Уопсастыба

Аҕа дойду Улуу сэриитигэр албан ааттаммыт снайпер, разведчик Степан Гурьевич Ковров суостаах сэрии бастакы сылларыгар хабыр хапсыһыыларга көрдөрбүт хорсун быһыытын «Красноармейская правда», «За Родину!», «За правое дело» курдук дойду байыаннай хаһыаттарыгар киэҥник сырдаппыттара. Онтон биир дойдулаахтара 1943 сыллаахха «Социалистическая Якутия» хаһыакка тахсыбыт ыстатыйаттан билбиттэрэ. Бэйиэт С. Кустуктаанап саха чулуу уолун хорсун быһыытын хоһоонугар хоһуйбута:

Дозорга сэргэхтик

Кобуруоп турара,

Дойдутун итиитик

Долгуйа ахтара.

Уол оҕо, эр бэрдин

Аймаама ахтылҕан.

Отучча фашистар

Оргууйдук иһэллэр,

Ол томтор кэтэҕэр

Ыстапаан иһийэр.

Саа тыаһа ньиргийдэ

Уот буурҕа иһиирдэ.

Адьырҕа үөрүттэн

Аҥарын кыдыйда,

Илбистэн, үөрүүттэн

Эр хаана сылыйда.

Ытыалаа, хааҥҥа-хаан,

Хотойбут Ыстапаан.

Сахабыт булчутун

Хамандыыр хайҕаата,

«Дьоруойбут» диэн саннын

Доҕордуу таптайда.

«Бинтиэпкэм көнө» диир

Сэмэйдик мичээрдиир.

Бар дьоҥҥор, дойдугар

Эргиллэн кэлбэтиҥ,

Дьол-соргу туһугар

Олоххун биэрбитиҥ.

Эн Кыһыл Сулускун

Дьоруойбут Ыстапаан.

Бу судургу, тиийимтиэ тыллардаах хоһооҥҥо намыыннык, ыксаабакка ылланар матыыбы мелодист, ырыаһыт Д. Санников айбыта.

Ырыа дьоруойа

Ыстапаан Кобуруоп 1909 сыллаахха Горнай улууһугар Октябрьскай (Күөрэлээх) нэһилиэгэр Кырамда диэн сиргэ түөрт оҕолоох дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Дьоно дьадаҥы буоланнар, оскуолаҕа үөрэммэтэҕэ. Убайдарын Кириллы уонна Николайы кытта мас таһыытыгар үлэлээбитэ, оттуура, бултуура.

Эрдэҕэс сааһыгар успуордунан үлүһүйбүтэ. Нэһилиэгэр күрэхтэһиилэри тэрийэрэ. Сүүрүүгэ, ыстаныыга, тустууга, мас тардыһыытыгар кимиэхэ да иннин биэрбэккэ 1-кы миэстэлэри ылан кыайыы кынаттанара.

Улаатан, ситэн-хотон кэргэн ылбыта. Үс оҕоломмута эрээри оҕолоро ыалдьаннар эрдэ өлбүттэрэ. Билиигэ, сайдыыга баҕалаах Ыстапаан ликбез кууруһугар үөрэнэн ааҕар, суруйар буолбута. Ол кэннэ кооперативнай маҕаһыыҥҥа атыыһыттаабыта. 1937 сыллаахха тэрийэр дьоҕурдаах Ыстапааны холхуос биригэдьииринэн анаабыттара. Үтүө суобастаах үлэтин иһин «Үлэ бастыҥа» («Ударник труда») диэн бэлиэнэн наҕараадаламмыта.

1941 сыл атырдьах ыйын 29 күнүгэр, 32 саастааҕар сэриигэ ыҥырыллыбыта. Икки ый устата Читаҕа снайпер оскуолатыгар бойобуой бэлэмнэниини ааспыта. 1942 сыл тохсунньутугар боруоҥҥа барбыта. Олунньуттан Арҕаа боруон 33-с аармыйатын 110-с дибиисийэтин 1283-с полкатыгар сулууспалаабыта. Москуба аннынааҕы кыргыһыыга, Смоленскай уобалаһы босхолооһуҥҥа сэриилэспитэ. Тус бэйэтэ 30 басыыһы кыргыбыта.

