Уопсастыба

Быылтан сылтаан үгүс дьон тыҥалара, тыынар уорганнара сүһүрэр, ааһан-араҕан биэрбэт сөтөлгө, куруук ытырда, муннуҥ уута сүүрэ сылдьар аллергияҕа кубулуйар. 

2023с. от ыйын 25 күнүгэр Дьокуускайга PM 2.5 салгыны киртитэр эттик ВОЗ нуорматын 1,6 төгүл куоһарда. Оттон былырыын атырдьах ыйыгар салгын киртийиитэ ВОЗ нуорматын 30 төгүл куоһарар этэ. Ойуур баһаара өрө турар кэмигэр салгыммыт киртийиитэ нуорманы 139 төгүл аһары барбыта. Итинтэн даҕаны сылтаан, сыл ахсын искэн ыарыыта элбии турар.

 Саамай кирдээх салгыннаах куорат

Арассыыйа үрдүнэн 2022 с. түмүгүнэн саамай кирдээх салгыннаах куораттар испииһэктэригэр Москва агломерациятын кэнниттэн Дьокуускай иккис миэстэни ылбыта. Саамай ыраас салгыннаах куораттар рейтиннэрин Кызыл, Астрахань, Элиста, Кисловодскай баһылаабыттара.

Үс сыл анараа өттүгэр Sinet Team хампаанньа көҕүлээһининэн, Ирбэт тоҥу үөрэтэр институт учуонайдара Дьокуускайга быыл тоҕо үөскүүрүн чинчийбиттэрэ. Кинилэр куоракка кумаҕы кытта буккуспут туой буор куурдаҕына быылы таһаарар диэн быһаарбыттара. Ону таһынан, Туймаада хочото намыһах, кумахтаах, тыала суох сиргэ турар. Ууллубут кирдээх хаар, ардах уута түһэр хоруута суох, ол куурдаҕына хаалбыт буор быылга кубулуйар.

Учуонайдар быылы хаптатарга аспаала суох буорунан сытар сири аҕыйатарга, оту-маһы маассабайдык олордорго, энергетика эбийиэктэригэр салгыны ыраастыыр фильтр туруорарга сүбэлээбиттэрэ даҕаны, хайата даҕаны олоххо киирбитэ көстүбэт.

Үүнээйи — быылы оборор

Уулуссаны кыйа оту-маһы, сэппэрээги олортоххо, кинилэр сэбирдэхтэригэр быыл 72%, диоксид сера 60% түһэр кыахтаах. Ону таһынан, от хойуутук үүннэҕинэ, туой буору таһаарбат. Дьокуускай куоракка биир пааркаттан ураты хойуу оттоох-мастаах, өлгөм үүнээйилээх сирбит суох, ол иһин туой буор массыына аастаҕын аайы бурҕайан тахсар.

Аны күһүн-саас халтараан кэмигэр уулуссаҕа, дьиэлэр тиэргэннэригэр улахан массыынанан кумах ыһаллар, ол ситэ хомуллубакка дьапталҕалана сытар. Кыратык тыал үрдэҕинэ, суол кытыытынааҕы кумах өрө ытылла түһэр.

Уулусса бөҕүн хомуйар массыыналар суолу ыраастыах оннугар кураанах буору өссө бурҕатан биэрэллэр. Суол кытыытынааҕы халыҥ кумаҕы «Scandia» щеткатынан мээниктээтэхтэринэ, быыл 6-7 этээскэ диэри өрө көтөн тахсар. Түннүгүҥ аһаҕас турдаҕына, кинилэр кэннилэриттэн муостаҥ кучугуруор диэри халыҥ быылынан бүрүллэр. Оттон тыҥаҕар төһөлөөх быыл-буор киирэрэ буолуой? Ууну кэмчилээн, аат эрэ харата суолга таммалаппыттара сайыҥҥы куйааска тута кууран иһэр.

