Бу ыйаах варган муусуката аан дойду үрдүнэн суолталаммытын билинэн, Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр норуот култууратын харыстыыр, сайыннарар, хомуһу муусука үнүстүрүмүөнүн быһыытынан үөрэтэр, салгыы тэнитэр туһуттан ылыныллыбыта.

Онон Хомус күнүгэр анаан тыл билимин дуоктара, М.К. Аммосов аатынан ХИФУ бэрэпиэссэрэ, Аан дойдутааҕы хомус муусукатын киинин бэрэсидьиэнэ, Европа естественнай наукаларын академияларын академига, Арассыыйа Федерациятын уонна Саха АССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ, Арассыыйа билимин академиятын Сибиирдээҕи салаатын бочуоттаах бэтэрээнэ, Дьокуускай куорат, Бүлүү уонна Эдьигээн улуустарын бочуоттаах олохтооҕо Иван Егорович Алексеевы – Хомус Уйбааны кытта көрсөн кэпсэттибит.  

– Алтынньы ый 24-26 күннэригэр Дьоппуон сирин Хоккайдо арыытыгар норуоттар икки ардыларынааҕы варган (хомус) 10-с кэнгириэһэ уонна бэстибээлэ буолан ааста. Онно Саха Сириттэн дэлэгээссийэ кытынна. Ол туһунан кэпсээ эрэ.

– 10-с кэнгириэс-бэстибээлгэ 10 саха, Хомус (варган) уопсастыбатын чилиэннэрэ уонна турист быһыытынан алта киһи ыҥырыллан кытынна. Хоккайдо арыыга Акан диэн куорат дьаһалтата, турфирма спонсордаан, 24 араас дойдуттан кэлэн кыттан, бэртээхэй тэрээһин буолла. Бэстибээли таһынан, уопсастыба мунньаҕа, кэмпириэнсийэ буолла. Бэстибээл ыытыллыбыт түһүлгэтигэр таһырдьа да,  тыйаатыр иһигэр сыанаҕа да хомус арааһын сэргэ, араас оскуолалар үөрүйэхтэрин, муусука саанырын киэҥ балаһатын, хомус тардыытын үөрүйэх истииллэрин толору билсэр кыаҕы биэрдэ. Ол курдук, урут истибэтэх Индонезия, Тайвань, Камбоджа хомустара ураты дорҕоону, толоруу ньымаларын өйдүүр кыаҕы үөскэттилэр. Хомус дьүрүлэ сир араас муннуктарыгар сайда туралларын көрдөрдө. Аан дойдутааҕы уопсастыба тэрээһин мунньаҕар бэрэсидьиэни сэргэ икки солбуйааччытын таллыбыт. Азия түөлбэтиттэн Хомус түмэлин дириэктэрэ Д.Бэстиинэп уонна Арҕаа дойдулартан Канада хомусчута Д. Морган талылыннылар. Онтон Генсэкиритээринэн венгр Арон Силаги хаттаан талылынна. Бэрэсидьиэн Франц Кумпил эмиэ хаттаан талылынна.

Аан дойдуга хомус (варган) муусукаларынан дьарыктанааччы үксүү турар. Муусука хаачыстыбатын дьиҥ өйдүүр үөрүйэх күүһүрэр. Оскуолалар үлэлэрэ (тиһиктэрэ) олохсуйар, тардыы ньыматын (классикатын, саҥа үөрүйэхтэрин) сайыннарыы (олохсутуу) тэнийэн иһэр. Хомустаах омуктары салгыы үөрэтии тиһигин быспат.

– Мин билэрбинэн, 1990 сыллаахха Дьоппуон археологтара аан бастаан быһа холуйан биир тыһыынча саастаах хомустары булбуттара. Онтон Саха Сиригэр бастакы хомус хаһан көстүбүтүн санат эрэ.

