Уопсастыба

Туох эрэ ураты күүтэрин сэрэйэрим

– Алексей, сахалыы сиэринэн, кэпсэтиибитин оҕо саастан, дьиэ кэргэнтэн саҕалыах.

– Уус Алдан улууһун Тандатыгар төрөөбүтүм. Кырабыттан байыаннай куормалаах, мэтээллээх дьону сөҕө-махтайа көрөрүм, бэтэрээн буолуохпун баҕарарым. Биһиги аймахтан Аҕа дойду Улуу сэриитин, Афганистаҥҥа, Чечняҕа буолбут байыаннай дьайыылар кыттыылаахтара бааллар. Мэнигэ, ытанньаҕа суох этим эрээри, тыа сирин уол оҕотун сиэринэн, “түҥ” дэһэ оонньоон, дайбаһан, бадарааҥҥа буккуллан, онно-манна ыттан, тоҕо-хайа түһэн улааппытым. Үөрэхпэр биир үксүн борогууллаан, токур “үһүм” элбэҕэ. Быһаарыылаах эксээмэн кэмигэр дурдаҕа сытар киһи буоллаҕым.

Аҕам Михаил Михайлович Неустроев сааһын тухары тырахтарыыстаан баран, кэлин пиэрмэҕэ оробуочайынан үлэлээбитэ. Ийэм Зарема Алексеевна интэринээккэ ньээҥкэлиирэ. Бииргэ төрөөбүт бэһиэбит. Мин – улаханнарабын. Балтым Евдокия Бороҕоҥҥо бибилэтиэкэҕэ үлэлиир. Улахан быраатым Дмитрий тимир суол тэрилтэтигэр масыньыыстыыр. Орто быраатым Михаил, аҕабыт ыарытыйан, кинини көрөн олорор. Кыра быраатым Виктор Аграрнай университекка үөрэнэр. Бырааттарым бары аармыйаҕа сулууспалаабыттара. Бэйэм Приморскай кыраайга тааҥка чааһыгар наводчигынан икки сыл сулууспалаабытым.

– Олоҕуҥ тосту-туора уларыйарын сэрэйэр этиҥ дуо?

– Анал байыаннай дьайыыга  ыҥырылларбар 35  саастааҕым. Онуоха диэри идэбэр табыллыбакка, оннубун-олохпун булбакка, бэйэбин көрдөммүт эбиппин. Быстах үлэлэргэ сылдьыбытым. Хас көрсүбүт киһим “хаһан бөдөҥсүйэҕин?” диэнтэн кэпсэтиитин саҕалыыра. Ыал буолуохпун баҕарбытым да иһин, бэлэмим суоҕа. Ол эрээри, иннибэр туох эрэ атын, ураты кэтэһэрин, ыал улахан оҕото, дьиэ кэргэни сирдиир киһи туох эрэ суоллаах буолуохтаахпын сэрэйэрим.

– Анал байыаннай дьайыы саҕаланыытын хайдах ылыммыккыный? Бэбиэскэҕин ким туттарбытай?

– Аҥаардас Тандаҕа тоҕус киһи бэбиэскэ туппута. Бу бэйэлээх үчүгэй олоххо сэрии буоларын киһи итэҕэйбэт да курдуга. Бэбиэскэни сэмээр кэтэспитим. 2022 сыл күһүн, алтынньы саҥатыгар, тиэргэммэр матасыыкыл оҥосто сырыттахпына, баһылык солбуйааччыта уол кэлбитэ. Санаата олус түспүт көрүҥнээҕэ. “Леха, эйиэхэ бэбиэскэ кэллэ…” диэн кумааҕыны утары ууммута. Ити түгэни буолуохтааҕын курдук ылыммытым. Дьонум барбытым кэннэ айманнахтара буолуо. Бырастыылаһан, өйүүнүгэр Бороҕоҥҥо тиийбитим. Уус Алдантан төрдүө этибит. Салгыы Бэстээххэ  үс киһи кыттыспыта. Нөҥүө кытылга Кангаласс оскуолатыгар мустан, аэропуорка киирбиппит. Уолаттар санаалара түспүт көрүҥнэрэ суоҕа. Төттөрүтүн, өрө көтөҕүллүү тыына баара.