Куорат уулуссаларын 60% эрэ аспаал бүрүөһүннээх

Александра Корякина,  «СЭГХ» куораты тупсарыыга салаатын начаалынньыга быыл үөскүүр хас даҕаны төрүөтүн ааттаталаата:

«Биһиги кураан килиимэккэ олоробут, аны кумахтаах туой буор хаста даҕаны тоҥноҕуна, онтон ирдэҕинэ быылга кубулуйар.  Күн бүгүн куорат уулуссаларын 60% эрэ аспаал бүрүөһүннээх. Уу түһэр хоруулаах, күөх оттоох, тротуардаах уулусса бэрт аҕыйах, ойуур, көҕөрдүү тиийбэт.

Дьиэлэр уонна уулусса икки ардыгар кураанах буор сытар, быыл онтон тахсар. Дьокуускай куорат хас үһүс олохтооҕо массыыналаах, тырааныспар салгыны эмиэ киртитэр», — диэн санаатын үллэстэр.

Кини быылы хаптатарга биир кэлим үлэ ыытыллара наадалааҕын быһаарда. Бастатан туран, суол кытыытын, дьиэлэр тиэргэннэрин аспааллаатахха, маассабайдык оту-маһы олордон, сайыҥҥы кэмҥэ идэлээх дьон көрө-истэ сырыттахтарына быыл кыччыан сөп. 

«Куорат баһылыга Евгений Григорьев көҕөрдүү үлэтин ыытарга дендролог идэлээх киһини аныырга сорудах биэрбитэ. Баһылык сүбэһитин быһыытынан, кини бу салааны иилээн-саҕалаан үлэлэтиэ. Ону таһынан, тыыннаах маһы, сэппэрээги кэрдэр, сир кырыһын алдьатар дьону муниципалитет таһымыгар эппиэтинэскэ тардыахха, суолтан уу түһэр хоруутун оҥоруохха наада.

Аны халтараан кэмигэр уулуссаҕа кумах оннугар тааһы үлтүрүтэн баран ол бытархай тоорохойун куттубут. Онтубут үтүө түмүгү көрдөрдө: суол кытыытыгар от бытыгыраата, урут кумах мунньустубутун хомуйаары бордюр кытыытын солоон ылар этибит.

Уулуссаны ыраастыыр тиэхэньикэ кыраапык быһыытынан үлэлиир, суолга уу кутар эрээри, буордаах сир барыта аспаалланыан иннинэ быылы хаптатар уустук.

Улахан куораттарга быылы хаптатаары, холобур, Москваҕа тууһу куталлар. Онтон Дьокуускайга ону үтүгүннэххэ, куорат экологиятыгар, ирбэт тоҥҥо охсуон сөп.

Тиэргэни тупсарыы, көҕөрдүү үлэтэ дьиҥэ, ыытыллар, куорат дьаһалтата анал тиэхэньикэни, ол иһигэр грейдер, хаары тиэйэр массыынаны лиизин быһыытынан атыыласта. Биллэн турар, быыл биирдэ сүтэн хаалбат, ону ситиһэргэ бириэмэ наада», — диир Александра Корякина. 

Кини этэринэн, «Куттала суох, хаачыстыбалаах суол-иис» национальнай бырайыак чэрчитинэн, быйыл куоракка 22 км. уһуннаах суол оҥоһуллуохтаах. Ону таһынан, 2024 с. былааныттан 7,3 км. суолу тутарга 267 мөл. суумалаах кирэдьиит бэриллибит.

Хабаровскайы холобурдаан  

Биһиги куораппытыгар халтараан кэмигэр араас химичэскэй убаҕаһы куттахха, кыһын тоҥон хаалыа, дьон доруобуйатын айгыратыа. Сорох дьон кэпсииринэн, бу кыһын тааһы үлтүрүтэн баран ыспыттара тимир көлөнү алдьатар эрээри, кумахтааҕар бөдөҥ буолан, быыл арыый намтаата.

