Уопсастыба

 Хас биирдии киһи олоҕор туох да мээнэҕэ буолбатын өйдүүр кэммит кэллэ. Туох барыта туохха эрэ ананан, ыйдаран, суоллатан, бэлиэлээн оҥоһуллар курдук эбит. Бары телеграмм да, ватсапп да эйгэтигэр “Кистэлэҥ күүс” диэн тыһыынчаттан тахса киһилээх чараас эйгэ кистэлэҥнэрин туһунан сүбэлэрдээх, сэргэх сэһэннэрдээх бөлөҕү билэргит буолуо. Ити бөлөх салайааччыта, төрүттээччитэ Куйаар Куо буолар. Куйаар Куо диэн кимин билээри, кини бөлөҕөр ссылканан киирэн көрөммүн, араас дьикти сүбэлэрин, айаннарын ааҕан кини биир айанын туһунан сэһэргииригэр көрдөстүм. Бу бөлөҕү Куйаар Куо былырыын балаҕан ыйын 18 күнүгэр арыйбыт эбит. Бу бөлөх олоҕун туһунан кэнники суруйуоҕум диэн көрөбүн.

Бу билигин биир дьикти уратылаах айантан саҕалыым. Мин Куйаар Куону кытта билсиһиим биир ураты айантан саҕыллыбыта. Ол айаммытыгар сылдьан кэлэн иһэн, Чурапчыга дьиэтигэр, арай биир ыйытыктан сиэттэрэн, Куйаар Куо уруһуйдаабытын көрдөрдө. Көрдөхпүнэ эриэккэс уруһуй. Соһуйуом иһин, бу уруһуйдаммыт мас баар үһү, Тулагы нэһилиэгэр диэн сэһэргээн, мин омуннаах киһи өйүм-санаам ити дьикти мас туһунан ыйыталаһан бардым. Ити кэпсэтии кэнниттэн Куйаар Куо ити маска баран кэлбитин айанын сэһэргэстим.

 - Куйаар Куо, хайа дьэ били санааҕар этиттэрии курдук көстүбүт маскар баран кэллиҥ дуо, төһө дьикти айан буолла?

 -Бэйэм да соһуйуом иһин, олох дьиктилээхэй илдьит тэҥэ айан буолла. Бэйэм да олус соһуйдум, ол гынан баран ити барыта эйгэнэн оҥоһулларын өйдүүр буоламмын аргыый наллаан, ол Тулагы сиригэр ити маһы билэр дьон ыҥырыыларынан баран кэллим. Биллэн турар тугу барытын көҥүллэтэн эрэ баран оҥоһуллар.

 -Ээ, оннук бөҕө буоллаҕа. Дьэ, ити мас остуоруйата диэххэ туохтан саҕыллан саҕаламмытай?

- ...Былырыын сайын кыргыттарым  уруһуйдуу олороллорун көрөммүн, арай тоҕо эрэ уруһуйдуох санаам кэллэ. Хаһан да холуста диэҥҥэ, өссө киистэнэн уруһуйдаабатах киһибин. Көннөрү уруучуканан ону - маны уруһуйдуохпун сөп. Уруһуйдьут буолбатах буоллаҕым. Ол да буоллар баҕа санаа батарбакка уруһуйдуурга сананан кыргыттарым тастарыгар олорунан, “тугу уруһуйдуурум буолла?..” диэн баран “мас уруһуйдуур эбиппин” диэн саҕалаан бардым. Уруһуйдаан эрдэхпинэ, илиибиттэн ким эрэ тутан, хамсатан уруһуйдаһан барар курдуга. Олох мин баҕарбытым курдук буолбат, өсөһөн-мэһэйдэһэн туора-маары таттаран барар. “Хайдах эрэ мас буолла,” -дии-дии кыратык көннөрөн биэрдим. “Чэ, маннык буоллун,”- диэн күлэ-күлэ түмүктээтим. “Саҥа уруһуйдуур киһиэхэ бэрт,”-  диэн буолла, ол кэнниттэн ол уруһуйбун статуспар ватсапка таһаарбытым. Арай ол киэһээ, Дубайга сылдьан билсибит кыыһым суруйар: “Бу маннык мас Тулагыга баар ээ. Көрөн олорон, үүт - маас түһэрэн ылбыт курдук уруһуйдаабыккын,”-диэтэ. Онно олус дьиибэргии иһиттим уонна тута ол кыыспар эрийэн этэбин: “Кыра эрдэхпинэ, эбэм миигин Эллэй сиэнэҕин,” - диирэ диэн кэпсээтим. Онуоха кыыһым “Эллэй Боотур олоро сылдьыбыт сирдэринэн ийэм дьарыктаммыта” диэн ватсабынан карта ыытта.  Ол картаны көрө олорон биир сиргэ иҥнэ түстүм. Билбэт дьоннорум, былыргы үйэтээҕи таҥастаах дьон көстөн бардылар да, сүрэҕим тэбэрэ күүһүрэн барда. Бу мантан өбүгэлэрим төрөөн салҕаммыттар эбит буоллаҕа, наһаа чугас билэр курдук салгын биллэн ааста. “Ити дойдуну көрө, ити маска барыахпын баҕардым..” диэтим. Кыыһым кэлээр, биһиэхэ, ити уруһуйдаабыт маскар сырытыннарыахпыт диэтэ. Күһүн куоракка дьиэтигэр ыҥыран көрсөн, дьиэ кэргэнин билиһиннэрэн, биэс чааһы быһа сэһэргэспиппит биллибэккэ хаалла.

