Уопсастыба

Үгүс түбүгү аҕалла

Быйыл кыһын киин улуустарга өтөрүнэн бэлиэтэммэтэх үгүөрү халыҥ хаардаах буол­ла. Бэрдьигэстээх сэлиэнньэтигэр муус устар ыйдааҕы ириэрии эмиэ үгүс түбүгү аҕалла. Ол курдук, тэлгэһэлэр, сарайдар хаардара эмискэ уулларан, сорох ыал тэлгэһэтигэр, оҥкучахха уу киирдэ. Элбэх киһи, тиэхиньикэ тахсан, уу быраҕар пуомпалар, хаар таһар массыыналар тыастара, быһатын, ыксаллаах быһыыны-майгыны сэрэтэр үлэлэр, халаан уутун аһардыыга тэрээһиннэр үгэннээн тураллар.

Улуустааҕы биир кэлим диспетчерскэй сулууспа дьуһуурунайа Спартак Семенов үлэтэ элбээтэ. Күнүстэри-түүннэри анал нүөмэрдээх төлөпүөҥҥэ улуус олохтоохторо эрийэн, уу таһыма ханан үрдээбитин, ханнык тэлгэһэҕэ киирбитин биллэрдэхтэринэ, туста­ах тэрилтэлэри сорудахтыыр.

– Бүгүн арыый да чуумпу. Бу инники икки күн күүскэ ириэрбитигэр, эмискэ үгүс уу тахсан, олохтоохтортон киирэр сайабылыан­ньалар элбии сылдьыбыттара. Чааһынай дьон олорор тэлгэһэтигэр, дьиэтигэр уу киирдэҕинэ, олохтоох нэһилиэк дьаһалта­тын үлэһиттэригэр, тустаах тэрилтэлэргэ тутатына биллэрэбит, ону тэҥэ уу таһыма үрдүүрүн кэтиибит. Бу маннык сэрэтэр үлэлэр сөптөөхтүк ыытыллалларыгар тоҕоостоох, - диэн кини үлэтин быыһыгар кэпсиир.

Егор Винокуров, Бэрдьигэстээх дьаһал­татын исписэлииһэ:

- Бу күннэргэ Бэрдьигэстээххэ ууллубут хаар уутун аһардар үлэлэр бара тураллар. Нэһилиэккэ үс тэрилтэ биригээдэлэрэ үл­элии-хамныы сылдьаллар. Улахан погруз­чиктаах, экскаватордаах, муустаах турбаны паарынан ириэрэр массыыналаах «Амгор» тэрилтэ. Түөрт ууну анньар помпаларынан «ЖКС» МУТ хамаандатын кытта, Бэрдьиг­эстээх нэһилиэгин олохтоох дьаһалтатын биригээдэтэ үлэлииллэр. Нэһилиэккэ биир­диилээн дьон туора турбакка эмиэ көхтөөх кыттыыны ылаллар. Ол курдук, чопчулаан эттэххэ, Вилюйская уулусса эҥэр баар ууну икки пуомпа тохтоло суох түүнү быһа хачай­даата. Вилюйская уулусса олохтоохторо пуом­паны эппиэтинэскэ ылан, түүн дьуһуурустуба олохтоон, үлэни хонтуруоллаатылар. Уулусса олохтооҕо Герман Егоров көхтөөх кыттыыны ылла. Березовая уулуссаҕа улахан уу хаатта­ран турбута ыытыллыбыта. Ону тэҥэ Таежная уулуссаттан саҕалаан, Молодежная уулусса устун «Аҥылах» маҕаһыыныгар диэри хоруу хаһыллыбыта. Парфенова уулуссаҕа саҥа таас мэндиэмэннээх элбэх кыбартыыралаах дьиэ аттыгар уу хаайтарбыта ыытыллыбыта.

Бары үлэлэри Бэрдьигэстээх дьаһалта­тын баһылыга Алексей Аргунов салайар. Кини көҕүлээһининэн, «Амгор» тэрилтэ хамаандата тиһигин быспакка погрузочнай тиэхиньикэ көмөтүнэн уонна паар мууһу уулларар мас­сыына уу ыытар турбалары ыраастааһын үлэтин ыытта. Уулуссаттан уулуссаҕа, дьиэ­лэринэн сылдьан олохтоох дьаһалта хамаан­дата күн ахсын нэһилиэнньэ көрдөһүүтүнэн, суһал ыҥырыы киирдэҕинэ, пуомпанан уу хачайдыыр, хоруулары хаһар.

Төһө да бэлэмнэнии үлэтэ барбытын үрдүнэн, айылҕа мэлдьи бэйэтин бырабыыла­тын олохтуур. Ол курдук, быйыл эмискэ хал­лаан сылыйан уонна ириэрэн, хаар уута элбэх. Этэргэ дылы, «Норуот күүһэ, көмүөл күүһэ» буоллаҕа. Нэһилиэккэ дьиэбитин-уоппутун харыстааһыҥҥа бары кыһалларбыт, үлэли­ирбит наада. Чопчулаан, бу үлэ күннэригэр, бэйэтин эрэ уулуссатын буолбакка, ыаллыы олорор сирин уонна аттыгар баар хоруулары, хаһыы үлэтигэр көхтөөх кыттыыны ылбыт, нэһилиэкпит биир убаастанар киһитигэр, Та­ежная уулусса олохтооҕо Михаил Максимовка уонна Вилюйская уулусса олохтооҕо Герман Егоровка махталбытын тиэрдэбит.

