. Онон биһиги, сахалар, симэлийбэт суолларбытын тобулан, өрүү сайда туруох кэриҥнээхпит.
Уруй-айхал Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр!
Елена ГОЛОМАРЕВА, Ил Түмэн Хоту дойду аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктарын боппуруостарыгар уонна Арктика дьыалаларыгар сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ:
– Балаҕан ыйын 27 күнэ – Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннаһын күнэ. Бу устуоруйа чахчыларын кэрэһэлиир, Саха сирин олохтоохторо үүнэр-сайдар кэскиллэригэр олук уурбут сүдү күн. 1990 с. балаҕан ыйын 27 күнүгэр Саха АССР уон иккис ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэтэ Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай сүбэриниэтин туһунан Дэкэлэрээссийэни ылыммыта. Устуоруйаҕа киирбит докумуон өрөспүүбүлүкэбит социальнай-экэнэмиичэскэй бигэ туруктаах буолуутун, норуот духуобунай сайдыытын түстээбитэ.
Уларыта тутуу кэннэ саҥалыы тэриллибит Арассыыйаҕа толору бырааптаах өрөспүүбүлүкэни тутарга, норуот дьылҕатын түстүүргэ дьоһун хардыы буолбута. Өбүгэлэрбитин кытта ситимнэһэр күммүт диэтэхпинэ, алҕаһаабаппын. Саха норуотун хас да үйэни уҥуордаабат суолун-ииһин дириҥник өйдүүр, саха норуотун уһулуччу тыынын тиэрдэр бырааһынньыкпыт.
Судаарыстыбаннас күнэ ааспыт кэми эрэ кэрэһэлиир буолбатах. Бу сарсыҥҥы күҥҥэ эрэлбит, кэскили түстүүр ытык күммүт. Саха норуотун устуоруйатын, Саха өрөспүүбүлүкэтин кэлэр кэмин түмэр дириҥ суолталаах бырааһынньыкпыт. Судаарыстыбаннаспыт – киэн туттуубут, тирэхпит, эрэлбит!
Андрей НАХОДКИН, Ил Түмэн Сир сыһыаннаһыыларыгар, айылҕа ресурсаларыгар уонна экологияҕа сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ:
– Саха ССР Үрдүкү Сэбиэтэ 1990 сыл балаҕан ыйын 27 күнүгэр Саха сирин устуоруйатыгар саҥа кэрдииһи олохтообут өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннай сүбэриниэтин туһунан Дэкэлэрээссийэни ылыммыта. Маҥнай Саха Сэбиэскэй Социалистическай Өрөспүүбүлүкэ дэммитэ, оттон биир сылынан Саха ССР аата уларыйан, Саха Өрөспүүбүлүкэтэ диэн буолбута.
Саха норуотун инники дьылҕатыгар олук уурбут икки улахан бэлиэ түгэни – Саха Өрөспүүбүлүкэтин уонна Судаарыстыбаннас күннэрин – мэлдьи тэҥҥэ дьүөрэлии тутан көрөбүн. Ыччакка быһаарарбар, нэһилиэнньэни кытта көрсүһүүлэргэ эмиэ тэҥҥэ тутан дириҥник быһаарарга кыһаллабын.
Муус устар 27 күнүгэр Саха автономнай өрөспүүбүлүкэтэ төрүттэммитэ. Норуот дьылҕатыгар улахан эппиэтинэһи ылыммыт тумус туттар дьоммут – Ойуунускай, Омуоһап, Исидор Барахов уо.д.а. – уустук эрээри, чаҕылхай олохторун холобур оҥостобут. 2017-1922 сс. санаан кэлэбин: ыһыллыы-тоҕуллуу кэмэ, саҥа тутулу оҥоруу, “Хайдах буолабыт? Хайдах дьылҕаланабыт?” диэн толкуйдар... Итинник уустук кэмҥэ өркөн өйдөөх, дириҥ толкуйдаах, ыллыктаах тыллаах-өстөөх саха чулуу дьоно инники күөҥҥэ тахсан салайбыттарыгар, саха норуотун инники олоҕор тымтык тыырбыттарыгар үйэ-саас тухары махталлаахпыт. Уһулуччу, чулуу салайааччылар!
Суверенитет ылынан норуоппутугар иккис тыын киирбитэ: Төрүт Сокуоннаммыппыт, былаахтаммаппыт, дьаралыктаммыппыт. Өрөспүүбүлүкэбитин Ил Дархан салайар буолбута. Судаарыстыбаннай Мунньах (Ил Түмэн) өрөспүүбүлүкэ социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыытын быраап өттүнэн төрдүн ситиһиилээхтик хааччыйар, эрэгийиэҥҥэ сокуону оҥоруу хаамыытын тупсарар.
Судаарыстыбаннас күнүнэн саха куттааҕы барыларын ис сүрэхпиттэн эҕэрдэлиибин! Эдэр ыччакка туһаайан этиэм этэ: өрөйүҥ-чөрөйүҥ, саха саргытын салайсыҥ!
Ульяна ВИНОКУРОВА, социология билимин дуоктара, бэрэпиэссэр:
Омук бэйэтин аатынан судаарыстыба буолуута диэн, дьиҥэ, устуоруйаҕа сэдэх көстүү. Үгүс омук дьукаахтаһан судаарыстыба тэринэн олороллор уонна ол судаарыстыба иһигэр бэйэлэрин интэриэстэрин аахсаллар.