– Тимир, бамбук, муос хомустар үөскээбит төрүөттэрин чинчийии салгыы барар. Ордук эрдэтээҥҥи кэмҥэ Европа, Америка хомустарын арааһын чинчийии элбэх (Фредерик Крейн, Леонард Фокс, Пһон Баке, Э.Е. Алексеев, Л. Тадагава, А. Никольскай уо. да. а.). Билигин саха учуонайдара эмиэ сонун үлэлэрин биэрэллэр. Холобур, Н. Бурцев хомус акустикаларын, түмүлүн физика сокуоннарынан чинчийэр улахан улахан үлэтэ түмүктэнэн эрэр. Өскөтүн дьоппуон дьоно өрдөөҕү тимир блабон (хомус) көрүҥүн сайыннара сылдьыбыт буоллахтарына, этнографтар, археологтар саха түҥ былыргы тимир хомуһун була иликтэр. Архитектура үнүбэрсиэтин түмэлигэр 17-с (?) үйэтээҕи хомус баар. Ити саха тимир сэби-сэбиргэли көмүүгэ (сиргэ) киллэрбэт үгэһин кытта ситимнээх буолуон сөп. Түҥ былыргы тимир хомуһу булбут чахчы онон суох диэххэ сөп.

– Саха хомуһун сүрүн уратыта туохха сытарый?

– Уустар саха тимир хомуһун кээмэйин (10 - 11 см) уонна бодотун (халыҥын, чарааһын) гына айалларыгар айах иһин (артикуляция уорганнара) туругун кытта дьүөрэ тэрили айаллар. Омук-омук бэйэтигэр анаан, хомуйан хомуһу олохсуппут диир сөп.  Сахаҕа олохсуйбут хомус кээмэйэ - омукпут саҥарар саҥатыныын алтыһар. Өссө ыллыыр-туойар дьоҕурдуун ханыылаах. Ити омукпут бүттүүн ылыммыт, олохсуппут кээмэйдээх хомуһугар айымньы айан олохсутар үөрүйэх баар. Ону утумнуур билиҥҥи уустарбыт тус буочардара үгэһи үйэтитэр аналы сүгэр. Түүр ханыылаах омук буоларбыт быһыытынан бүттүүн түүр омукка тарҕанан олохсуйбут дьүөрэни (моделы) тутуһабыт. Хомус диэн тиэрмин түүр омукка биир ситими сайыннарар. Оттон ол ситим Манас эпос устуруокаларыгар этиллибит «Саани кыыс куолаһа тимир хомус дорҕоонунуу кэрэ» диэн эстиэтикэ, кэрэни сэргээһин төрүттэриттэн ханыылаах. Ол сиэринэн, саха хомуһун хоһуйууга А.Е. Кулаковскай хомус өйү-санааны, үгэһи кытта ыга ситимнээҕин эппитэ саха хомуһун сүрүн уратытын көрдөрөр.

– Эн тус бэйэҥ саха хомуһун тыаһын хаһан уонна кимтэн аан бастаан истибиккиний итиэннэ эйиэхэ хайдах дьайбытай?

– Аан маҥнай хомус дорҕоонун  Кыргыдай хомусчуттара мин кулгаахпар хараабыттара. Оттон ордук дьиктиргии, соһуйа истибит түгэним Настаа Маппыайаба 1957 с. миэхэ хомуһун бэлэхтииригэр тардыбыта өйбөр-санаабар хатаммыт. Ону билигин да истэр курдукпун. Астык малын - хомуһун  кытта арахсар хоһуйууга, билигин санаатахпына, сыыйа тардыы (саха классиката) муҥутуур дириҥ иэйиитин, тэтимин, муусукатын кыаҕын онно истибит эбиппин уонна соннук тардыыны мин билигин да истэ илик курдукпун. Оннук иэйиилээх, санааны өрүкүтэр күүстээх, дириҥтэн дириҥ санаа мөҕүллэрин (парафраз), киэҥ-дэлэгэй таһымы иһитиннэрбит эбит Настаа эбэм. Кини ол айымньытын санаатыгар истиэхтээн сылдьыбытын (бука, урут да оннук тарҕанара буолуо) хомуһунуун арахсар курус түгэнигэр иһитиннэрбитэ, мин өйдүүрбүнэн, айар талаан таһымын ыһыктыа суоҕу, өйүнэн үөдүтэр кыах сүдүтүн туоһута буолар. Оннук үөдүтүү хайа эрэ чээрэтэ миэхэ иҥмит буолан, күн бүгүнүтэр тиийэ субу саха муусукатын  култууратыттан тэйбэккэ, арахсыбакка сылдьарым туоһута дуу дии саныыбын.   

