Уопсастыба

– Айталина Николаевна, нолуок вычета диэн судургутук быһаардахха тугуй?

– Тэрилтэҕэ үлэлиир, дохуоттан нолуогу (НДФЛ) төлүүр хас биирдии киһи дьиэ атыыластаҕына, харчыга эмтэннэҕинэ, үөрэннэҕинэ уо.д.а. ол харчытын сорох өлүүтүн төннөрөр кыахтаах. Судургутук быһаардахха, үлэлиир тэрилтэҥ ый аайы хамнаскыттан НДФЛ нолуогар 13 %-ны тутар. Холобур, ыйга 55 тыһ. солк. хамнастаах буоллаххына, нолуокка 13 %-ны, ол эбэтэр 7150 солк. туталлар, илиигэр 47850 солк. ылаҕын. Дэкэлэрээссийэ туттаран, ити харчыны төттөрү ылар бырааптааххыт.

Тэрилтэ үлэһиттэригэр нолуоктан көҕүрэтии 4 көрүҥэ баар.

Оҕоҕо. Маны үлэҕиттэн туһанарыҥ ордук. Хас оҕолооххуттан уонна оҕо доруобуйатыттан тутулуктаах. Үлэҕэр оҕо төрөөбүтүн туһунан сибидиэтэлистибэни уонна МСЭ ыспыраапкатын биэрдэххитинэ, вычет оҥороллор. Оҕоҥ кэтэхтэн буолбакка, күнүскүгэ үөрэнэр буоллаҕына, 24 сааһын туолуор диэри туһанар кыахтааххын. Үөрэнэрин туоһулуур ыспыраапканы туттараҕын. Сорохтор харчыны илиибитигэр ылыахтаахпыт диэн өйдүүллэр. Оннук буолбатах. Оҕолоох буоллаххына, НДФЛ-га туттарар 13 %-ныҥ аччаан биэрэр. Үлэлэригэр туһамматахтар кэлэр сылга нолуок дэкэлэрээссийэтин туттаран ылыахтарын сөп.

Дьиэ тутуутугар, атыылаһыытыгар. Бу дьиэ ипэтиэкэлээх буоллаҕына, өссө эбии вычет ылыахха сөп.

Кэккэ ирдэбиллэр бааллар. Холобур, эми атыылаһарга быраастан анал ырысыап былааҥкатын (107-1/у) суруттараҕыт, көннөрү кумааҕыга суруллубут ырысыап барсыбат. Успуорт төлөбүрдээх өҥөтүн туһаммыт тэрилтэҕит Успуорт министиэристибэтин реестригэр баар буолуохтаах. Реестргэ киирбэт чааһынай, дьоҕус тэрилтэҕэ дьарыктаннаххына, вычеты ылбаккын. «Олоҕу страховкалааһын» полиһын 5 сылтан уһун болдьоххо оҥотторуохтаххыт, 3-4 сылга оҥоттордоххутуна – хапсыбаккыт.

Оҕоҥ, кэргэниҥ, бииргэ төрөөбүттэриҥ төлөбүрдээх үөрэххэ үөрэнэр буоллахтарына, вычеты оҥотторуоххун сөп. Эрдэ эппитим курдук, 24 саастарын туола илик буолуохтаахтар. Үөрэх вычетын туһанарга сүрүн ирдэбил – тэрилтэ лиссиэнсийэлээх буолуохтаах. Манна автооскуола, кылгас куурус эмиэ киирсэллэр. Үлэлээбэт төрөппүттээх дьон төрөппүттэрэ эмтэнэллэригэр эмиэ вычет аахсыан сөп. Оҕоҕо эмиэ туһанар кыахтааххын. Тэрилтэ эмиэ лиссиэнсийэлээх буолара ирдэнэр. Инвестициялыыр (харчы уурдарар) счёттаах буоллаххына, вычет ылыаххытын син. Сүрүннэрин кылгастык кэпсээтэххэ, ити курдук.

– Дьэ манна дьон ордук туохха сыыһарый?

– Дьон ордук баай-дуол вычетыгар сыыһар. Дэкэлэрээссийэ толорорго эрдэ туһаммыт вычеттарын киллэрбэттэр. Ипэтиэкэ вычетын ыларга кэргэнниилэр төлөөбүт бырыһыаннарын икки аҥы аҥардаабакка суруммут буолаллар. Ити – сыыһа. Биир ипэтиэкэ бырыһыанын иккиттэн биирдэстэрэ эбэтэр иккиэн аҥаардаһан туһаныахтаахтар. Биир киһи туһанар түгэнигэр иккис ипэтиэкэлэрин ыллахтарына, иккиһэ туһанар бырааба хаалар.