Саха омук ити икки уратыны холбуу тута сылдьар буолбута 100 сыл буолла. Ол усталаах-туоратыгар ханнык социальнай сыаллаах, кимнээх былаастара буолара хаста да уларыйда. Ыраахтааҕылаах Арассыыйа империятыгар Саха былааһа диэн буолбакка, чопчу географическай өйдөбүл быһыытынан туттуллубута. Ону өркөн өйдөөхтөр сахатытар соруктаах туруорсубуттара. Ол социалистическай автономияны туруорсууга сындыыс буолбута, үлэлээн иитиллээччилэр былаастарын олохтоон түөрэккэй олукка үктэнэн 70-ча сыл эриспиппит.
Бу бэлиэтиир күммүт Саха сирин олохтоохторун барыларын былааһа диэн биллэриллибитэ уонна Арассыыйа Федерациятын Төрүт сокуонугар-Конституцияҕа Саха Өрөспүүбүлүкэтэ (судаарыстыба) диэн олохтоммута. Маннык үрдүк таһыммыт өссө үс мөлүйүөн квадратнай килэмиэтир иэннээх сиринэн энньэлэммитэ. Бу дьоһуннаах бэлитиичэскэй ситиһиини төрүттээбит омук чаҕылхай историческай субъект буоларын кэрэһэлиир.
Быһыы-майгы уларыйан иһэр да, Саха Өрөспүүбүлүкэтин статуһа 34 сыл тыылла тэппит атаҕын уларыппакка кэллэ. Былыргы силистээх судаарыстыбалары аан дойду каартатыттан симэлитэр айдааннаах иэдээн маннык кэмигэр чөл туруктаах хаалар олус уустук. Онон, бу бэлиэ күн күлүкпүтүгэр имнэнэн, инникилэргэ махтанан, билиҥҥилэргэ өйөбүл буолан, кэнэҕэскилэргэ дурха-хахха, далаһа буолуох кэриҥнээхпит.
Араас историческай кэмҥэ ураты суолталаах өрүттэр инники күөҥҥэ тахсаллар. Билиҥҥи кэмҥэ саха омук иннигэр омугун уратытын суурайтарбат сорук турда. Ону “культурнай код» диэн ааттыыллар. Культурнай код диэн омук бэйэтин билинэр уратытын уонна ис кыаҕын эрчимин тутар өрүттэрэ: олохсуйан олорор ытык сирдэрэ, аата-суола, тыла-өһө, иттинэр дьарыга, салайынар ньымалара, аһа-үөлэ, төрүт өйдөбүллэрэ, олоҕу анаарар көрүүлэрэ, оһуора-бичигэ, таҥаһа-саба, дьиэтэ-уота, ырыата-тойуга, аан дойду олоҕун анаарар көрүүтэ, ыччатын иитэр ньымалара, чэбдигирдинэр уонна бодоруһар ньымалара, иэйэр-куойар сүрэҕэ, толкуйдуур дьоҕура, кэрэни кэрэхсиир туруга, кыһалҕалары үмүрүтэр сатабыллара, үбү-баайы тардар дьарыктара, атын омуктарга сыһыана уо.д.а.
Дьэ бу саха сатабылларын суурайарга туһуламмыт аан дойдуну атыйахтаах уу курдук дьалкылдьытар күүстэр улам ыган, ыгылытан, ис турукка киирэн иһэллэр. Манна аһаҕас уонна сабыылаах буолууну дьүөрэлээһин диэн анал соруктаах бэлэмнэнии, турунуу эрэйиллэр. Биһиги буоллаҕына, сонумсахпыт диэн, аһаҕаспыт диэн, дэллэммит диэн – “эҕирийдэххэ антах, өҕүйдэххэ бэттэх” буола түһэбит.
Онон, аһаҕас уонна ыгым турукка бэйэ дьоһунун, ис кыаҕын, культурнай кодун ыһыктыбакка, өссө эбиитин, сайыннарар сорук турда. Ньурба, Нам улуустара бэйэлэрин культурнай кодтарыгар болҕомто уурар буолбуттара – судаарыстыбаннастаах буолуу ирдэбилигэр дьоһуннаахтык турунуу буолар. Атын да улуустар бэйэлэрин билинэн иһиэхтэрэ диэн эрэнэбин.
Иван ШАМАЕВ, биллэр уопсастыбанньык, билим дуоктара, Өрөспүүбүлүкэтээҕи лиссиэй дириэктэрэ:
– Арассыыйа судаарыстыбатын олоҕо төрдүттэн уларыйар кэмигэр сөп түбэһиннэрэн, 1922 с. Саха автономнай сэбиэскэй өрөспүүбүлүкэтэ тэриллибитэ. Гражданскай сэрии фронун кирбиитигэр уҥуор-маҥаар турааччылар – кыһыллар да, үрүҥнэр да – иккиэн автономнай өрөспүүбүлүкэни тэрийэр санаалаахтара, ону туруулаһар этилэр. Хайа да өрүттэр “Сахалар нуучча судаарыстыбатын иһигэр олоруохтаахпыт” диэн өйү-санааны тутуһаллара. Саха чулуу уолаттара М.К. Аммосов, Былатыан Ойуунускай, Исидор Барахов уо.д.а өрөспүүбүлүкэ буолары ситиспиттэрэ. 70 сыл устата Сэбиэскэй кэмҥэ олорбуппут.