Быылы хаптатарга суолу-ииһи аспааллааһын 90-100% тиийиэхтээх, уу түһэр тиһилигэ оҥоһуллуохтаах, оччотугар куурбут сир быыллыйбат, үүнээйи да үчүгэйдик үүнүө.

Атын куораттарга тиийдэххэ, тоҕо эрэ быыла суох, тула өттүҥ сибэкки, от-мас чэлгийэн, фонтан ыһыахтана оонньоон, киһи эрэ сэргии көрөр. Хабаровскай куорат иһигэр баар сирдэрин барытын тэрилтэлэргэ, салайар хампаанньаларга сыһыараллар эбит. Кинилэр аттынааҕы сирдэрин булгуччу көрөллөр, бөҕүн-сыыһын ыраастыыллар, от-мас, сибэкки олордон тупсараллар. Талаҕы, оту-маһы см. тиийэ тэҥнээн биэрэллэр. Ону толорботох тэрилтэ административнай ыстарааптанар.

Ити бачыымы олоххо киллэрэргэ Ил Түмэн 44 пленарнай мунньаҕар СӨ муниципальнай тэрээһиннэрин сирин тупсарарга сир кыраныыссатын чопчулуур 623-6 №-дээх өрөспүүбүлүкэ сокуонун барылын бастакы ааҕыыга ылыммыттара. Иккис, үһүс ааҕыытын 7 ыҥырыылаах мунньах састааба быһаарыаҕа.

Уһук Илин ыаллыы сытар Хабаровскай Санкт-Петербург, Геленджик куораттан итэҕэһэ суох көрүөхтэн кыраһыабай көстүүлээх набережнайдаах, хас даҕаны фонтаннаах, өрүһү туоруур муосталаах. Амур өрүс устун теплоходунан дьону хатааһылаталлар.

Оттон өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтүгэр айылҕа баайыттан киирэр дохуот сыл ахсын үрдүү турар эрээри, Сахабыт Сирин киин куоратын тупсарыыга, саатар быылы хаптатыыга, өлгөмнүк оту-маһы олордууга ким даҕаны илиитэ тиийбэт.  Дьиҥэр, 360 000 нэһилиэнньэлээх куоракка саҥа паарка, искибиэр аһыллар кэмэ уолдьаста.

Этии киллэрэбит

Хабаровскай холобурун батыһан, куорат уопсастыбаннай сирин чугастааҕы тэрилтэлэргэ, Салайар хампаанньаларга түҥэтэн, көҕөрдүүгэ уонна тупсарыыга эппиэтинэстээх дьону анаатахха, быылы хаптатыыга дьоһун хардыы оҥоһуллуо.

Холобур, «ЛОРП», «Якутскэнерго», «МФЦ», Сбербаан курдук тэрилтэлэргэ хонтуораларын таһыгар баар сири сыһыаран, ким элбэх оту-маһы, сибэкки олордон, сирин киэргэтэр диэн күрэх биллэрдэххэ, тапталлаах куораппыт тас көстүүтэ тута тупсуо, киэркэйиэ этэ. Кыайыылаах тэрилтэҕэ сыл аайы илииттэн илиигэ көһө сылдьар кубок биэрэн, нолуокка чэпчэтии оҥордоххо, интэриэс да уһуктуо. Оттон көҕө суох, аттынааҕы сирдэрин тупсарыыга кыттыбат тэрилтэлэри ыстарааптаан иһиэххэ наада.

Куорат хаһаайыстыбатын көрөр-истэр тэрилтэ быылы бурҕаппакка оборор пылесостаах аныгы тиэхэньикэни атыыластаҕына, хас биирдии тэрилтэ туора турбакка оту-маһы олордууга кыттыстаҕына, ыраас салгынынан тыыныа этибит.

Хаартыска: куйаар ситимиттэн