Уопсастыба

Үйэ аҥаара кэм сыбаарсык

Захар Дьөгүөрэбис Горнай улууһун Бэрдьигэстээҕэр олорор. Бастаан мин кинини 2017 сыллаахха көрсүбүтүм. Мастарыскыайыгар 1982-с сыллаах “Мотоколясканы” өрөмүөннүү сылдьар этэ. Оччолорго мэхээнньик 700 кэриҥэ араас тиэхиньикэни чөлүгэр түһэрбитин сэһэргээбитэ. Дьиҥинэн, сэттэ сүүс диэн эттэххэ эрэ дөбөҥ. Ол гынан баран, онно тиийэригэр, маастар төһөлөөх элбэх сырата-сылбата барбытын, хара көлөһүнэ тохтубутун, арааһа, эргэ гарааһын эркиннэрэ эрэ билэн эрдэхтэрэ.

Бука, ааҕааччыларым билигин: “Тыый, элбэх да ретро тиэхиньикэни хамсаппыт эбит!” – диэн  итэҕэйэн эбэтэр итэҕэйбэккэ саҥа аллайа түспүт буолуохтаахтар. Онон биир түгэни чуолкайдыахпын баҕарабын.

Захар Дьөгүөрэбис массыына өрөмүөннүүр мастарыскыайдаах. Кини тимир көлө өрөмүөнүнэн идэтийэн дьарыктанар. Ол быыһыгар, иллэҥ кэм көһүннэҕинэ, ретро тиэхиньикэни булан чөлүгэр түһэрэр сөбүлүүр дьарыктаах. Билигин сэбиэскэй автопром үгүс тимир көлөтүн булан, саҥаттан өрөмүөннээн, сүүртэ. Бэйэтэ этэринэн, билиҥҥитэ гарааһыгар уонна тиэргэнигэр 25 устуука араас ретро тиэхиньикэ иккистээн тиллэн турар.

Захар 1998 сылтан тэтэрээккэ хас биирдии өрөмүөннээбит тиэхиньикэтин туһунан кылгас бэлиэтээһини оҥорор. Онно хаһаайынын аатын, көлө мааркатын, туга алдьаммытын, тугун өрөмүөннээбитин, күнүн-дьылын сурунан иһэр идэлээх. Бастаан сылдьарбар онно ити этиллибит 700 тиэхиньикэм киирэ сылдьара. Оттон иккистээн кэпсэтэрбэр, 820 устуука буолла диэтэ. Онон маастар 3 сыл устата эбии сүүстэн тахса араас тиэхиньикэни тилиннэрбит.

Захар Дьөгүөрэбис уратыта диэн, тэтэрээтигэр кыра алдьаныылаах массыыналары киллэрбэт. Ол курдук, хомуллаҕас бамперы, кузовы, уо.д.а. бытархай алдьаныыны-кээһэниини суруйуута да суох ааһан иһэн оҥорор, өрөмүөннүүр.

–  Быйыл 820-тэн таһаардым. Итиччэ элбэх саахалга түбэспит эбэтэр улахан алдьаныылаах көлөнү өрөмүөннээн сүүртүм. Билигин да тохтуур санаам суох. Алдьаммыт массыыналарын аҕала тураллар. Доруобуйам, кыаҕым төһө тиийэринэн тимири кытта үлэбин салҕыам. Быйыл сыбаарсыктаабытым үйэ аҥаара буолла. 1970 сыллаахха ыам ыйын 4 күнүгэр “Горнай” сопхуоска сыбаарсыгынан үлэҕэ киирбитим. Онон быйыл ыам ыйын 4 күнүгэр үлэм үйэ аҥаардаах үбүлүөйүн көрүстүм, – диэн маастар үөрүүтүн үллэһиннэ.

Үбүлүөйдээх тааҥка

Кэнники 3-4 сыл уола Георгий аҕатыгар көмөлөһөр. Маастар: “Туйахпын хатарар, уопуппун хаалларар киһибин үөрэтэбин”, – диэн кэпсээтэ. Быйыл аҕалаах уол Улуу Кыайыы 75 сылыгар анаан кыайыы тааҥкатын Т-34 модификациятын оҥорон Бэрдьигэстээх скверигэр туруордулар.