Сойуус сууллар кэмигэр быыс кэм кэлбитэ (бу тылы Л.А. Афанасьев-Тэрис туттара). М.Е. Николаев лиидэрдээх салалта саҥа кэмҥэ инники күөҥҥэ сылдьан, уһуну-ырааҕы толкуйдаан иккис өрөспүүбүлүкэни тэрийбиттэрэ. 1990 сылтан саҥа судаарыстыба өрөспүүбүлүкэлэрэ сүбэринитиэттэрин биллэрэн барбыттара. Биһиги, Саха сирин, сүбэринитиэтин Дэкэлэрээссийэтэ 1990 с. балаҕан ыйын 27 күнүгэр ылылынныбыта. Арассыыйа хайдах судаарыстыба буолара быһаарыллар эппиэтинэстээх кэмэ тирээн кэлбитэ. Бу кэмҥэ саха интэлигиэнсийэтэ, уопсастыбаннаһа бэйэтин санаатын киэҥник этэрин ситиспиттэрэ. Санаан көрүҥ, Арассыыйа үрдүнэн Саха сирэ бастакынан Төрүт Сокуону (Конституцияны) оҥорбута. Сорохтор “Чечня Констутицията эрдэ оҥоһуллубута”, – диэхтэрэ. Кинилэр Төрүт Сокуоннарын ис хоһооно атын этэ (Дудаев салайбыт кэмэ. Сэрэйдэххэ, “отой туспа барабыт” эҥин диэн тыллардааҕа буолуо). Саха сиригэр оҥоһуллар докумуоннар хара бастааҥҥыттан Арассыыйа састаабыгар хаалар ис хоһоонноохторо. Төрүт Сокуонун ол чэрчитинэн оҥоһуллубута. Иккиһинэн Татарстан Төрүт Сокуоннаммыта, ол курдук өрөспүүбүлүкэлэр утум-ситим ылынан барбыттара. 1992 с. Саха сирэ Төрүт Сокуону хайдах аан бастакынан ылыммытын ситэ өйдүү иликпит. Маны сыыйа өйдөөн иһиэхпит диэн эрэнэбин.
Билиҥҥи кэм тыын кыһалҕалара. Улахан киирсии төрөөбүт тылга бара турар. “Тэрилтэ, атыы-эргиэн кииннэрин ааттара уо.д.а. аҥардас нууччалыы эрэ суруллуохтаах” диэн саҥа сокуон бырайыага Судаарыстыба Думатыгар киирбитэ. Дьиҥэ, омук тылыттан киирии сурук элбэҕиттэн сылтаан бу сокуон бырайыага оҥоһуллубута эрээри, судаарыстыба иһигэр олорор, атын тыллаах норуоттары эмиэ хаарыйбыта. Ити сокуон олоххо киирэн үлэлээн бардаҕына, кэлин тиһэҕэр “Чороон”, “Алгыс” диэн курдук уу сахалыы ааттаах тэрилтэлэрбит суох буолар чинчилээхтэрэ. Бу боппуруоска уопсастыбанньык Алла Ноговицына күүскэ киирсибитэ, сокуон бырайыагар көннөрүү оҥорон Ил Түмэҥҥэ киллэрбитэ. Кини этиитин Ил Түмэн бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччы А.Н. Жирков өйөөбүтэ, Судаарыстыба Думатыгар тиийэ туруорсубута. Иннэ гынан, саҥа сокуоҥҥа көннөрүүлэр киирбиттэрэ, ити чааһыгар куттаммаппыт.
Билигин иккис улахан киирсии Арассыыйа норуоттарын тылын сокуонун тула бара турар. Анал хамыыһыйа оҥорбут сокуонун бырайыагар “Арассыыйа судаарыстыбатыгар олорор киһи барыта төрөөбүт тыла нуучча тыла буолуохтаах” диэн ыстатыйа киирэ сылдьар. Биһиги, биллэн турар, нуучча тылын таптыыбыт, билэбит, өссө дириҥник билэргэ-көрөргө дьулуһабыт. Ол гынан баран, эппитигэр-хааммытыгар иҥэриммит төрүт тылбыт – саха тыла. Былырыын сэтинньигэ тыл сэбиэтин мунньаҕа буолуоҕуттан саҕалаан уопсастыбанньык Вилюяна Никитина туох баар күүһүн-күдэҕин ууран туран ылыннарыылаахтык туруорсар, уопсастыбаннаһы атаҕар туруоран күүстээх үлэ бара турар. Бастаан утаа атын омуктар туора туран хаалар чинчилээхтэрэ. Бу боппуруоска Төрөөбүт тыллары үөрэтэр, харыстыыр уонна сайыннарар киин салайааччыта Ф.В. Габышева тугунан да солбуллубат улахан өҥөлөөх. Чечнянан, Татарстанынан, Москубанан айаннаабыта, олохтоох тыл үөрэхтээхтэрин, учуонайдары, уопсастыбаннаһы кытта кэпсэппитэ. Мин өйдүүрбүнэн, Дьокуускайга дойду таһымнаах икки улахан мунньаҕы тэрийдэ. Татаардар судаарыстыбаннай сэбиэттэрэ “уһуктан” эмиэ туруулаһарга барда.
Ил Түмэҥҥэ Александр Жирков туох баар күүһүн ууран туран бу боппуруоска эмиэ күүскэ үлэлэһэр. Атын дьокутааттарга эҥкилэ суох холобур буолар салайааччы.