Хаар бастакы уулларыытын кэнниттэн, аны билигин үрэхтэр, өрүстэр уулара киири­эҕэ, ону тэҥэ муус харан, уу хааттаран тахсар түгэннэрэ үөскүөхтэрэ. Маннык кэмҥэ уу кэлиитин тэтимэ лаппа күүһүрэр уонна кут­тала үрдүүр.

Олег Петров, мелиорация управление­тын үлэһитэ:

- Быйыл кыһын элбэх хаар түһэн, са­аскы халаан уута кэлиэн сөп курдук эрээри, сааскы кэмҥэ уһуннук хатаан, хаарын уутун син балайда көҕүрэттэ, онон Бэрдьигэстээх даамбата быйыл сааскы халаан уутун аһарар туруктаах...

Бу манна Маатта үрэҕэ Тураҥнаах ди­экинэн эрийэ-буруйа барар уонна харгыһа элбэх, онон халаан уута харар төттөрү өҕүйэр, үрэх аттыгар олорор ыаллар олбуордарыгар уу тахсыан сөп. Былырыын күһүн, сэтинньи ый ортотугар диэри, водохранилище уутун лаппа түһэрбиппит, онон Кыакамда, Маатта үрэхтэрин киллэрэр саппааһа баар курдук уонна муус устар ыйга улахан уу сүүрэр тур­балар истэрин кыратык хайыта барбыттарын сыбааркаламмыта. Бэрдьигэстээх сэлиэнньэ­тин аннынан үрэххэ «гидропост» диэн уу таһы­мын көрдөрөр бэлиэни туруоруохтаахпыт. Холобур, бу маннык эрэ гидропост турдаҕына ууга барбыт ыалларга көмө көрүллэр буолар.

Урукку өттүгэр водохранилище тутулла илигинэ, Маатта үрэх саас аайы халааннаан, «ДРСУ», «ПМК» түөлбэлэригэр айан-сырыы суолу быһаттыыр этэ, тыынан эрэ устан туоруур буола сылдьыбыттаахпыт. Билигин водохранилище быһыта ууну хаайан турар, сааскы халаан кэмигэр нуормалаан 16 тур­банан аһарар. Саас-күһүн аайы кустаан-ха­астаан, сайын илимнээн-туулаан, кыһынын муус ылан иһэбит. Бу водохранилище ОДьКХ котельнайдарын техническэй уунан хааччый­ар, онон Бэрдьигэстээххэ бу эбийиэк улахан стратегическай суолталаах.

Айсен Стручков, Горнай улууһугар ЕДДС начаалынньыга:

- Сааскы халаан уутун куттала суохтук аһардар инниттэн, улуус дьаьалтатын өт­түттэн сэрэтэр, бэлэмнэнэр үлэлэр быйыл олунньу ыйтан ыытыллыбыттара. Халаан үөскүүр кэмигэр, ууга барарга сабаҕаланар ыаллар тэлгэһэлэрин уонна дьиэлэрин нэһилиэк дьаһалталарын кытары бииргэ үлэлэһэн, чуолкайдаабыппыт. Кинилэргэ сэрэтии, уу кэллэҕинэ дьаһаныы үлэтин ыыппыппыт. Маны тэҥэ уу кэллэҕинэ олох­тоохтору быстах кэмҥэ олохтуур тутуулар туруктарын үөрэппиппит. Билиҥҥитэ улуус үрдүнэн 15 быстах кэмҥэ дьону олохтуур эбийиэктэр бааллар. Манна барыта 853 киһи биир кэмҥэ олохсуйуон сөп. Улуустааҕы тыа хаһаайыстыбатын управлениетын кытары дьиэ кыыллара турар хаһааларын уонна кылгас кэмҥэ отунан хааччыйбыппыт. Ол курдук, 1443 ынах сүөһү, 1420 сылгы турар хаһаата, 46 туонна от, түөрт туонна уотур­ба бэлэмнэммитэ. Муус устар 26 күнүгэр ыксаллаах быһыыны-майгыны сэрэтиигэ, туоратыыга хамыыһыйа бэлэмнэнии үрдүкү эрэсиимин улуус үрдүнэн ылыммыта. Били­гин үлэ тэтимнээхтик хамыыһыйа ылыммыт бэрээдэгинэн ыытыллар, - диэн Айсен Ин­нокентьевич иһитиннэрдэ.

Бу маннык кэмҥэ саха норуодунай су­руйааччыта Софрон Данилов «Дьылҕабыт бэйэбит илиибитигэр» диэн этиитэ олус оруннаах курдук. Аҥаардас салалтаҕа, ту­стаах тэрилтэ үлэтигэр сигэнэн олорбокко, үөскээбит уопсай кыһалҕаны туоратыыга олохтоохтор тэҥҥэ ылсан, биир хамаанда курдук үлэлииллэрэ өрүү кыайыылаах, үтүө түмүктээх буолар.

Ааптар хаартыската