– Былырыын нэһилиэкпит баһылыга М.С. Парфенов Улуу Кыайыы 75 сылыгар тааҥката оҥорон туруоруохха диэн этии киллэрбитэ. “АТЛ-5 вездеход онно таах турар. Ону уларытан өйдөбүнньүк бэлиэ оҥоруохпутун сөп”, – диэбитэ. Онон былырыын уолбунаан тааҥка оҥорон саҕалаабыппыт. Тиэргэммитигэр аҕалан үөһэ өттүн бүтүннүү көтүрбүппүт. Нэһилиэк дьаһалтата матырыйаалга 80 тыһ. солк көмөлөспүтэ. Онон тимир лиистэри, электрод атыылаһан макеты таҥан барбыппыт. Улахан үлэтэ атырдьах ыйыгар хайыы үйэ үмүрүйбүтэ. Ол кэннэ сыыйа ситэрэн, быйыл ыам ыйын 7 күнүгэр миэстэтигэр аҕалан туруордубут.

Онон сыбаарсыктаабытым 50 сыллаах үбүлүөйүн көрсө, бэйэм сатабылбын тургутан көрөөрү уонна дьоммор-сэргэбэр үйэлээх бэлэҕи хааллараары, дьоһун үлэни оҥорон, биир ыра санаабын толордум”, – диэн Захар Дьөгүөрэбис киэн тутта кэпсээтэ.

Маастар ыра санаата

Ааспыт нэдиэлэҕэ Ил Дархан Айсен Николаев Горнай улууһугар эһиилги XXI “Манчаары” оонньууларыгар бэлэмнэнии хаамыытын билсэ таарыйа, бэрдьигэстээхтэр “Эйэ” сквердэригэр сырытта, тааҥканы көрдө уонна маастары кытта көрүстэ. Ол көрсүһүүгэ Захар Дьөгүөрэбис өр сылларга ыра санаа оҥосто сылдьыбыт баҕатын өрөспүүбүлүкэ баһылыгар кэпсээтэ.

– Сэбиэскэй кэмҥэ хас да көлүөнэ дьон өрө күүрүүлээхтик үлэлээн-хамсаан, быр-бааччы олорон кэлбитэ. Оччотооҕу тимир көлөлөр – ол үтүө кэм устуоруйатын кэрэһиттэрэ. Онон ол кэм туоһулара таах алдьанан-кээһэнэн, сүтэн-симэлийэн хаалаллара – сыыһа. Ыччаттарбытыгар дойдубут устуоруйатын өйдөбүнньүк оҥорон хаалларыах тустаахпыт. Онон Горнай улууһугар “Манчаары” оонньууларын көрсө Бэрдьигэстээххэ сэбиэскэй кэм саҕанааҕы ретро тиэхиньикэ түмэлин оҥоруохпун баҕарабын. Билиҥҥитэ экспонат да ахсаана элбээтэ. Ол гынан баран, аһаҕас халлаан анныгар тураллара, элбэх киһи кэлэн кыайан көрбөтө, хомолтолоох.

Ити баҕа санаабын Ил Дархаҥҥа кэпсээтим. Онно улууспут баһылыга Н.В. Андреев миэстэ булан биэриэхпитин сөп диэн этиибин өйөөтө. Быһа холоон, Мыытаахтыыр суол кытыытыгар оҥоһуллуон сөп диэн эттэ. Ол диэки Сиинэҕэ барар туристыыр суол ааһар. Онон туристар, айанньыттар сылдьар кыахтаналлар. Айсен Сергеевич ити идиэйэни сөбүлээтэ уонна: “Кэскиллээх тутуу буолуон сөп. Онон көмөлөһүөхпүт”, – диэн санаабын көтөхтө. Дьиҥинэн, бастаан утаа тымныы да дьиэ-уот туталлара буоллар, улахан дьыала буолуо этэ. Кэлин бырайыак сыыйа сайдан иһиэ этэ буоллаҕа, – диэн Захар Дьөгүөрэбис улаханнык үөрбүтүн биллэрдэ.

Былыргы тиэхиньикэ

Этиллибитин курдук, маастар тиэргэнигэр билигин 25 араас былыргы тиэхиньикэ турар:

– Итинтэн аҥаара хамсыыр. Атыттарын оҥоро сылдьабын. Сапчаас дэбигис көстөн биэрбэт. Ол үлэни-хамнаһы атахтыыр. Урукку сапчааһы билигин булар олус уустук. Сэбиэскэй собуоттар сабыллыбыттара быданнаата. Онон араас дьонтон көрдөһөбүн, интэриниэтинэн сакаастыыбын. Биэнсийэм барыта онно да бүтэр быһыылаах (күлэр).