Анал хамыыһыйа оҥорбут сокуонун бырайыага Судаарыстыба Думатыгар өссө киирэ илик, ол иһин улаханнык саҥаран салгыны хамсаппаппыт. Биһиги, сахалар, төрөөбүт тылбыт – саха тыла диэн билинэр бырааптаахпыт. Ил Түмэн, уопсастыбаннас туруорсуутунан саха тылын төрөөбүт тылбыт диэн билинэр сокуоммут ылылыннлыаҕа диэн эрэнэбит! Туругурдун, саха Судаарыстыбаннаһа!
Валерий Луковцев, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, “Айар” кинигэ кыһатын сүрүн эрэдээктэрэ:
– Судаарыстыбаннас – ханнык баҕарар омук модун дурдата-хаххата. Дьоллоох омук ньургуннара устуоруйа былдьаһыктаах кэмигэр тосхойбут түгэни мүччү туппакка ситиһэллэр. Аан дойдуга сахаттан хас эмэ бүк элбэх омук ону кыайбаккалар эрэйи көрөллөр. Холобур: уонунан мөлүйүөн ахсааннаах курд, уйгуур, о.д.а норуоттар. Ол иһин судаарыстыбаннас суолтатын өйдүөх, харыстыах тустаахпыт. Автономнай өрөспүүбүлүкэни турууласпыт чулуулары өрүү махталынан өйдүүбүт. Кыһыл-үрүҥ өттүгэр охсуспут дьон сүрүн соруктара судаарыстыбаннас этэ. Кинилэр Дойдуһа, Мунньан, Тыгын Дарханнар, онтон Бөдьөкө, Мымах, Лөгөй саҕаттан саха бастыҥ дьоно турууласпыт бэйэ сиригэр-уотугар быраабын, инники кэскили хааннара тохтон, олохторун толук ууран туран ситиспиттэрэ. Инньэ гынан, күн бүгүн омук уратытын суурайар глобализация, аһара кииннээһин үйэтигэр саха бэйэтин салайынар, көмүскэнэр Иллээх, Ил Түмэннээх, Ил Дарханнаах, сирдээх-уоттаах. Билигин сорохтор “ити барыта көрүнньүк эрэ, улахан туһата суох” диэн куолулууллар. Ол сыыһа, ситэ өйдөөбөт быһыы. Элбэҕи этэ барбакка, урукку автономнай уокуруктарын статуһа тохтотуллубут омуктар билиҥҥи ыарахан балаһыанньаларын тэҥнээн көрдөххө, барыта өйдөнөр. Онон баары, ситиһиллибити сыаналыахха, харыстыахха наада. Күн-дьыл, быһыы-майгы араастаан уларыйар. Тахсыы-түһүү да буолан ылар. Тиис-тыҥырах тиийэринэн баары туруулаһыы – өбүгэлэр, аҕа, кэлэр көлүөнэ иннигэр ытык иэс.
Өрөспүүбүлүкэ болуоссата, Аан Дархан М.Е.Николаев аатынан уулусса, автономияны төрүттээбиттэр өйдөбүнньүк мэҥэлэр баар буоллулар. Ол барыта норуот талбыт дьокутааттарын, бары таһымнаах салайааччылар эппиэтинэстэрин өйдөтөр. Бар дьон салалтаҕа итэҕэлэ баарын тухары инникигэ эрэлбит күүстээх!
Диана КЛЕПАНДИНА.
29 сыл анараа өттүгэр, 1990 сыл балаҕан ыйын 27 күнүгэр, Саха сирин судаарыстыбаннай сүбэринитиэтин туһунан Дэкэлэрээссийэ ылыллыбыта. Бу историческай докумуон биһиги федеративнай судаарыстыбалыын биир ньыгыл сомоҕобутун, сайдар оҥкулбутун түстээбитэ. Судаарыстыбаннас ылыныахпытыттан үйэ чиэппэриттэн ордук кэм ааста. Бу бэлиэ күҥҥэ саха норуотугар суолдьут сулус буолбут ытык дьоммутун ахтан-санаан ааһабыт, туох үлэ ыытыллыбытын ырытабыт, инники былааннары торумнуубут.
Федот ТУМУСОВ, РФ Судаарыстыбаннай Думатын дьокутаата :
Судаарыстыбаннас диэн омук, уопсастыба өйүнэн-санаатынан, билиитинэн‐көрүүтүнэн, күүһүнэн-уоҕунан, сатабылынан, кытаанах санаатынан ситиһэр ситиһиитэ.
Бастакытынан, дьон-сэргэ “судаарыстыбаннастаах буолуохтаахпыт” диэн өйө-санаата ситиэхтээх.
Иккиһинэн, салайар эргимтэ билиитинэн-көрүүтүнэн судаарыстыбаннаска эппиэттиир таһымнаах буолуохтаах.
Үсүһүнэн, кытаанах бэрээдэги олохтуур күүс-уох баар буолара наада.
Төрдүһүнэн, экэниэмикэни үлэлэтэргэ сөптөөх сатабыллаах дьон- сэргэ баар буолуохтаах.
Бэсиһинэн, бэйэ күүһүнэн сайдарга кытаанах санаа, дьулуур салайааччылартан, бар дьонтон ирдэнэр.
Саха судаарыстыбаннаһа хас да көлүөнэ, элбэх дьон-сэргэ ыра санаатынан, көлөһүнүнэн, кыа хаанынан ситиһиллибитэ.