-Тыый, өр да кэпсэппиккит дии. Дьэ, онтон ол маска айаҥҥыт хайдах былааннанна?

-Онтон, кыыһым хаһан кэлэр былааннааххын ити мас турар сиригэр барарга диэн ыйытта. Онуоха бэйэм да билбэппинэн эһиил диэтим. Итинник диирбин кытары, кыыһым төлөпүөнэ тыаһаан барда. Син балайда кэпсэтэн баран, кэлэн кыыһым этэр: «Куйаар Куо, дьэ дьикти  киһигин. Эн, эһиил дииргин кытары, ити сиргэ үлэ барыахтаах, ити сир туһунан кинигэ тахсыахтаах этэ, ол үлэни быһаарар дьон билиннилэр. Бу үйэҕэ кыайан биллибэккэ сылдьыбыттара. Арааһа өбүгэлэриҥ хамсаттылар»,- диэтэ.

-Дьэ, дьикти эбит дии. Ол кэпсэтии кэнниттэн номнуо биир сыл ааспыт эбит. Дьэ, быйыл туох билиннэ ити кэпсэтии кэнниттэн?

 -Быйыл Туймаада ыһыаҕын кэнниттэн ол маспытыгар барыаҕыҥ диэбиппэр кыыһым сөбүлэспитэ. Куорат ыһыаҕар арай дьөһүөлдьүт кыргыттар кэпсэтэллэр “..Саха Сиригэр Үс хомус мас баар үһү, ол мастар активацияланнахтарына дьикти лотос курдук сибэкки тыллыахтаах... .”-дииллэр. Ханнык сирдэргэ ол мастар баалларый диэн сэҥээрэн ыйыппыппар, биир Мэҥэҕэ, биир Покровскайга, биир Тулагыга диэтилэр. Инньэ гынан, бу Тулагы-Киллэм сиригэр айаннаары сылдьан истибиппиттэн долгуйан бардым. Хайа, оттон мин биир оннук маһы көрө бараары сылдьабын, ол аата мээнэ көрө, сэҥээрэ эрэ барар буолбатах эбиппин биллим. Арааһа миссия күүтэр дуу, диэн санаа көтөн түстэ, төбөм иһигэр ыйытык бөҕө киирэн булумахтанна. Дьэ, ол курдук Тулагыга  тиийдибит. Түүнү быһа эмиэ сэһэн-сэппэн ол мас тула бүппэтэ.

-Оннук, улахан миссия айан буолуох курдук буолбутуттан долгуйдаҕын даҕаны дии. Дьэ, ол кэнниттэн Тулагыга тиийдиҥ, туохтан, хайдах айаҥҥытын саҕалаатыгыт?