1942 сыл олунньу 15 күнүгэр Степан Гурьевич аан бастакытын бойобуой кыргыһыыга кыттыбыта. Хамаандыбанньа ньиэмэс тутан олорор хас да дэриэбинэтин босхолуурга сорудах биэрбитэ. Кобуруоп чааһа Молчальники дэриэбинэҕэ, өстөөх ахсаанынан баһыйарын аахсыбакка, күүстээх уотунан утарсарыттан чаҕыйбакка, иннин диэки дьүккүөрдээхтик кимэн киирбитэ.

1942 сыл олунньу ый бүтүүтэ Кобуруоп харабылга турдаҕына 30 ньиэмэс саллаата саба түспүтэ. Ыстапаан бэргэн ытыынан басыыстар аҥардарын кыргыбыта, өстөөх чугуйбута. Бу туһунан дибиисийэ хаһыата суруйбута.

Икки дэриэбинэни ылыы кэнниттэн чаас хамандыыра Кобуруопка бииргэ сулууспалыыр дьонун иннигэр махталын биллэрбитэ уонна саҥа сорудах туруорбута. Ол курдук, Степан Гурьевич үһүс ылыллыахтаах дэриэбинэни чуҥнуохтааҕа уонна өстөөхтөн наадалаах иһитиннэриини ылар сыаллаах «Захват языка» диэн чуҥнааһын таактыкатын ньыматын туттан, басыыс саллаатын билиэн ылан хамаандыбанньаҕа аҕалыахтааҕа. Ыстапаан сатабыллаахтык кистэнэн харабылынан толору өстөөх ылбыт дэриэбинэтигэр киирбитэ. Дэриэбинэҕэ хас ньиэмэс баарын чопчулаабыта, бойобуой тиэхиньикэ баарын-суоҕун быһаарбыта, өстөөх ыстааба ханан турарын билбитэ. Ол кэннэ, табыгастаах кэм тосхойбутугар дэриэбинэттэн тахсыбыта. Төннөн иһэн дэриэбинэ кытыытыгар икки ньиэмэс чуҥнааччыларын бэлиэтии көрбүтэ. Халыҥ хаарга саһа-саһа сэрэнэн ньиэмэстэри эккирэппитэ. Хараҥарыыта басыыстартан биирдэстэригэр чугаһаан баран финка быһаҕынан көхсүгэ түспүтэ. Иккиһин, кылгас хапсыһыы кэнниттэн, сутуругунан дөйүппүтэ уонна сарсыарда хамаандыбанньа дьаһалыгар туттарбыта.

1942 сыл. атырдьах ыйын 17 күнүгэр төрдүс дэриэбинэни ылар киирсиигэ ыараханнык бааһырбыта уонна сырдык тыына быстыбыта. Смоленскай уобалас Темнинскэй оройуонун Редькино дэриэбинэтигэр көмүллүбүтэ. Өлбүтүн кэннэ ньиэмэс халабырдьыттарын кытта охсуһууга хорсун быһыытын иһин «Кыһыл Сулус» уордьанынан наҕараадаламмыта.

Степан Ковров үтүө аата төрөөбүт улууһугар, нэһилиэгэр үйэтитилиннэ. Бэрдьигэстээх, Күөрэлээх нэһилиэктэрин киин уулуссалара кини аатын сүгэллэр. Улуу Кыайыы 60 сыллаах үбүлүөйүн көрсө 2005 сыл муус устар 15 күнүгэр Горнай улууһун Күөрэлээх орто оскуолатыгар Степан Гурьевич Ковров аата иҥэриллибитэ, снайпер бүүһэ туруоруллубута.

* * *

«Степан Ковров туһунан ырыа» устуоруйа суураллыбат кэрэһитэ буолан ылланар, ылланыа да турдаҕа. Дэлэҕэ суостаах сэрии кэмигэр Кобуруоп холобурун батыһан, саха ньургун уолаттара бииртэн биир бэргэн ытааччы быһыытынан киэҥник биллэн-сураҕыран барбыттара буолуо дуо?!

Антонина НЕУСТРОЕВА

Хаартыска: new.nlrs.ru уонна kultura-maya.saha.muzkult.ru