Улуу Арассыыйа ыраахтааҕытыгар “Сахалар тустарынан былааны” тиксэрэ туран, Сэһэн Ардьакыап “Мин бэйэм сирбэр тирэнэн турабын” диэн кытаанах санаалааҕа. XX үйэ саҕаланыытыгар көҥүл, сахалар олохпутун бэйэбит оҥосторбут туһугар элбэх дьалхааннаах киирсиилэр буолбуттара. Элбэх хаан тохтубута... Түмүгэр автономнай өрөспүүбүлүкэ буолбуппут.
ХХ үйэ бүтүүтүгэр, кэм-кэрдии тосту уларыйар кэмигэр, Саха сирэ иккис өрөспүүбүлүкэни бигэргэппитэ. Саҥа кэмҥэ саҥалыы өрөспүүбүлүкэни чиҥэппит аатырбыт XII ыҥырыылаах СӨ Үрдүкү Сэбиэтин норуодунай дьокутаата буоларбынан киэн туттабын.
Ол дьалхааннаах кэмнэргэ тус бэйэм сэмэй кылааппын эмиэ киллэрсибитим. Ол курдук, 1988 с. аан бастакынан “Нужен территориальный хозрасчет” диэн ыстатыйа таһаарбытым. Ити ыстатыйа тула биир сылы быһа мөккүөр барбыта. Зоя Корнилова салайааччылаах экэнэмиистэр бөлөхтөрө “межотраслевой баланс” диэни оҥорбуттара. Ол барыта экэнэмиичэскэй сүбэринитиэти тэрийэргэ төһүү күүс буолбуттара.
Москуба куоракка аспирантураҕа үөрэнэ сылдьан, Афанасий Петрович Илларионов (оччотооҕуга М.Е.Николаев соратнига) ыҥырыытынан Союзнай Дуогабары чочуйсууга үлэлэспитим. Онно Саха сирэ союзнай өрөспүүбүлүкэ таһыма статустанара сурукка-бичиккэ киирбитэ. Хомойуох иһин, ГКЧП буолан олоххо киирбэтэҕэ.
“Атын киһи көҥүлэ саҕаланар кэмигэр эн көҥүлүҥ бүтэр” диэн тулхадыйбат быраабыла баар. Ол быһыытынан биһиги судаарыстыбаннаспыт кэм-кэрдии ирдэбилигэр сөп түбэһэр туруктаах. Онон биһиги, сахалар, симэлийбэт суолларбытын тобулан, өрүү сайда туруох кэриҥнээхпит.
Уруй-айхал Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр!
Елена ГОЛОМАРЕВА, Ил Түмэн Хоту дойду аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктарын боппуруостарыгар уонна Арктика дьыалаларыгар сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ:
– Балаҕан ыйын 27 күнэ – Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннаһын күнэ. Бу устуоруйа чахчыларын кэрэһэлиир, Саха сирин олохтоохторо үүнэр-сайдар кэскиллэригэр олук уурбут сүдү күн. 1990 с. балаҕан ыйын 27 күнүгэр Саха АССР уон иккис ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэтэ Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай сүбэриниэтин туһунан Дэкэлэрээссийэни ылыммыта. Устуоруйаҕа киирбит докумуон өрөспүүбүлүкэбит социальнай-экэнэмиичэскэй бигэ туруктаах буолуутун, норуот духуобунай сайдыытын түстээбитэ.
Уларыта тутуу кэннэ саҥалыы тэриллибит Арассыыйаҕа толору бырааптаах өрөспүүбүлүкэни тутарга, норуот дьылҕатын түстүүргэ дьоһун хардыы буолбута. Өбүгэлэрбитин кытта ситимнэһэр күммүт диэтэхпинэ, алҕаһаабаппын. Саха норуотун хас да үйэни уҥуордаабат суолун-ииһин дириҥник өйдүүр, саха норуотун уһулуччу тыынын тиэрдэр бырааһынньыкпыт.
Судаарыстыбаннас күнэ ааспыт кэми эрэ кэрэһэлиир буолбатах. Бу сарсыҥҥы күҥҥэ эрэлбит, кэскили түстүүр ытык күммүт. Саха норуотун устуоруйатын, Саха өрөспүүбүлүкэтин кэлэр кэмин түмэр дириҥ суолталаах бырааһынньыкпыт. Судаарыстыбаннаспыт – киэн туттуубут, тирэхпит, эрэлбит!
Андрей НАХОДКИН, Ил Түмэн Сир сыһыаннаһыыларыгар, айылҕа ресурсаларыгар уонна экологияҕа сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ:
– Саха ССР Үрдүкү Сэбиэтэ 1990 сыл балаҕан ыйын 27 күнүгэр Саха сирин устуоруйатыгар саҥа кэрдииһи олохтообут өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннай сүбэриниэтин туһунан Дэкэлэрээссийэни ылыммыта. Маҥнай Саха Сэбиэскэй Социалистическай Өрөспүүбүлүкэ дэммитэ, оттон биир сылынан Саха ССР аата уларыйан, Саха Өрөспүүбүлүкэтэ диэн буолбута.
Саха норуотун инники дьылҕатыгар олук уурбут икки улахан бэлиэ түгэни – Саха Өрөспүүбүлүкэтин уонна Судаарыстыбаннас күннэрин – мэлдьи тэҥҥэ дьүөрэлии тутан көрөбүн. Ыччакка быһаарарбар, нэһилиэнньэни кытта көрсүһүүлэргэ эмиэ тэҥҥэ тутан дириҥник быһаарарга кыһаллабын.
