Уопсастыба

Алтынньы ортотугар дойдубут тэбэр сүрэҕэр – Москубаҕа – “Сыл бастыҥ ыала” күрэх түмүктүүр тэрээһинэ ыытыллыбыта. Саха сириттэн Никаноровтар, дьиэ кэргэн “Эдэр ыал” түһүмэххэ бастыҥ диэн ааттанан, кыайыы өрөгөйүн билбиттэрэ. Аҕыс оҕолорун, ол иһигэр 1 саастаах кырачаан кыыстарын, илдьэ Москубаҕа ыраах айаҥҥа туруммуттара.

Өр-өтөр буолбатаҕа, куйаар ситимигэр Арассыыйаҕа сыл бастыҥ ыала буолбут Никаноровтар дьиэ кэргэн хаартыскалара тарҕаммыта. Сахалыы таҥастаах аҕыс оҕо кэчигирэһэн турар хаартыскатын: “Эчи, элбэхтэрин, үчүгэйдэрин!” – диэн бары даҕаны манньыйа көрбүппүт. Чахчы, биирдии-иккилии сыл арыттаахтар: улаханнара – 17-лээх, кыралара – 1-дээх. Эдэр дьон холбоһоот, дьиэ кэргэн аҕа баһылыга Айтал Дмитриевич төрөөбүт дойдутугар, Горнай Маҕараһыгар, дьиэ-уот туттан олохсуйбуттара. Ийэлэрэ Саргылаана Петровна Нам Никольскайыттан хаан тардыылаах.

Никаноровтар ыал Москубаттан айаннаан кэлэн, билигин Маҕарастарыгар бааллар. Улахан күрэх сүпсүлгэнэ намыраан, тыа ыала күннээҕи олоҕор төнүннэ.

Улахан дьиэ кэргэн аҕа баһылыга Айтал Дмитриевич бу курдук кэпсиир:  

– Биһиги, Никаноровтар ыал, уруккуттан күрэхтэргэ кыттабыт. Актыбыыс ыалбыт диэххэ сөп. Бу иннинэ өрөспүүбүлүкэҕэ “Ийэ кыыһыныын”, “Уол аҕатыныын” диэн күрэхтэргэ ситиһиилээхтик кыттан турабыт. Онтон атын эрэгийиэн ыалларын кытта дойду таһымыгар кыттыы төрүт атын энэргиэтикэлээх буолар эбит. Бастатан туран, олус эппиэтинэстээх. Биир өттүнэн, ити эппиэтинэстэн толлор, илииҥ-атаҕыҥ бааллар курдук. Ол гынан баран “төрөөбүт дойдубут чиэһэ” диэммит, баарбытын-суохпутун көрдөрөн, этэҥҥэ сылдьан кэллибит. Биһиги да, оҕолор да олус үөрдүбүт, долгуйдубут.

Күннээҕи олохпутугар улахан уларыйыы суох. Тыа ыалын сиэринэн үлэҕэ-хамнаска түстүбүт, оҕолор – үөрэхтэригэр. Мин Маҕараска “Туллукчаана” оҕону сайыннарар кииҥҥэ сэбиэдиссэйинэн үлэлиибин. Кэргэним эмиэ бу кииҥҥэ оҕолору эт-хаан өттүнэн сайыннарар. 2009 с. ыал буолуохпутуттан Маҕараска олохсуйан олоробут. Өйөһөн-өйдөһөн бииргэ олорбуппут 16 сыл буолла. Онон “олус эдэр ыал” буолбатахпыт. Иккиэн саастыыбыт, 35 саастаахпыт.

“Биһиги хайаан да элбэх оҕолоох буолуохпут” диэн хаһан да сыал-сорук туруорумматахпыт. Иккиэн элбэх оҕолоох дьиэ кэргэнтэн сылдьабыт, ол иһин оҕолор утуу-субуу кэлэн испиттэригэр улаханнык кыһаллыбатахпыт, буолар буолуохтааҕын курдук ылыммыппыт. “Чэ, бу оҕонон  тохтуур эбиппит” диэн санаа хаһан да киирбэтэҕэ. Дьылҕабыт хас оҕону биэрэринэн күн сирин көрдөрбүппүт. Кэргэмминиин иккиэн өйөһөр-өйдөһөр буоламмыт буоллаҕа. Ол суоҕа эбитэ буоллар, баҕар, дьылҕабыт атыннык салаллыа этэ.

Оҕолорбут үөрэхтээх уонна үлэһит дьон буола улааталларыгар кыһаллабыт. Сыалларын-соруктарын ситиһэр, кыра аайыттан кыһаллыбат киэҥ көҕүстээх итиэннэ, биллэн турар, киһилии сиэрдээх-майгылаах буолалларыгар. Кыраларыттан үлэҕэ сыһыарабыт. Тыа сиригэр олорор ыалга үлэ элбэх. От-мас, муус... утуу-субуу салҕанан бара турар бүппэт үлэ. Саас саһааҥҥа түһүнэбит. Сүөһүлэрбит, сылгыларбыт Намҥа дьоммутугар бааллар, аймахтарбытын кытта кыттыгас хаһаайыстыбалаахпыт. Сайын буоллар эрэ, Намҥа оту кытта букунаһабыт. Сир астааһына – үтүө үгэспит. Барытыгар бииргэ сылдьа сатыыбыт, кыралар эҥин диэбэппит, оҕолорбутун тэҥҥэ соһон иһэбит. Кэлин улаатаннар, кыайыгас-хотугас буолан эрэллэр. Элбэх илии-атах баара биллэр, үлэни үмүрү тутабыт.

Эт-хаан өттүнэн кыанар буоллуннар диэн, успуорка уһуйабыт. Саамай сөбүлүүр көрүҥмүт – хайыһар. Бары тэҥҥэ хайыһарга турабыт. Үгэстээхпит: үбүлүөйдээх сылларга оччо килэмиэтири сүүрэбит. Дьиэбитигэр кэлэн, дьэ, табылыысса оҥорон ким төһөнү барбытын сурунабыт.

Өрөспүүбүлүкэбитигэр дьиэ кэргэҥҥэ аналлаах күрэхтэһии бөҕө ыытыллар. Кыахпыт тиийэринэн барытыгар кытта сатыахпыт. Күрэхтэһии олус түбүктээх эрээри, дьиэ кэргэни сомоҕолуур, оҕолору сайыннарар, ыыры кэҥэтэр. Кэргэмминиин актыыбынай буолары биһириибит уонна оннук буоларга дьулуһабыт.

Сонуммут диэн, олунньу ыйга өссө эбиллээри кырачаан киһини күүтэбит. “Тохтуубут” диэн санаа билиҥҥитэ суох, Дьылҕа Хаан төһөнү бэлэхтииринэн оҕолонуохпут. Оҕо – дьол, үөрүү, дьылҕа бэлэҕэ.

Никанофовтар – эдэр ыал. Онон, ситиһиилэрэ, кыайыылара-хотуулара өссө иннилэригэр диэн эрэнэбит.

Диана КЛЕПАНДИНА.

Хаартыска: Никаноровтар архыыптарыттан.