Приморскай кыраайга Сергеевка байыаннай чааһыгар тиийэн, байыаннайдыы таҥныбыппыт. Өр күүттэрбэккэ, сыымайдааһын саҕаламмыта. Мин тута тааҥкаҕа анаммытым. Хаһан эрэ аармыйаҕа ылыммыт сатабылым дьиҥ сэриигэ туһалыа диэн хантан сэрэйиэмий?! Ый курдук полигоҥҥа эрчиллибиппит. Бастаан тааҥка мэхээньигинэн сылдьыбытым. Онтон наводчикка көспүтүм. Мореуполь аттынааҕы баазаҕа эрдэтээҥҥи сэриилэргэ көмө быһыытынан тиийбиппит. Сэрии тыаһа ыраахтан ньиргийэрэ. Онтон ахсынньы бүтүүтэ тааҥкабытын биэрбиттэрэ.

Туһааннаахха дьиэни солбуйар

– Тааҥка тыына, ис эйгэтэ хайдаҕый?

– “Т-80БВ” диэн 47 туонналаах бөдөҥ тимир тиэхиньикэ таһыттан тугу да харыһыйбат, билиммэт улахан күтүр курдук көстөр эрээри, иһигэр сылдьар киһиэхэ –дьиэни, экипаһа дьиэ кэргэни солбуйар. Биллэн турар, кыараҕас тимир хайаҕас иһигэр олорон үлэлиир сыанан аҕаабат. Дьуһуурустубаҕа, кэтэбилгэ иккилии суукка хамсаабакка олорорбут. Эт-сиин көһүйэр, тыын-быар хаайтарар. Тимир буолан, кыһынын тымныынан хаарыйар, сайынын итиинэн сырайар. Арай аныгы тааҥка буолан, оһохтоох, сөрүүкэтэрдээх. Экипажпыт хамандыыра Александр Леваков, мэхээньик Өлүөхүмэ уола Николай Филатов этилэр. Мин – наводчикпын. Өстөөх окуопаларын, блиндажтарын, бөҕөргөтүллүбүт оройуоннары, пүлүмүөттээх сирдэри ытыалыырбыт. Ол дойду ото-маһа хойуу буолан, суолга мунуохха, сыалга сыыһыахха, миинэҕэ, дроҥҥа да түбэһиэххэ сөбө.

– Күн ахсын өлөр өлүүнү кытта илин-кэлин түсүһүүгэ киһи хайдах турукка сылдьарый?

– Куттанаҕын эрээри, саныы сатаабаккын. Үлэ курдук ылынан, үөрэнэн хаалаҕын. Ытыалаһыы саҕаланнар эрэ “бастакынан эрэ ыппыт киһи” диэн санаа үүйэ-хаайа тутар. Ыттахха, быыла-буора сүрдээх. От-мас хойуутугар бэйэ дьоно, өстөөх дуу буолара биллибэт түгэннэр бааллар. Түгэни туһанан, дойдубар уоппускаҕа бара сылдьыбыппар биир дойдулаахтарым хаххалыыр сиэккэ баайбыттарын туттаран, тааҥкабын, бэйэбин да уһун кэмҥэ харыстаабыттарыгар махталбын тиэрдэбин!

Олохпун уларыппыт 20 мүнүүтэ

– 2023 сыл бэс ыйын 6 күнэ Арассыыйа устуоруйатыгар ойуччу суолталаах. Ол күн хайдах этэй?

– Кимэн киирии икки күн иннинэ саҕаламмыта. 30-тан тахса кыраадыс итии этэ. Үлтү сүргэйиллибит, биир күн биһиги, иккис күн өстөөх илиитигэр киирэр уонча дьиэлээх кыра учаастагы сири кытта тэҥнииргэ сорудахтаммыппыт. Күн иннинэ өстөөх MAXX Pro диэн үс бронемассыынатын тоҕо тэптэрбиппит. Суол өҕүллүүтүгэр эмискэ тахсан кэлбиттэригэр соһуйуу бөҕөтүн соһуйбуппут. Хамандыырбыт бирикээһинэн суһал хамсаныы буолбута. Тиэхиньикэни кытта ити бастакы сирэй көрсүһүүбүт этэ. Улахана сарсыныгар буолбута. Сэнэрээппитин иитэ турдахпытына, ытыалаабыттарыгар мэхээньикпит Коля Филатов бааһырбыта. Кини оннугар Филипп Евсеев ананан, тыа кытыытынан баран истэхпитинэ, саҕаламмыта. Кэлин биидьийэ устуунан көрдөххө, хонууга өстөөх аҕыс бронемассыынатын уонна икки тааҥкатын кытта суос-соҕотох сылдьыбыт эбиппит. Онтон икки тааҥкатын тохтотон, өстөөҕү чугуппуппутун кэлин эрэ өйдөөбүппүт. Тулабыт быыл-буор буолан, үчүгэйдик көстүбэтэ. Биһиги артиллериябыт күүскэ үлэлээбитэ.