Муус устар 27 күнүгэр Саха автономнай өрөспүүбүлүкэтэ төрүттэммитэ. Норуот дьылҕатыгар улахан эппиэтинэһи ылыммыт тумус туттар дьоммут – Ойуунускай, Омуоһап, Исидор Барахов уо.д.а. – уустук эрээри, чаҕылхай олохторун холобур оҥостобут. 2017-1922 сс. санаан кэлэбин: ыһыллыы-тоҕуллуу кэмэ, саҥа тутулу оҥоруу, “Хайдах буолабыт? Хайдах дьылҕаланабыт?” диэн толкуйдар... Итинник уустук кэмҥэ өркөн өйдөөх, дириҥ толкуйдаах, ыллыктаах тыллаах-өстөөх саха чулуу дьоно инники күөҥҥэ тахсан салайбыттарыгар, саха норуотун инники олоҕор тымтык тыырбыттарыгар үйэ-саас тухары махталлаахпыт. Уһулуччу, чулуу салайааччылар!
Суверенитет ылынан норуоппутугар иккис тыын киирбитэ: Төрүт Сокуоннаммыппыт, былаахтаммаппыт, дьаралыктаммыппыт. Өрөспүүбүлүкэбитин Ил Дархан салайар буолбута. Судаарыстыбаннай Мунньах (Ил Түмэн) өрөспүүбүлүкэ социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыытын быраап өттүнэн төрдүн ситиһиилээхтик хааччыйар, эрэгийиэҥҥэ сокуону оҥоруу хаамыытын тупсарар.
Судаарыстыбаннас күнүнэн саха куттааҕы барыларын ис сүрэхпиттэн эҕэрдэлиибин! Эдэр ыччакка туһаайан этиэм этэ: өрөйүҥ-чөрөйүҥ, саха саргытын салайсыҥ!
Ульяна ВИНОКУРОВА, социология билимин дуоктара, бэрэпиэссэр:
Омук бэйэтин аатынан судаарыстыба буолуута диэн, дьиҥэ, устуоруйаҕа сэдэх көстүү. Үгүс омук дьукаахтаһан судаарыстыба тэринэн олороллор уонна ол судаарыстыба иһигэр бэйэлэрин интэриэстэрин аахсаллар.
Саха омук ити икки уратыны холбуу тута сылдьар буолбута 100 сыл буолла. Ол усталаах-туоратыгар ханнык социальнай сыаллаах, кимнээх былаастара буолара хаста да уларыйда. Ыраахтааҕылаах Арассыыйа империятыгар Саха былааһа диэн буолбакка, чопчу географическай өйдөбүл быһыытынан туттуллубута. Ону өркөн өйдөөхтөр сахатытар соруктаах туруорсубуттара. Ол социалистическай автономияны туруорсууга сындыыс буолбута, үлэлээн иитиллээччилэр былаастарын олохтоон түөрэккэй олукка үктэнэн 70-ча сыл эриспиппит.
Бу бэлиэтиир күммүт Саха сирин олохтоохторун барыларын былааһа диэн биллэриллибитэ уонна Арассыыйа Федерациятын Төрүт сокуонугар-Конституцияҕа Саха Өрөспүүбүлүкэтэ (судаарыстыба) диэн олохтоммута. Маннык үрдүк таһыммыт өссө үс мөлүйүөн квадратнай килэмиэтир иэннээх сиринэн энньэлэммитэ. Бу дьоһуннаах бэлитиичэскэй ситиһиини төрүттээбит омук чаҕылхай историческай субъект буоларын кэрэһэлиир.
Быһыы-майгы уларыйан иһэр да, Саха Өрөспүүбүлүкэтин статуһа 34 сыл тыылла тэппит атаҕын уларыппакка кэллэ. Былыргы силистээх судаарыстыбалары аан дойду каартатыттан симэлитэр айдааннаах иэдээн маннык кэмигэр чөл туруктаах хаалар олус уустук. Онон, бу бэлиэ күн күлүкпүтүгэр имнэнэн, инникилэргэ махтанан, билиҥҥилэргэ өйөбүл буолан, кэнэҕэскилэргэ дурха-хахха, далаһа буолуох кэриҥнээхпит.
Араас историческай кэмҥэ ураты суолталаах өрүттэр инники күөҥҥэ тахсаллар. Билиҥҥи кэмҥэ саха омук иннигэр омугун уратытын суурайтарбат сорук турда. Ону “культурнай код» диэн ааттыыллар. Культурнай код диэн омук бэйэтин билинэр уратытын уонна ис кыаҕын эрчимин тутар өрүттэрэ: олохсуйан олорор ытык сирдэрэ, аата-суола, тыла-өһө, иттинэр дьарыга, салайынар ньымалара, аһа-үөлэ, төрүт өйдөбүллэрэ, олоҕу анаарар көрүүлэрэ, оһуора-бичигэ, таҥаһа-саба, дьиэтэ-уота, ырыата-тойуга, аан дойду олоҕун анаарар көрүүтэ, ыччатын иитэр ньымалара, чэбдигирдинэр уонна бодоруһар ньымалара, иэйэр-куойар сүрэҕэ, толкуйдуур дьоҕура, кэрэни кэрэхсиир туруга, кыһалҕалары үмүрүтэр сатабыллара, үбү-баайы тардар дьарыктара, атын омуктарга сыһыана уо.д.а.