– Саха хомуһун туһунан эн элбэхтик алтыспыт омук дьонуҥ эппит ханнык тылларын ордук саныы сылдьаҕын?

– Араас омук саха хомуһугар сыана быспыта элбэх буоллаҕа. Олору «Куоластан кутуллар дорҕооннор» кинигэбэр элбэҕи суруйбутум. Саха хомуһун муусыкатын сөҕөн-махтайан да, билим эйгэтигэр, уус-уран айымньыга да кытыарбыттара үгүс буолара. Мин күн бүгүн киэн тутта хатылыам этэ Леонард Фоне 1988 с. таһаарыллыбыт Антологиятыгар «Саамай этигэн хомуһу саха уустара охсоллор» диэбитин. Онон хомустуҥу тэриллэргэ саамай үрдүк маастарыстыбалаахтык «саха хомусчуттара тардаллар» диэбит сыанабылын утуйдахпына эрэ умнарым буолуо.

– Эн санааҕар, хомус саха омук саргытын уһансан кэллэ диэххэ сөп дуо?

– Өскөтүн А. Кулаковскай «Хомус» хоһоонугар үс саха үөскүү илигиттэн хомуһу Үрдүк таҥара үөдүппүт диэн өйдөбүлүнэн сайыннардахха, атын бары үтүө дьыалалары сэргэ, хомус саха саргытыгар дьайа сылдьар аналлаах, кыахтаах дии саныыбын. Аны үс үйэ да (онон да элбэх үйэҕэ) хомус омукпут сайдыытын аргыһа буола туруо диэн эрэллээх буолар, бука, ордуга буолуо.

– Биһиги хомуспут Аан дойдутааҕы киинэ уонна түмэлбит сайдыылара хайдаҕый уонна кинилэр хайдах дьаһаналлара ордук кэскиллээх буолуо этэй?

– Уопсайынан, Аан дойдуга диэтэххэ, урут аанньа сайдыбатах, ситэ биллибэтэх муусука хайысхата бэйэтин суолун солонон, хайысхатын быһааран 50-ча сылга сайынна бөҕө буоллаҕа. Онно Саха Сиригэр түмэл тэриллибитэ улахан төһүү буолла. Хомус билимин да сайдыыта түргэтээтэ. Элбэх кэмпириэнсийэлэр, бэстибээллэр тэриллэн, билигин болҕомтону тардар буолан иһэллэр. Ити 10-с кэнгириэс буолла, эмиэ сайдыыны бэлиэтиир. Өссө сайдан истэххэ, хомус академията, хомус үнүстүүтэ, муусукатын үөрэх тэрилтэлэригэр сыһыаран иһиэххэ сөп.

Чуолаан хомус түмэлин, киинин сайдыытын хайысхата, миигин эрэ буолбакка, үгүстэри долгутар. Тус бэйэм, ытык киһибит К.Д. Уткин эппитинии, Хомус анал дьыбарыаһа тутуллуохтаах дии саныыбын. Бу үгүс норуокка уйалана сылдьар муусука ордук сайдыбыт сирэ Саха Сирэ буоларын көрдөрүө этэ. Түмэл үлэтин хайысхата өссө кэҥээн иһиэҕэ. Анал дьиэ тутулуннаҕына, ситэ көрдөрүллүбэккэ сытар эспэнээттэр көрдөрүллүөхтэрэ, үлэ сүрүн хайысхалара кэҥээн биэриэҕэ. Түмэл Аан дойдутааҕы хомус уопсастыбатын үлэтин эмиэ кэҥэтиэхтээх. Үгэскэ тирэҕирбит хомус охсуутун, хомус тардыытын оскуолалара өссө саҥа элбэх суоллары тэлэйэ арыйыахтаахтар. Хомус уонна мэдиссиинэ тиэмэтэ академическэй таһымҥа тиийэрин ситиһии - сүрүн хайысха. Ити аҥардас киһи уонна хомус феноменын сөҕүмэр ситиһиитигэр тэҥ суола тобуллуо. Онон Хомус тиэмэтэ сайдыылаах үйэ үктэллэрин дабайан, онно кыттан, инники күөҥҥэ иһиэх кэриҥнээх. Билиҥҥи Түмэл кэлэктиибэ ити соруктары толорор дьулуурдаах, судаарыстыба биир тирэх тэрилтэтэ буолар аналын сүгэ сылдьар.