– Ол түгэҥҥэ кэбиинэ иһигэр балаһыанньа хайдах этэй?

– Хаһыы-ыһыы, үөхсүү, тиритии-хорутуу… Сибээспит баран хаалан, хаһыынан кэпсэтэрбит. Саатар баттаҕым уһаабыт буолан, көлөһүммүн кытта харахпар саба түһэрэ. Биир түгэҥҥэ тааҥкабыт иҥнэри түһэн ылбытыгар ыксал буолбута. Тулабытыттан ытыалааһын бөҕө буолбута. Дьолго, миинэ суох буолан, бүтүн тахсыбыппыт.

– Хас мүнүүтэ иһигэр ити үлүгэр буолан ыллыгыт?

– Муҥутаан 20 мүнүүтэ. Тааҥка бойобуой саппааһа 15 мүнүүтэнэн бүтэр.

– Ураты дьоруойдуу быһыыны оҥорбуккутун тута өйдөөбөтөх буоллаххыт.

– Суох буоллаҕа. Ол түгэҥҥэ “биһиги эбэтэр кинилэр” диэн сорук турбута. Оҥоруохтаахпытын оҥордохпут. Сүрүн оруолу хамандыырбыт, Сахалинтан төрүттээх нуучча чулуута, Чечня сэриитин маҥнайгы хампаанньатын кыттыылааҕа Александр Леваков оонньообута биллэр. Филипптыын аармыйаҕа биир чааска сулууспалаабыттарын кэлин эрэ билбиттэрэ. Экипаж биир тыыҥҥа сылдьара суолталаах. Ыксаллаах түгэҥҥэ тыл быһаҕаһыттан, сирэй-харах олоруутуттан, быстах хамсаныыттан да өйдөһөҕүн.

Бойобуой эпэрээссийэ кэнниттэн төннүүбүтүгэр аара суолга иннибитигэр “Патриот” массыына “хорус” гыммыта уонна дивизиябыт хамандыыра, генерал тахсан кэлбитэ. Үөрбүтэ сүрдээх этэ. “Маладьыастар! Бэркэ кэһэттигит!” диэн, илии тутуһан эҕэрдэлээбитэ. Блиндажпытыгар тиийэн, суунан-тараанан, табахтаан, аһаан-сиэн баран, мин көрөн испит киинэбин салҕаабытым. Буолбут түгэни ырытар кыаҕым суоҕа.

– Ханнык кэмҥэ Дьоруойга түһэриллэргитин билбиккитий?

– Салгыы Донецкай уобалас уонна Запорожье икки ардыларыгар сорудахха сылдьыталаабыппыт. Икки ый буолан баран, хамандыырбытын ыстаапка ыҥырбыттара. Биир сарсыарда турбутум – полковниктар, мойуордар төлөпүөннэрин туппутунан төттөрү-таары сүүрэкэлииллэр. “Туох буолла?” диэн ыйыппыппар “Тугу гыммыккытын көр!” диэн баран, төлөпүөнү туттаран кэбиспиттэрэ. Ол кэмҥэ дрон биидьийэҕэ устубутун хантан билиэхпитий?! Туораттан көрдөххө, дьикти. Ити барыта – түгэн. Этэҥҥэ түмүктээх түгэн. Дьоллоох да диэххэ сөп. Төһөлөөх элбэх экипаж тахсыбатый? Төһөлөөх элбэх киһи суорума суолланарый?! Күн устата төһөлөөх хорсун быһыы оҥоһуллара буолуой?! Биһиги түгэммит, аныгы үйэ буолан, уһуллан, болҕомтоҕо ылылыннаҕа.

