Уопсастыба

2026 сыл ҮРҮҤ АЙЫЫ ТОЙОН СЫЛА

ТОХСУННЬУ ЫЙ – ТАҤХА ХААН ЫЙА

Тохсунньу ыйы — от ыйа батыһар

Кэлбит 2026 сыл билгэтэ:

Быйыл, ол, эбэтэр, Үрдүкү халлааҥҥа олохтоох Таҥарабыт сылыгар, Орто дойдубу-тун сиэркилэ таас курдук көрөн олорор Үрүҥ Айыы Тойон бэйэтэ-бэйэтинэн биллэр буолар дииллэр. Саха киһитэ бу сылга тугу оҥорбута табылларын итэҕэйэр, киниэхэ таҥара көмөлөһөр. Онон, улахан суолталаах, саҥаны саҕалыырга бэт табыгастаах кэм кэлбит курдук эбит.

Үрүҥ Айыы Тойон Үүс-киис тириитэ өллүргэлээх бэргэһэлээх, үүт-аас бэйэкэлээх, үүт таас олбохтоох, үкээр куйаас тыыннаах, уҥа илиитигэр хотойдоох, хаҥас илиитигэр сэргэ курдук тайахтаах. Кини үрүҥ ат күлүктээх буолуон сөп.

Үрүҥ Айыы Тойон таҥара ойуута – күн. Тиэрбэс иһинээҕи төгүрүк күнү көрдөрөр. Онтон ити ойуу тула баар аҕыс садарах – күн сардаҥатын бэлиэтиир. Суолтата – алгыс диэн, тыла – айхал.
Айхал – Үрүҥ Айыы Тойону хайыһыннарар тыл. Бу тыл айыы кэл диэн суолталаах. Бу тыл Үрүҥ айыыны кытта ситимниир, итэҕэли төрүттүүр. Айхал – санааны салайар тыл. Үөрбүт-көппүт, дьоро кэмҥэ этиллэр. Оччоҕо киһиэхэ айыылар чугаһыыллар. Киһи үөрүүтүн толору оҥороллор.

Быйыл Үрүҥ Айыы Тойон чугаһыыр, сүрү орой туһунан киэлигэ мунньуллар, Үрүҥ Айыы Тойон халлааннарын өйдөбүллэрин ааҕыллар, итэҕэлгэ болҕомто ууруллар. Бу сылга дьон бары кистэлэҥ күүһү туһаныы туһунан саныахтаахтар. Итэҕэл дириҥииригэр бэйэлэрин сыраларын ыытыахтаахтар.

Тохсунньу ый тутула:

Бу ыйы былыр бүтэй кэм дииллэрэ. Хотугу сахалар хараҥа ый диэн ааттыыллар. Тохсунньу ый түүнэ уһун, күнүһэ кылгас. Аан-даам тымныы түһэр. Хараҥа бүрүүкүүр. Дьон хараҥа оройугар, дьыл быыһыгар бит-билгэ көбөр диэн итэҕэйэл-лэр. Онон таҥхаланыы диэн үөскээбит. Тохсунньу ыйга сааһы уонна сайыны билгэлииллэр. Бу ыйы от ыйа батыһар. Тымныйдаҕына — сайына сөрүүн, сылый-даҕына – сайына куйаас. Тибии түстэҕинэ, от ыйыгар сөрүүн буолар. Элбэхтик кыраһалаатаҕына, өҥ сайыны күүтэллэр. Тохсунньуга тымныы хам тутар, сэтэриир. Ити эрээри, хонон турдах ахсын халлаан сылыйан эрэрэ, күн уһаан иһэрэ биллэр буолар.Тибии типтэҕинэ, от ыйыгар улаханнык сөрүүтүйэн ылар, кыраһа элбэхтик түстэҕинэ өҥ дьылы күүтэллэр. Ый 9 күнүгэр ый уонна үргэл алтыһыыта буолар. Күн уһаан иһэр. Тыал диэн улахан суох. Тымныы хам тутар. Өссө сэтэриир курдук буолар.Тохсунньу ортотун диэки тоҥсоҕой маһы тоҥсуйан торулутар. Итини тоҥсоҕой «тымныыны кэрдэр быһыыта» дииллэр. Букэмҥэ аам-даам тымныы турар. Ол эрээри халлаан сылыйан эрэрэ син биллэр. Күн кыра-кыралаан уһаан иһэр.