Ипэтиэкэ вычетын биир эрэ эбийиэккэ (дьиэҕэ/кыбартыыраҕа) туһаныллар.   Ол иһин, мин Уһук Илиҥҥи ипэтиэкэҕэ вычет оҥотторумаҥ диэн сүбэлиибин. Ипэтиэкэ ыстаапката намыһах буолан, ылар харчылара адьас кыра. Олоххо биирдэ эрэ бэриллэр вычеты хаһааммыт ордук.

– Ипэтиэкэ вычетын суумата билигин төһө буолла?

– Дьиэ туттар, атыылаһар буоллахха, 260 тыһ. диэри вычет ылыахха сөп. Онтон дьиэ өссө ипэтиэкэлээх буоллаҕына, 390 тыһ. диэри. Бу дьиэни кэргэнниилэр ылбыт буоллахтарына, иккиэн туһанар кыахтаахтар. Вычет чуолкай суумата дьиэ сыанатыттан, ипэтиэкэ бырыһыаныттан тутулуктаах.

– Дьиэни өрөмүөннээтэххэ вычеты эмиэ ылыахха сөп дииллэр.

– Өрөмүөн вычета диэн туспа суох. Атыыласпыт дьиэҥ сыаната 2 мөлүйүөнтэн кыра буоллаҕына уонна “черновой” дьиэни ылбыт буоллаххына биирдэ өрөмүөн чиэгин кыбытан, дьиэ сыанатын 2 мөл. диэри тиэрдиэххэ сөп. Билиҥҥи дьиэ-уот ырыынагар итинник сыана суох, онон ылбычча хапсыбаккын. 6-7 мөлүйүөннээх дьиэни атыылаһан баран, өрөмүөннэтэргэ баҕар, вычекка хапсыам диэн чиэги мунньар – халтай үлэ.

– «Ипэтиэкэ вычетын олоххор биирдэ туһанаҕын» диэтиҥ. Атыттар хайдахтарый?

– Атыттары сыл ахсын туһаныахха сөп. Ол эрээри, нолуок тэрилтэтэ бүтэһик үс сылы эрэ төннөрөр. 4-5 сыллааҕыта эмтэммит, үөрэммит буоллаххына, ылбаккын. Ол иһин, вычет оҥоһуллар кэмин куоттарымыахха наада.

– Тииһи эмтэтэргэ кыралаан төлүүгүн. Тутуу матырыйаалларын эмиэ оннук атыылаһаҕын. Чиэк бөҕөтө мунньуллар. Арай, сүтэрэн кэбистэххэ?

– Быйылгыттан үөрэххэ чиэги мунньар наадата суох буолла. Сокуоҥҥа уларыйыы киирэн, докумуону туттарыыга кыра чэпчэтии киирдэ: үөрэнэр сиртэн анал ыспыраапка эрэ ирдэнэр. Эмтэниигэ эмиэ чиэги көрдөөбөттөр, эмтэммит сиртэн анал ыспыраапканы ыллахха, ол сөп буолар. Оттон дьиэни бэйэҥ күүскүнэн туттар буоллаххына, чиэктэргин мунньаҕын.

Быйылгыттан эмтэниигэ судургутуллубут ньыманан ылыы киирдэ. Урукку курдук, 3-НДФЛ дэкэлэрээссийэтин толорор, докумуону, чиэги хомуйар ирдэммэт. Эмтэммит тэрилтэҥ нолуогабай уоргаҥҥа тустаах иһитиннэриини ыыттаҕына, түргэнник ылаҕын. Онуоха төлөпүөҥҥэр «Нолуогу төлөөччү тус кэбиниэтин» туруораҕын, онно киирэн бэлэм сайабылыанньаны толороҕун. Нолуогабай уорган докумуоннары туттаҕына, тус кэбиниэккитигэр биллэрэр. Вычеты барытын бу судургутуллубут ньыманан ылар табыллыбат. Билиҥҥитэ үөрэх, мэдиссиинэ, успуорт уо.д.а. хайысхаларга киирэн турар.

Диана КЛЕПАНДИНА.

Мария Васильева хаартыската.