Тута тэлэбиидэнньэ үлэһиттэрэ кэлэн, атын түбүккэ түспүппүт. Ити күнтэн олохпут тосту-туора уларыйбыта. Олус элбэх көрсүһүүгэ, интервьюга сырытыннарбыттара. Сотору Мореупольга, онтон  Ростовка илдьибиттэрэ. Соторутааҕыта эрэ Тандаҕа сүөһү көрө сылдьыбыт киһи Кириэмилгэ дойду Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин илиититтэн “Арассыыйа Дьоруойа” бэлиэни ылыам диэн түүлбэр да баттаппатаҕым. Киһи итэҕэйбэт.

– Кэлин санаатаххына, бу буолбукка сирдиир бэлиэлэр бааллар эбит дуо?

– Нэһилиэгим баһылыга Савва Иванович Егоров атаарарыгар тоҕо эрэ “Дьоруой буолан кэлээр!” диэбитэ. Онтон дойдубар уоппускаҕа тиийэ сырыттахпына, дьон үөрэххэ киирдэххэ, төннүмүөхпүн сөбүн сүбэлээбиттэрэ. Онуоха “Мэтээлэ суох кэлбэппин!” диэн эппитим эмиэ мээнэҕэ буолбатах эбит. Ыал улахан оҕото, тумус туттар киһитэ эрээрибин орулуур отуппун ааһыахпар диэри дуоннааҕы оҥоро, ситиһэ иликпиттэн  санаарҕыыр буоламмын, туох эрэ түмүктээх төннүөхпүн баҕарарым. Ол эрээри, дьоруой буолуом диэн санаабар да суоҕа. Бастакы кэмҥэ олус сылаалаах этэ. Куотан да хаалыахпын баҕарталыырым. Кэлин бу тус соругум буоларын ылынным.

Дьылҕам дойдум кыыһын көрүһүннэрдэ

– Сахаҥ дьоно ыал буолбуккуттан үөрэллэрин кистээбэттэр. Олоҕуҥ аргыһын билиһиннэр, үөрэнэр кыһаҕын сырдат эрэ.

– Эмиэ биир дьоллоох түгэн билиһиннэрбитэ. Анна бэйэм  төрөөбүт Уус Алданым Кэптэнититтэн төрүттээҕэ тус бэйэбэр олус суолталаах. Эт саастыыбыт. Москубаҕа “Эпл-Даймонд” хампаанньаҕа үлэлиир. Бу саас ийэм соһуччу олохтон туораабыта. Үөрэрим диэн, кэмин баттаһа кийиитин кытта билиһиннэрбитим. Ийэм барахсан наар сиэн кэтэһэрэ. Элбэҕи саҥарбатар да, кэлтэй эрэнэрин сэрэйэрим. Бэйэм бэйэбэр да эрэммэт кэммэр ол элбэҕи быһаарара. Дьоммут билсэллэр, тапсаллар. Уруккуттан биир олоххо олорор соруктаахпын. Хойутаан да буоллун – биир.

Москубатааҕы Үп института үөрэххэ туттарсарга өссө наҕараадалааһын кэнниттэн ыҥырбыта. Экэнэмиис эрэ буолбакка, хайысхата, иҥэрэр идэтэ элбэх. Салалта олорор дьиэнэн хааччыйан, улаханнык табылынныбыт. Экипаһым уолаттара Александр – Москубаҕа, Филипп Дьокуускайга эмиэ үрдүк үөрэххэ үөрэнэллэр. Күннэтэ билсэбит. Кинилэр – дьылҕам тиксэрбит дьиҥнээх бойобуой доҕотторум буолаллар.

– Бойобуой суолу ааспыт, олоххун тосту-туора уларыппыт киһи дьоҥҥо баҕа санааҥ тугуй?

– Олоҕу хайдах баарынан ылыныахха. Кыра аайыттан тымтыбакка, үчүгэй өрүтүн көрүөххэ. Хас биирдии киһи доҕордоох, тирэхтээх буоллун. Киһи көмүскүөн баҕарар, тыынын толук ууруон сөптөөх үчүгэй дойдутугар олорорбутун өйдүөҕүҥ уонна кинини таптыаҕыҥ, харыстыаҕыҥ!

Уйаара КУСТУК кэпсэттэ

Хаартыскалар: “Мүрү саһарҕата” хаһыат саайта