Уопсастыба

Биһиги уопсастыбаннай кэрэспэдьиэммит, Дьокуускай куорат олохтооҕо Зоя Им ол матырыйаалы ааҕан баран, тыа сирин ыала бүтэн биэрбэт күннээҕи түбүгүн быыһыгар нууччалыы тыллаах аймахтарын оҕолорун сайыҥҥы уһун өрөбүлгэ бэйэлэригэр ылан, сахалыы саҥарарга үөрэппиттэрин биһириирин биллэрдэ. Итиэннэ тылы ыраастык туттууга, тыл култууратыгар сыһыаннаах ыстатыйаны ыытта.
Киһи хараастар, хомойор
Саамай сааттаах, куһаҕан, кирдээх тыллардаах маатыры (нуучча үөхсүүтэ) саха дьонун сутуйан, оҕотуттан кырдьаҕаһыгар диэри иҥэн, олохсуйан хаалбытыттан киһи хараастар, хомойор. Хайдах эрэ оннук буолуохтааҕын уонна туох да куһаҕан дьайыыта суоҕун курдук саныыр, күннэтэ этии аайы кыбытан, сааппакка саҥарааччылар олус элбэхтэр. Онтон сылтаан кыыһырсыы, этиһии, охсуһуу, өстөһүү тахса турдаҕа.
Эр дьонтон кыргыттар, дьахталлар эмиэ хаалсыбаттар, ордооччу да баар. Олус кэрэ дьүһүннээх, маанытык таҥныбыт кыыс маатырылаан, үөхсэн киирэн бардаҕына, кини кэрэтэ барыта кэхтэн хаалар, бэйэтиттэн тэйитэр.
Дьиэ кэргэҥҥэ эрэ буолбакка, үөрэх тэрилтэлэригэр, уопсастыбаннай сирдэргэ дьон-сэргэ ортотугар эмиэ туттумматтар. Ким да ону омнуолаан, сүөргүлээн суруйбат курдук.
Куйаар ситиминэн кэлэр толору маатырылаах устуулары киһи көрүөн да, истиэн да баҕарбат. Аҕыйах хонуктааҕыта инстаграм диэн ситимҥэ биир эдэр саха дьахтара видео таһаарбыт. Онно чобуо баҕайы саҥалаах үс-түөрт саастаах кыысчаан аҕатыгар тугу эрэ этэ сатыырын биирэ өйдөөбөтөҕүн иһин кыыһырда уонна: «Хайдах өйдөөбөккүн, б.....т?», -- диэтэ. Онуоха ийэлээх аҕата иккиэн күлсүү бөҕөтө буоллулар. Көрбүт дьон эмиэ күлэр смайликтары ыыта-ыыта, оҕо саҥатыттан манньыйбыттар аҕай, хайгыырдыы, эппитин хатылыы-хатылыы суруйбуттарыттан сонньуйдум, хомойдум.
Дьиҥинэн, сахалыы туруору тылбаастаатахха, маатыры тыла барыта эр киһи, дьахтар үөскэтэр-ууһатар уорганнарын ааттара уонна кинилэр сылдьыһыылара диэн буолар, ону өссө эҥин-эҥинник уларытан этэллэр. Ол иһин ити тыл саппааһа дьэ, халыҥ эбит. Уордайбыт уоҕу-кылыны таһаарарга саха да баай тылыгар баар аҕай: «баҕайы», «дьиккэр», «кэрэдэх», «сыыҥтай», о.д.а. «Сүөһү!» – диэн эмиэ үөхсэллэр, ол эрээри, аһыыр аспыт, миинэр миҥэбит буолан абырыыр хороҕор муостаах, сыспай сиэллээх уонна таба барахсаттары тоҕо да онно кыбытыахха сөбүй?
Сокуонунан
Мин үйэбэр биирдэ да итинник тылларынан үөхсүбэтэҕим. Оҕо сылдьан, бэйэбит дьиэбит да иһигэр, оскуолаҕа даҕаны, эгэ, маҕаһыыҥҥа, кулуупка дуо, биир эмит маатырылыырын төрүт истибэт этим. Ити хойут киэҥник тарҕаммыт эбит. Сэбиэскэй Сойуус Холуобунай кодексын быһыытынан, уопсастыбаннай сиргэ маатырылаабыт, быдьардык саҥарбыт киһи кыра күлүгээннээһин ыстатыйатынан 15 сууккаҕа хаайыллара. Оттон билигин, Арассыыйа Федерациятын Быраабы кэһии административнай кодексын 20.1 ыстатыйатынан итиннэ эбии «500-1000 солкуобай харчынан ыстарааптанар» диэн этиллэр. Ол эрээри, оннук буруйга тардыы биир эмит холобурун истэ, билэ иликпин. 2021 сыллаахха, олунньу 1 күнүттэн бигэргэммит «Иһитиннэриилэр, иһитиннэрэр технологиялар уонна иһитиннэрии харыстабылын туһунан» федеральнай сокуон саҥа эрэдээксийэтигэр сөп түбэһиннэрэн, социальнай ситимнэргэ маатырылыыр бобуллубута үөрдэр.