Массыыналары таһынан билигин 10 матасыыкылы хомуйдум. Үгүстэрэ куһаҕана суох туруктаахтар. Өрөмүөннээтэххэ сүүрэр кыахтаахтар. Холобур, “Муравей” диэн матасыыкылы хамсатан сүүртүм.

Сүрүн баайым – массыыналарым буолаллар. Кэлин Амматтан икки тиэхиньикэни аҕаллым. “Победа” М-72 диэн сэдэх массыынаны булан аҕалан былырыын сүүрдүбүтүм. ССРС-ка 1955-1958 сс. баара-суоҕа 4677 эрэ устуука маннык массыына оҥоһуллубута.

Иккиһим 1957-1963 сс. сериянан тахса сылдьыбыт Москвич-423. Ону өрөмүөннээн, чөлүгэр түһэрэн быйыл хамсаттым. Соторутааҕыта 1946-1958 сс. оҥоһулла сылдьыбыт ГАЗ-М-20 “Победа” массыынаны собуоттаан көрдүм. Онтум табыллан үөрэ сылдьабын. Ис оҥоһуга, кырааската эрэ хаалан турар.

Арба, быйыл кыһын ону таһынан ГАЗ-69 үрдэ суох газигы өрөмүөннээбитим. Кэлин өссө М-72 диэн сэбиэскэй ыарахан матасыыкылы булбутум. Чугуун цилиндрдаах. Бу матасыыкыл улахан сериянан 1941-1960 сс. ССРС хас да собуотугар оҥоһулла сылдьыбыта. Аатырбыт BMW R71 диэн ньиэмэстэр матасыыкылларын үүт үкчү куопуйата буолар. Итини өрөмүөннээн сүүртүм. Быйыл Кыайыы параадыгар киллэрэр былааннааҕым. Ону коронавирус дьаҥа туран мэһэйдээтэ. Ол да буоллар, нэһилиэк иһигэр сүүрдүбүтүм. Дьон сүрдээҕин сэҥээрбитэ. Аны 45 мм-дээх “сорокопятка” пушка макетын оҥорбутум. Аҕа дойду сэриитигэр ГАЗ-64 “Иван Виллискэ” состоро сылдьар эбиттэр. Эмиэ олус кэрэхсэбиллээх оҥоһук буолан тахсыбыта.

Олох кэлин эмиэ Амматтан аччыгый кылаастаах Москвич-400 кузовын булан аҕаллым. Өрөмүөннээтэххэ сүүрэр кыахтаах көлө. Ол гынан баран, кыратык тура түһэрэ буолуо. Илиим бардаҕына кыһын дьарыктаныам. Быйыл оҥорон бүтэрэн эрэр тиэхиньикэлэрбин оннуларын булларыам, саҕалааһыннарбын түмүктүөм, – диэн маастар былырыыҥҥы уонна быйылгы үлэтин-хамнаһын кытта билиһиннэрдэ.

Үтүө бачыым

Ити курдук, тиэхиньикэни сэҥээрэр киһиэхэ Захар Дьөгүөрэбис элбэҕи кэпсиэн, көрдөрүөн сөп. Онон маастар баҕа санаата – үтүө бачыым. Ретро тиэхиньикэ түмэлэ Бэрдьигэстээх биир кэрэхсэбиллээх муннугунан буолуон сөп. Сиинэҕэ айанныыр туристар да сылдьыахтара, оскуола оҕолоро да экскурсияҕа кэлэн элбэҕи билэн-көрөн барыахтара этэ. Этэргэ дылы, билигин хантан да булбат тиэхиньикэҕин сүүстэ кинигэҕэ көрүөх кэриэтэ, биирдэ илэ хараххынан көрбүт, устуоруйа тыынын иҥэриммит, хас эмэ төгүл ордук.

Онон өрөспүүбүлүкэ уонна Горнай улууһун салалталара маастар бачыымын өйүөхтэрэ, туһалаах уонна кэскиллээх бырайыак олоххо киириэ диэн эрэнэбит.