Тохсунньу ый билгэтэ:

Тохсунньу ый 7 күнэ – Ороһооспо. Ороһооспо тымныыта түһэр. Бу күн былытырдаҕына, сис былыт тохсунньу 14-гэр диэри туруоҕа, былытырбатаҕына – тымныы сэтэриир. Бу күн сылыйдаҕына – сааһа тымныы, хаардаатаҕына – сайына өҥсүйэр. Киэһэтин халлааҥҥа сулус аҕыйах буоллаҕына – отон аанньа үүммэт.

Тохсунньу ый 9 күнэ — ый уонна үргэл алтыһыыта буолар. Былыргы сахалар ый үргэли кытта алтыһыытын кэтээн көрөөччүлэр. Үчүгэй дьыл буоларыгар алтынньы 14, сэтинньи 12, ах-сынньы 11, тохсунньу 9, олунньу 7, кулун тутар 4, ыам ыйын 1 күннэригэр алтыһар. Оттон кураан дьыл кэлэригэр хойутаан алтыһар.

Тохсунньу ый 12 күнэ – сүллүүкүттэр тахсаллар. Маҥнай хамначчыттара тахсан, абааһыта суох өтөхсүйбүт дьиэлэри оттон ититэллэр.

Тохсунньу ый 14 күнэ – Баһылайап (Эргэ саҥа сыл). Бу күн ханнык кэмҥэ былытырбытынан дьаҥ-дьаһах хаһан буоларын быһаараллар.

Тохсунньу ый 19 күнэ – Кириһиэнньэ. Кириһиэнньэ тымныыта түһэр. Бу күн күннээх уонна тымныы буоллаҕына – сайына кураан. Сарсыарда сүллүүкүттэр төттөрү киирэллэр диэн, ыаллар эрдэ туран сүөһү уулатар ойбоннорун тэһэн, сүүрдээн кэбиһэллэрэ.

Тохсунньу ый 20 күнэ – былыр таҥара күлүгүн сууйаллара уонна сибэтиэй уутунан дьиэлэрин, хотоннорун, сүөһүлэрин ыраастыыллара, арчылыыллара.

Тохсунньу ый 31 күнэ 31 – Бастакы Охонооһойоп. Эһэ арҕаҕар сытан, иккис өттүгэр эргийэр, ытыһын биирдэ саланар. Дьыл оҕуһун муоһа мулуруйэр.

• Саҥа дьыл күн тохсунньу ый 1 күнүгэр – 10 мүнүүтэ уһуур.
• Ороһооспо күн тохсунньу ый 7 күнүгэр – 30 мүнүүтэ уһуур.
• Кириһиэнньэ күн тохсунньу ый 19 күнүгэр – 1ч17 мүнүүтэ уһуур.
• Бастакы Охонооһойоп күн тохсунньу ый 31 күнүгэр – 2ч19 мүнүүтэ уһуур.

Декада диэн ый 10 хонук ааҕыллар:

I Декада- ый 1-10 күннэрэ

II Декада- ый 10-20 күннэрэ

III Декада- ый 20-30 күннэрэ

ИЛИН ЭҤЭР УЛУУСТАР:

Тохсунньу ый Илин эҥэр улуустарга урукку сылларга тэҥнээтэххэ быйыл балай да сылаас буолара сабаҕаланар, Бу ыйга 1-2 декадаларга кыра хаардаах буолсу.

Бу ый I Декадата урукку сылларга тэҥнээтэххэ сымнаһыар  күнүс -40С кыраадыс тымныы, түүнүн -45С хаара олох суох. II Декада  кыра сөҥүүлээх буолсу күнүс -39С кыраадыс тымныы, түүнүн  -44С кыраадыс тымныы.

III Декада хаара олох суох буолсу көннөрү тымныйыыһык. Күнүс-34С кыраадыс тымныы, түүн  -39С  кыраадыс тымныы буолсу.