Дьэ бу саха сатабылларын суурайарга туһуламмыт аан дойдуну атыйахтаах уу курдук дьалкылдьытар күүстэр улам ыган, ыгылытан, ис турукка киирэн иһэллэр. Манна аһаҕас уонна сабыылаах буолууну дьүөрэлээһин диэн анал соруктаах бэлэмнэнии, турунуу эрэйиллэр. Биһиги буоллаҕына, сонумсахпыт диэн, аһаҕаспыт диэн, дэллэммит диэн – “эҕирийдэххэ антах, өҕүйдэххэ бэттэх” буола түһэбит.
Онон, аһаҕас уонна ыгым турукка бэйэ дьоһунун, ис кыаҕын, культурнай кодун ыһыктыбакка, өссө эбиитин, сайыннарар сорук турда. Ньурба, Нам улуустара бэйэлэрин культурнай кодтарыгар болҕомто уурар буолбуттара – судаарыстыбаннастаах буолуу ирдэбилигэр дьоһуннаахтык турунуу буолар. Атын да улуустар бэйэлэрин билинэн иһиэхтэрэ диэн эрэнэбин.
Иван ШАМАЕВ, биллэр уопсастыбанньык, билим дуоктара, Өрөспүүбүлүкэтээҕи лиссиэй дириэктэрэ:
– Арассыыйа судаарыстыбатын олоҕо төрдүттэн уларыйар кэмигэр сөп түбэһиннэрэн, 1922 с. Саха автономнай сэбиэскэй өрөспүүбүлүкэтэ тэриллибитэ. Гражданскай сэрии фронун кирбиитигэр уҥуор-маҥаар турааччылар – кыһыллар да, үрүҥнэр да – иккиэн автономнай өрөспүүбүлүкэни тэрийэр санаалаахтара, ону туруулаһар этилэр. Хайа да өрүттэр “Сахалар нуучча судаарыстыбатын иһигэр олоруохтаахпыт” диэн өйү-санааны тутуһаллара. Саха чулуу уолаттара М.К. Аммосов, Былатыан Ойуунускай, Исидор Барахов уо.д.а өрөспүүбүлүкэ буолары ситиспиттэрэ. 70 сыл устата Сэбиэскэй кэмҥэ олорбуппут.
Сойуус сууллар кэмигэр быыс кэм кэлбитэ (бу тылы Л.А. Афанасьев-Тэрис туттара). М.Е. Николаев лиидэрдээх салалта саҥа кэмҥэ инники күөҥҥэ сылдьан, уһуну-ырааҕы толкуйдаан иккис өрөспүүбүлүкэни тэрийбиттэрэ. 1990 сылтан саҥа судаарыстыба өрөспүүбүлүкэлэрэ сүбэринитиэттэрин биллэрэн барбыттара. Биһиги, Саха сирин, сүбэринитиэтин Дэкэлэрээссийэтэ 1990 с. балаҕан ыйын 27 күнүгэр ылылынныбыта. Арассыыйа хайдах судаарыстыба буолара быһаарыллар эппиэтинэстээх кэмэ тирээн кэлбитэ. Бу кэмҥэ саха интэлигиэнсийэтэ, уопсастыбаннаһа бэйэтин санаатын киэҥник этэрин ситиспиттэрэ. Санаан көрүҥ, Арассыыйа үрдүнэн Саха сирэ бастакынан Төрүт Сокуону (Конституцияны) оҥорбута. Сорохтор “Чечня Констутицията эрдэ оҥоһуллубута”, – диэхтэрэ. Кинилэр Төрүт Сокуоннарын ис хоһооно атын этэ (Дудаев салайбыт кэмэ. Сэрэйдэххэ, “отой туспа барабыт” эҥин диэн тыллардааҕа буолуо). Саха сиригэр оҥоһуллар докумуоннар хара бастааҥҥыттан Арассыыйа састаабыгар хаалар ис хоһоонноохторо. Төрүт Сокуонун ол чэрчитинэн оҥоһуллубута. Иккиһинэн Татарстан Төрүт Сокуоннаммыта, ол курдук өрөспүүбүлүкэлэр утум-ситим ылынан барбыттара. 1992 с. Саха сирэ Төрүт Сокуону хайдах аан бастакынан ылыммытын ситэ өйдүү иликпит. Маны сыыйа өйдөөн иһиэхпит диэн эрэнэбин.
Билиҥҥи кэм тыын кыһалҕалара. Улахан киирсии төрөөбүт тылга бара турар. “Тэрилтэ, атыы-эргиэн кииннэрин ааттара уо.д.а. аҥардас нууччалыы эрэ суруллуохтаах” диэн саҥа сокуон бырайыага Судаарыстыба Думатыгар киирбитэ. Дьиҥэ, омук тылыттан киирии сурук элбэҕиттэн сылтаан бу сокуон бырайыага оҥоһуллубута эрээри, судаарыстыба иһигэр олорор, атын тыллаах норуоттары эмиэ хаарыйбыта. Ити сокуон олоххо киирэн үлэлээн бардаҕына, кэлин тиһэҕэр “Чороон”, “Алгыс” диэн курдук уу сахалыы ааттаах тэрилтэлэрбит суох буолар чинчилээхтэрэ. Бу боппуруоска уопсастыбанньык Алла Ноговицына күүскэ киирсибитэ, сокуон бырайыагар көннөрүү оҥорон Ил Түмэҥҥэ киллэрбитэ. Кини этиитин Ил Түмэн бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччы А.Н. Жирков өйөөбүтэ, Судаарыстыба Думатыгар тиийэ туруорсубута. Иннэ гынан, саҥа сокуоҥҥа көннөрүүлэр киирбиттэрэ, ити чааһыгар куттаммаппыт.