-Долгуйан буоллаҕа, миссия диэн бу өбүгэлэр оҥотторор үлэлэрэ буолар. Тиийэн картаны көрө олорон, маҥнай Эллэй бастакы ыһыах ыспыт сиригэр тиийиэххэ, ол кэнниттэн биирдэ маспытыгар барыахпыт, онтон эһиил иккис сиригэр сылдьыаҕым диэн былаанннаатым. Барытын кэрийэр бириэмэ суох курдук этэ. Сарсыарда эрдэ туран алаадьылаан, саламааттаан баран, күнүс 1чаас диэри бүтэрэ-оһоро охсорбут ордук этэ дии санаатым. Тоҕо эрэ “1чаастан хойутуо суохтааххын” диэн эт да эт буоллулар. Сирбитин да буларбытыгар бириэмэ барыаҕа дэһэммит айаммытын туттубут. Биһигини кытта Ил Дохсун сылдьыспыта, кини картанан көрөн Эллэй Боотур бастакы ыһыах ыспыт сиригэр тириэртэ. Арай ол сиргэ тиийээппитин кытта, ардах түһэн ыраастаан сууйан тоһуйда. Мин хомуспун ылан тыаһатан бардым, ардах тохтоото, оннук үтүөкэн турук киирдэ. Онтон Ил Дархан хомуһунан оонньуу турдахпына кулгаахпар “тумус, тумус..” диэн эт да эт буоллулар. “Тумус диэн ханан баарый, онно барыаҕыҥ”,- диэбиппэр ыйдаран онно тийдибит. Дьэ, манна көрүөхтэн кэрэ айылҕалаах, дьикти ыраас, киһи дууһата уоскуйар сирэ буолан биэрдэ. Айыыларбар, сир иччилэригэр илин диэки хайыһан сүгүрүйэн, көрдөһөн-ааттаһан аал уоту оттон, уот иччитин нөҥүө түс түһэрэн бардым. Үөһээ халлаан диэки көрөн алгыспын этэ -тыына турдахпына, халлаан биир эҥээриттэн кымыс бөҕө ыһан бардылар. Үөрдэхпиин, баай-дуол Дьөһөгөй айыы күндүлээтэҕин диэн алгыспын бүтэрэн баран, дьоммор: «Инники  олоххут тупсуулаах, табыллыылаах, кымыс бөҕө ыһан суолгутун тэллилэр»,- диэн  этэн түмүктээтим. Онтон бириэмэни көрдүбүт, оруобуна 1чааска бүттүбүт.

 -Тыый, үтүөкэн алгыс этиллэн, бэлиэ бөҕө көрдөрбүттэр эбит дии. Дьэ, онтон, маскытыгар хайдах бардыгыт, буллугут дуу, ол хомус  маһы?

-Ол кэннэ кэтэһиилээх маспар барарга, бу сиргэ сылдьарга көҥүлбүн туттум. Картабытын көрөн маспыт диэки бардыбыт. Арай олох булбаппыт. Көрдөөн алааһы бүтүннүү кэрийдибит. Эллэй Боотур олорбут сирин бүтүннүү кэрийдибит. Мэҥэ тааска тиийэ сырытыннарда. Ил Дохсун арай тохтоото: “Чэ, кэбис, кыайан булбатыбыт. Алы гын, чопчу билэн баран илдьиэхпит”,- диэтэ. Эмискэ көхсүм кыараан, хааным итийэн хайдах эрэ буоллум да: “Эһиил да, оччоҕо, эһиил да оччоҕо...” диэн кыыһырбыт саҥа таҕыста. ..Уой.. диэт, уоскуйан, уруһуйбун көрө олорон, баһаалыста буллар, баһаалыста көһүн, баһаалыста тириэрт, диэн  ботугураатым. Арай ол тылларым кэнниттэн ойуун билиннэ уонна сирдээн ыйан биэрдэ. Кини эппит сиринэн бараммыт тута буллубут. Үөрүү-көтүү буоллубут. Үөһээ 50-ча элиэ көрүстэ. Дьэ, били уруһуйдаабыт маһым сиригэр маспар чугаһаан истэҕим аайы, сылаас салгын оборор, тардар курдук буолан барда. Хас хардыыбын барытын хамсатар курдуга. Эмискэ тымныы дьиибэ салгын кэллэ да, миигин ааһа бараат дьонум диэки түһэ турда. Эргиллэ биэрээт дьоммор: “Кэлимэҥ, тохтооҥ, саҥарымаҥ”,- диэтим. Онтон маһым, миигин аргыый үөмтэрэн, хаамтаран чугаһатан ыҥыран истэ. АйХаана кэннибиттэн эмиэ оргууй батыһан кэлэн истэ. Илиитигэр алаадьылаах саламааты уонна кымыстаах чорооммун тута сылдьар.