– Уйбаан Дьөгүөрэбис, ыйытыыларбар эппиэттээбиккэр барҕа махтал. Кэлэн иһэр Хомус күнүнэн истиҥ-иһирэх эҕэрдэ буоллун!

 Түмүк оннугар

Биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр Хомус түмэлэ 1990 сыллаахха сэтинньи ый 30 күнүгэр Дьокуускай куоракка тэриллибитэ. Хомус түмэлин тэрийиигэ Хомус Уйбаан өр сылларга мунньубут хомустарын кэллиэксийэтэ сүрүн фонда буолбута. Хомус түмэлин бастакы салайааччытынан биллэр учуонай, бөлүһүөк, билим дуоктара К.Д. Уткин анаммыта. Аан дойдутааҕы хомус (варган) муусукатын Киинэ уонна аан дойду норуоттарын хомустарын түмэлэ Норуоттар икки ардыларынааҕы «Хомус: үгэстэр уонна билиҥҥи кэм» диэн II-с кэнгириэс быһаарыытынан 1991 сыл тохсунньу 19 күнүгэр Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин 612 №-дээх Уурааҕынан тэриллибитэ. Киин уонна түмэл бэрэсидьиэнинэн И.Е. Алексеев анаммыта. Иван Егорович Алексеев – Хомус Уйбаан уһун сылларга саха омук хомуһун үөрэтиигэ-уһуйууга, сайыннарыыга уот саҕан, билиҥҥи кэмҥэ аан дойду норуоттара саха омугун хомус нөҥүө билэллэригэр, билинэллэригэр итиэннэ ытыктыылларыгар олук уурбут киһинэн буолар. Кини хомуска сыһыаннаах, варган муусукатынан үлүһүйэр дьону-сэргэни Арассыыйа, ол саҕана Сэбиэскэй Сойуус нэлэмэн иэннэриттэн, Азия, Европа итиэннэ Америка дойдуларыттан булаттаан, билсиһэн итиэннэ сүрүнэ түмэн, биир ситимҥэ киллэртээн, саха хомуһун алыптаах тыаһыгар умсугутан, аарыктаах хомус албан сураҕын аан дойдуга аатырта, тарҕатта уонна сүгүрүттэ. Тэрийбит Киинэ уонна Түмэлэ араас омуктар култуураларын холбуур, байытар, кэскиллиир киинэ буолла. Хомус Уйбаан саха хомуһа аар саарга аатырарыгар олук уурбут сүҥкэннээх үлэтэ-хамнаһа аан дойдуга киэҥник биллэр уонна дириҥник биһирэнэр.

Хомус Киинэ уонна Түмэлэ сайдан-салаллан барыытыгар, саха хомуһа сайдарыгар өспөт-сүппэт дириҥ өҥөлөөх Иван Егорович Алексеев-Хомус Уйбаан ытык аата Хомус Киинигэр уонна Түмэлигэр иҥэриллэрин хомуска сүгүрүйэр амарах аймахха төһөлөөх үөрүүнү, киэн туттууну, астыныыны аҕалыа этэй?! Киһи үлэлии-хамсыы сырыттаҕына, били этэргэ диэри, тыыннааҕар үлэтэ-хамнаһа, сырата-сылбата сыаналанарыттан ордук үтүө баара буолуо дуо?!

Александр ПАХОМОВ, экономика билимин дуоктара,

өрөспүүбүлүкэ «Чулуу хомусчута» анал аат хаһаайына

Хаартыскалар: СИА, ХИФУ