Билигин иккис улахан киирсии Арассыыйа норуоттарын тылын сокуонун тула бара турар. Анал хамыыһыйа оҥорбут сокуонун бырайыагар “Арассыыйа судаарыстыбатыгар олорор киһи барыта төрөөбүт тыла нуучча тыла буолуохтаах” диэн ыстатыйа киирэ сылдьар. Биһиги, биллэн турар, нуучча тылын таптыыбыт, билэбит, өссө дириҥник билэргэ-көрөргө дьулуһабыт. Ол гынан баран, эппитигэр-хааммытыгар иҥэриммит төрүт тылбыт – саха тыла. Былырыын сэтинньигэ тыл сэбиэтин мунньаҕа буолуоҕуттан саҕалаан уопсастыбанньык Вилюяна Никитина туох баар күүһүн-күдэҕин ууран туран ылыннарыылаахтык туруорсар, уопсастыбаннаһы атаҕар туруоран күүстээх үлэ бара турар. Бастаан утаа атын омуктар туора туран хаалар чинчилээхтэрэ. Бу боппуруоска Төрөөбүт тыллары үөрэтэр, харыстыыр уонна сайыннарар киин салайааччыта Ф.В. Габышева тугунан да солбуллубат улахан өҥөлөөх. Чечнянан, Татарстанынан, Москубанан айаннаабыта, олохтоох тыл үөрэхтээхтэрин, учуонайдары, уопсастыбаннаһы кытта кэпсэппитэ. Мин өйдүүрбүнэн, Дьокуускайга дойду таһымнаах икки улахан мунньаҕы тэрийдэ. Татаардар судаарыстыбаннай сэбиэттэрэ “уһуктан” эмиэ туруулаһарга барда.
Ил Түмэҥҥэ Александр Жирков туох баар күүһүн ууран туран бу боппуруоска эмиэ күүскэ үлэлэһэр. Атын дьокутааттарга эҥкилэ суох холобур буолар салайааччы.
Анал хамыыһыйа оҥорбут сокуонун бырайыага Судаарыстыба Думатыгар өссө киирэ илик, ол иһин улаханнык саҥаран салгыны хамсаппаппыт. Биһиги, сахалар, төрөөбүт тылбыт – саха тыла диэн билинэр бырааптаахпыт. Ил Түмэн, уопсастыбаннас туруорсуутунан саха тылын төрөөбүт тылбыт диэн билинэр сокуоммут ылылыннлыаҕа диэн эрэнэбит! Туругурдун, саха Судаарыстыбаннаһа!
Валерий Луковцев, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, “Айар” кинигэ кыһатын сүрүн эрэдээктэрэ:
– Судаарыстыбаннас – ханнык баҕарар омук модун дурдата-хаххата. Дьоллоох омук ньургуннара устуоруйа былдьаһыктаах кэмигэр тосхойбут түгэни мүччү туппакка ситиһэллэр. Аан дойдуга сахаттан хас эмэ бүк элбэх омук ону кыайбаккалар эрэйи көрөллөр. Холобур: уонунан мөлүйүөн ахсааннаах курд, уйгуур, о.д.а норуоттар. Ол иһин судаарыстыбаннас суолтатын өйдүөх, харыстыах тустаахпыт. Автономнай өрөспүүбүлүкэни турууласпыт чулуулары өрүү махталынан өйдүүбүт. Кыһыл-үрүҥ өттүгэр охсуспут дьон сүрүн соруктара судаарыстыбаннас этэ. Кинилэр Дойдуһа, Мунньан, Тыгын Дарханнар, онтон Бөдьөкө, Мымах, Лөгөй саҕаттан саха бастыҥ дьоно турууласпыт бэйэ сиригэр-уотугар быраабын, инники кэскили хааннара тохтон, олохторун толук ууран туран ситиспиттэрэ. Инньэ гынан, күн бүгүн омук уратытын суурайар глобализация, аһара кииннээһин үйэтигэр саха бэйэтин салайынар, көмүскэнэр Иллээх, Ил Түмэннээх, Ил Дарханнаах, сирдээх-уоттаах. Билигин сорохтор “ити барыта көрүнньүк эрэ, улахан туһата суох” диэн куолулууллар. Ол сыыһа, ситэ өйдөөбөт быһыы. Элбэҕи этэ барбакка, урукку автономнай уокуруктарын статуһа тохтотуллубут омуктар билиҥҥи ыарахан балаһыанньаларын тэҥнээн көрдөххө, барыта өйдөнөр. Онон баары, ситиһиллибити сыаналыахха, харыстыахха наада. Күн-дьыл, быһыы-майгы араастаан уларыйар. Тахсыы-түһүү да буолан ылар. Тиис-тыҥырах тиийэринэн баары туруулаһыы – өбүгэлэр, аҕа, кэлэр көлүөнэ иннигэр ытык иэс.
Өрөспүүбүлүкэ болуоссата, Аан Дархан М.Е.Николаев аатынан уулусса, автономияны төрүттээбиттэр өйдөбүнньүк мэҥэлэр баар буоллулар. Ол барыта норуот талбыт дьокутааттарын, бары таһымнаах салайааччылар эппиэтинэстэрин өйдөтөр. Бар дьон салалтаҕа итэҕэлэ баарын тухары инникигэ эрэлбит күүстээх!
Диана КЛЕПАНДИНА.
0
0
0
0
0
0