-Дьикти эбит дии. Онтон мээнэ мас буолбатах буоллаҕа уонна эн чараас эйгэнэн алтыһар киһи барытын эккинэн-сииҥҥинэн билэн, иһиллэнэ чугаһаан истэҕиҥ. Дьэ, онтон хайдах сиэри-туому оҥордуҥ?

-Маска чугаһыырбын кытары, илиим-атаҕым хамсаан дьалбыырыбынан дайбатан үс төгүл төгүрүччү хаамтаран, тылым-өһүм былыргылыы, быдан өрдөөҕү тылынан саҥаран барда.  “..Амтаннаах ас аһаабыт киһи..”, - диэн дьахтар намыын куолаһа иһилиннэ. Айхаанам диэки хайыһан алаадьылаах, саламааты көрдөөн алаадьыбын ууран истэхпинэ, илиим атын киһи илиитин курдук хамсанан, алаадьыбын бытархай гына тоһутан уурталаан барда уонна саламааппын хамыйахпынан сиргэ ортотугар кутаары гыммыппар, тарбахтарым такырыһан саламааттан биһэн ыла-ыла алаадьыларым үрдүгэр уурдаран барда. Дьэ, дьикти... Сири маннык аһатыахтаах эбит буоллахпыт дуу дии санаатым. Тыл маанытын, хаһан да саҥарбатах тылларым  ис-испиттэн тахсан саҥардан барда да, сиртэн өрө көтөҕүллэн бардым. “..Утахпын ханнар эрэ..” диэн маспыттан иһиллэр. Били 3-4 эрэ кутуу буолар кымыспыттан кутан иһэн саныыбын, чээн, кыра кымыһым билигин бүтэрэ буолуо..диибин. Балаччаны куттум арай кымыһым чороонум иһигэр баар. Өссө куттум, син биир баар, кымыһым дьалкыйан баар буолан иһэр. Оннук төгүрүччү кутан 7 дуу, 9  дуу кутуу кымыһы маспын тула куттум. Онтон дьэ, чороонум чэпчээтэ.  Дьэ, ити кэнниттэн...

 -Тыый, чараас эйгэ дьиктитэ үгүс дииллэр, дьэ, сиэр-туом толору оҥорбутуҥ, аһаппытыҥ кэннэ хайдах тугу көрдөрдүлэр..?

-Ол кэнниттэн, маһым дьахтар быһыыланан, халлаан күөх хараҥа дьүһүннээх ырбаахылаах көһүннэ да эттэ: “ Туйаарыма Хотуммун. Мин эйиигин көмөлөһүннэрэ ыҥырбытым. Үүнүөх, сайдыах баҕам баһаам. Тирэҕим оһуор диэри, сир-дойду дьоно чугаһаан аймаабатыннар..”, -диэтэ. Сөп, өйдөөтүм. Миигинниин кэлсибит, эйиэхэ сирдээбит дьонум махталларын тиэрдиэ этилэр. Дьонум алаадьынан аһаттыннар  диэн көрдөстүм. Ытык мас “суох” диэтэ. Эмискэ Охонооһой эппит тылларын  өйдөөн кэллим. Ытык сиргэ бардаххытына аан маҥнай хайҕыыр буолуҥ диэбитин. Илиибин үөһээ уунан маспар даҕайан, өссө төгүл хайҕаан көрдөһөн бардым. “ Эн, баар буолаҥҥын сир-дойду иччилэрин харыстыы, көрө-истэ турдаҕыҥ, эн баар буолаҥҥын бу дойду киэркэйэн симэнэн турдаҕа ..”,- диэн саҕалааппын кытары эмискэ ким эрэ киирэн  саҥардан барда, эмиэ уу сахалыы кэрэ тыллар этитиллэн бардылар. Дьэ, Туйаарыма Хотун астынан, дуоһуйан сылаас тыынын биллэрэн көҥүллээтэ. “Һуу..” диирбин кытары Айхаана “көҥүллээтэ дии” диэтэ.   Кини эмиэ маска илиитин ууран турар эбит. “чэ, дьоҥҥун ыҥыр..” диэтим. Арай дьоммут кэлэн истэхтэринэ, наһаа дьиибэтик эргиллэ биэрдим: “Сэрэниҥ, силиһин үктээмэҥ, оргууй хаамыҥ, төгүрүччү олоруҥ, сүһүргэстээҥ...”,- диэн саҥардан бардылар. Онтон дьонум алаадьылаах саламаат ууран аһаппыттарын кэнниттэн, маспыт Туйаарыма Хотун Мас: “Дьүрүскэн хомускут тыаһын иһитиннэрэн үөрдүҥ эрэ. Аттыбар, иннибэр сэргэстэһэ олор..”,- диэтэ. Чочумча аргыый тардан оонньуу олордохпуна махтанан кэтэхпиттэн имэрийэн, сүүспүттэн сыллаата. Сып-сылаас салгын кууһан кэбистэ.  Эһиил эмиэ кэлээр, кэтэһиэм диэтэ.