Тыл киһи туругар суолтата
Маатырыны иһиттэхпинэ, мин кулгаахпын туох эрэ хайа аспытын курдук буолар, олус куһаҕан, санаам түһэр. Итини аахайбат гына хаххаланыы, куппун-сүрбүн баттаппат буолуу бачча сааспар диэри кыаллыбата.
Кинигэттэн ааҕан биллэххэ, былыргы славяннарга маатыры кырыыс быһыытынан туттуллар, үөхсэр киһи бэйэтин уонна тулалыыр дьонун кырыыр дэнэр эбит. Маатырыһыт бэйэтигэр эрэ буолбакка, оҕолоругар, удьуоругар барытыгар бары саамай кирдээҕи, ыарыылааҕы ыҥыран ылар эбит. Ол кэнниттэн бүөр, хабах, искэн ыарыыларыгар, атын да ыарыыга хам ыллардаҕына, соһуйар, хомойор. Онно ити маатырыта эмиэ төрүөт буоларын билээхтээбэт.
Биология билимин дуоктара, медико-тиэхиньиичэскэй билим акадьыамыга Петр Гаряев үөрэтэн быһаарбытынан, киһиэхэ куһаҕан тыллар дьайыылара тиһигин быспакка оҥоһуллар буоллаҕына, удьуордааһын генетическэй куода уларыйар, геннэр дьүһүн уларыйыылара киниэхэ бэйэтигэр уонна кини удьуоругар сабыдыаллыыллар. Оччоҕо эт-хаан кырдьыыта түргэтиир, араас ыарыы сайдар, онон олох кылгыыр. Оттон сырдык санаа, үтүө тыл дьайыыта генетическэй куоду тупсарар, кырдьыыны бытаардар, олоҕу уһатар эбит.
Биология билимин дуоктара Иван Белявскай элбэх сыл устата тыл уонна киһи өйүн-санаатын хардарыта ситимин үөрэппитэ. Кини киһи бэйэтэ эрэ буолбакка, хас биирдии эппит тыла эмиэ нэҥирдээх иитиилээҕин (энергетический заряд), ол тыла хааныгар (генигэр) дьайан, эбэтэр эдэр сааһын уһатарын уонна доруобуйатын тупсарарын, эбэтэр ыарыыны, эрдэ кырдьыыны чугаһатан, олоҕун хаачыстыбатын мөлтөтөрүн чуолкайдык дакаастаабыт.
Онон маатыры дэлби тэппит буомба тула өттүгэр барытыгар тарҕанар охсуулаах долгунун курдук сүрдээх улахан айгыратар, алдьатар күүстээҕэ ити курдук дакаастаммыт. Төрүт тылларыгар төрүүр-ууһуур уорганнарын этэр үөхсүүтэ суох дойдуларга Даун уонна ДЦП ыарыылара суох, оттон биһиги дойдубутугар элбэх эбит. Итинник үөхсүү ити уорганнарга куһаҕаннык сабыдыаллыыр, ол иһин, маатырыһыт эр дьон эрдэ импотент буолар эбэтэр бүөрэ, хабаҕа ыалдьар. Уустуга диэн, бииргэ олорор дьоно уонна алҕас истибит дьоно кытта ыалдьыахтарын сөп.
Харыстаныҥ, харыстааҥ
Этиллэр тыл, саҥарар саҥа киһи, уопсастыба сыаннастарын эрэ көрдөрөр буолбатах, онно күүскэ дьайар, киһи олоҕу көрүүтүн, тутта-хапта сылдьыытын эмиэ быһаарар. Ол түмүгэр, норуот бүтүннүүтүн майгыта-сигилитэ, өйө-санаата, устуоруйа түбэлтэлэрин хаамыыта барыта уларыйар эбит.
Онон, сахам дьоно, бука диэн саамай сааттаах, куһаҕан, кирдээх тыллардаах маатыры тыллары төрүт туттумаҥ, онтон тэйиҥ, ити оҕолоргутугар, кэлэр көлүөнэ удьуоргутугар эмиэ тиийэ алдьатыылаах, охсуулаах дьайыылаах буоларын өйдөөҥ, бэйэҕит уонна тулаҕытыгар баар дьон туругун, доруобуйатын харыстааҥ! Ол оннугар санааны саймаардар, сүрэҕи манньытар үтүө, кэрэ, сырдык, алгыстаах тыллары уонна махтал, таптал тыыннаах тыллары кэччэйбэккэ, өрүү этэ, тарҕата сылдьыҥ! Оччоҕуна тулалыыр эйгэбит сырдыгынан сыдьаайа, бэйэ-бэйэбитигэр сыһыаммыт сымныы, тупса, олохпут сайда, туругура туруох этэ.
Ол куһаҕан дьаллыкка оччо айылаах ылларбыт буоллаххытына да, быраҕыҥ, санаа күүһүнэн оннооҕор табаҕы, арыгыны быраҕаллар.

Зоя ИМ, киин куорат олохтооҕо.

Даҕатан эттэххэ, билигин үгүс дойдуларга быдьардьык саҥарыыны, маатырылааһыны утары охсуһуу балачча көхтөөхтүк ыытыллар, тыл култууратын кэмитиэттэрэ тэриллэн үлэлииллэр. Кинилэр көҕүлээһиннэринэн, олунньу 3 күнэ Аан дойдутааҕы нуормаламматах тылы утары охсуһуу күнүнэн бигэргэммитэ.