  -Ээ, олус да дьикти көстүү буолбут дии. Онтон, барыта бүппүтүн кэнниттэн дьэ, тус бэйэҥ  бу ойуугуттан сиэттэрэн, хомус мастыын алтыһан  сиэр-туом нөҥүө көрүүлэнэн баран, туох диэн санаа дуу, түмүк дуу кэлбитэй?

 -Бу кэпсээбиппин барытын эйгэнэн көрдөрөллөр, иһитиннэрэллэр. Чараас эйгэҕэ араас барыта көстөр буоллаҕа. Бу  дьикти, дьиибэ үс мас үүнэн силигилээтэхтэринэ, сибэкки тыллыахтаах. Ол сибэкки билигин бутон эрэ буолан турар. Үһүс хомус мас эр киһи сүрэ эбит. Бастакы мас кыыс, бу мин сылдьыбыт маһым дьахтар. Кинилэр дьиэ кэргэн уйатын, эйэтин түстүүллэр, үүннэрэллэр.  Бу мастар биир сүрэх курдук тэптэхтэринэ, сибэкки үүннэҕинэ Сахабыт Сирэ үүнүүтэ, сайдыыта тупсуохтаах, ил-эйэ буолуохтаах. Аал Ук Мас үүнүөхтээх, ол маһы дьахтар олордуохтаах диэн эппитэ....

-Куйаар Куо, сүрдээх дьикти көрүүлэрдээх чараас эйгэнэн айаҥҥын сэһэргээбиккэр барҕа махтал буолуохтун!. Маннык үтүөкэн айылҕалаах дьоннорбут, бу тулалыыр эйгэбит тыынын билэ-көрө сырыттаххыт. Дьон үксэ, көстүбэт буолла да, ол аата суох курдук саныыллара ол сыыһа эбит диэн түмүккэ киһи кэлэр.

   Күндү доҕоттор, бу кэпсэтиигэ кэпсэнэр ытык сир Тулагы-Киллэм туһунан кинигэ 2016 сыллаахха тахсан турар. Кинигэ ааптара эдьиийим Светлана Степановна Борисова таһааттарбыт. Онон, чахчы ытык сиргэ турар, ытык мас этиитэ чахчылааҕын, Куйаар Куо нөҥүө этиттэрбиттэрин эһиэхэ тиэрдэбин.  Дэлэҕэ этиэхтэрэ дуо Аар Айылҕабыт барахсан тыыннаах, кини эмиэ киһи курдук ыарыыны, алдьаныыны билэ турар диэн. Үйэ сайдыытынан, бу олорор түөлбэлэрбиттэн саҕалаан, сир-сир аайы баар ытык сирдэргэ, ытык мастарга харыстабыллаахтык сыһыаннаһыаҕыҥ. Кэлии омук дьонноруттан тыабытын хараанныаххайыҥ, сирбитин, оппутун-маспытын үлтү тэпсэллэрин, алдьаталларын, хаһалларын,  уодьуганныыр хас биирдии киһи бу тыыннааҕын тухары ытык иэһэ дии саныыбын.

..билэҕиэн сир-дойду эрэйдэнэрин,

Итинтэн сайдыыгыт мэһэйдэнэрин!

...........................................................

Истэҕиэн Ийэ сир төһө ынчыктыырын,

Хомойон Алахчын Хотун ытыырын?      

                                                                  (В.Кондаков-“Сэбирдэх сипсиэрэ”

Бээрийэ кыыһа Хотойук Айгыына, суруналыыс, суруйааччы, уопсастыбанньык, айанньыт