Уопсастыба

Алаас ааттаах, дойду сурахтаах

Бу кэскиллээх, кэрэхсэбиллээх үлэни дьаһалтабыт баһылыга Евгений Пермяков хамаандата иилээн-саҕалаан ыыппыта. 380 сыл тухары төһөлөөх элбэх уларыйыы-тэлэрийии буолбутун чопчу билэр манан аҕай дьыала буолбатах. Онон ким төһөнү буларынан-таларынан, өйдүүрүнэн-саныырынан, ылынарынан харыстыы, харайа, көрө-истэ, үйэтитэ сылдьарынан алаас ааттаах, дойду сурахтаах.

Бу санаанан салайтаран уонча сыллааҕыта олохтоох дьаһалта исписэлииһэ Ольга Васильева нэһилиэкпит салайааччыларын туһунан сибидиэнньэлэри хомуйан истиэндэ оҥорбута, ону кэлин өссө кэҥэтэн биэрдибит. Ол 1920 с. этэ. Онно олоҕуран бу дьоммут сыдьааннарын мунньан сүбэлэһэн баран, аймах-билэ дьоннор архыыптарынан, түмэллэринэн чинчийэр, ирдэһэр-тордоһор үлэни ыыппыттара. Холобур, Татьяна Попова эһэтин Николай Алексеевич Захаров туһунан кинигэ оҥорон таһаарда. Кини этэринэн, кырдьыга да киһи ылыстаҕына, хайа да дьыала бэйэтэ ис-иһиттэн сиэттэрэн, ситимнэнэн тахсан иһэр эбит. Ити курдук үйэтитиигэ үлэлэспитэ номнуо уонча сыл буолла. Бу хайысхаҕа бастакы хардыыларын киинэ хроникатын тэрилтэтин салаатыгар үлэлии сылдьан оҥорбута.

Омос санаатахха, оччолорго ити тэрилтэ ааҕар-суоттуур салаатыгар олорон туох кыттыгаһа кэлиэй диэх курдук эрээри, Татьяна Дмитриевна дойдуга бэриниилээх, уһуну-киэҥи толкуйдуур буолан бэриллибит түгэни мүлчү туппатах. Онон төрөөбүт төрүт нэһилиэгин үйэтитиигэ ыкса ылсан, чахчылары булууга түбүгүрбүтэ дьыл-күн аастаҕын аайы өссө күндүтүйэн, суолтата улаатан иһиэ буоллаҕа диэн сыаналыыбыт.

Бу истиэндэҕэ сыһыаран кэпсээтэххэ, Татьяна Дмитриевна эһэтин, чаҕылхай салайааччы Николай Алексеевич туһунан хомуйбут матырыйаала дириҥ ис хоһоонноох ахтыы кинигэ буолан тахсыбыта. Өссө биир кэрэхсэбиллээх уонна махталлаах түгэнинэн кини архыыптан көҥүллэтэн ылбыт, Хатас туһунан ахтыллыбыт, нотариуһунан бигэргэтиллибит матырыйааллар куопуйаларын олохтоох дьаһалтаҕа бэлэх уунна.

1920-с сыллардаахтан...

Ити курдук 1920-с сс. саҕалаан, 2025 сылга диэри (105 сыл устата) салайар үлэҕэ үлэлээбит, билигин үлэлии сылдьар салайааччылар ааттара-суоллара, хаартыскалара үлэлээбит сылларын ыйан туран, дьоһун-мааны көстүүлээх истиэндэ оҥоһулунна. Нэһилиэк өрөпкүөмүн бэрэссэдээтэлиттэн саҕалаан, билиҥҥи олохтоох дьаһалта баһылыгар диэри барыларын мэтириэттэрин буларга күүстээх үлэ оҥоһулунна. Ол быыһыгар сэбиэт бэрэссэдээтэлэ, олохтоох дьаһалта баһылыга уо.д.а. бааллар. Холобур, Анастасия Яковлева «Сэбиэт Настаа» диэн ааттаныар диэри уһуннук үлэлээбитэ. Бу 105 сыл тухары салайар үлэҕэ үлэлээн-хамсаан ааспыт 21 киһиттэн алтата дьахтар. Дьэ, санаан да көрдөххө, кинилэр дьон киэнэ чулуута, дьоһуннара буоллахтара:

1. Яковлева Анастасия Яковлевна – 1963-1972 сс.

2. Карманилова Эмма Исаковна – 1973-1975 сс.

3. Гребцова Эмма Исаковна – 1975-1978 сс.

4. Мокрощупова Елена Афанасьевна -- 1984-1990 сс.

5. Евсеева Елизавета Григорьевна – 1984-1990 сс.

6. Козлова Парасковья Афанасьевна – 2009-2018 сс.

Хатас нэһилиэгин салайбыт Парасковья Афанасьевна туһунан сэһэргээн, сырдатан аастахха, кини сэбиэт сэкирэтээриттэн саҕалаан, сүрүн исписэлииһинэн, баһылыгы солбуйааччынан үлэлээбит, онтон баһылыкка тиийэ үүммүт буолан дьаһалта үлэтин бары хайысхатын этинэн-хаанынан, өйүнэн-санаатынан бэйэтин нөҥүө аһарбыта. Кэлиҥҥи сылларга Дьокуускай куорат Дууматыгар дьокутаатынан талыллан үлэлээбитэ, онон нэһилиэнньэ олоҕун-дьаһаҕын усулуобуйатын тупсарыыга, чэпчэтиигэ уһуннук үлэлээбит дириҥ билиилээх, сатабыллаах салайааччы буолар.

Аны өссө биир өттүттэн көрөн бэлиэтээн этэр буоллахха, бу 21 киһиттэн биэһэ устуоруйа учуутала үөрэхтээхтэр. Ити эмиэ мээнэҕэ буолбатах. Устуорук киһи сылыкчыт, анаарааччы, ырытааччы буолара оруолу оонньообута мөккүөрү үөскэппэт. Кинилэр ахсааннарыгар киирэллэр:

1. Евсеева Елизавета Григорьевна – 1984-1990 сс.

2. Шараборин Юрий Николаевич – 1990-1998 сс.

3. Баишев Петр Анатольевич – 1998-2009 сс.

4. Козлова Парасковья Афанасьевна – 2009-2018 сс.

5. Пермяков Евгений Петрович – 2018 сылтан күн бүгүҥҥүгэ диэри үлэлии-хамсыы сылдьар.

Онтон 21 киһиттэн биэһэ үөрэхтэринэн тыа хаһаайыстыбатын араас салааларын исписэлиистэрэ, бэйэлэрин бу эйгэҕэ үтүө-мааны өттүттэн көрдөрөн кэлбит дьоннор. Кырдьыга даҕаны, тыа хаһаайыстыбата уонна Хатас быстыспат өйдөбүллээх. Кинилэр нэһилиэги салайыыга 1970-1980-с. сыллардаахха үлэлээбиттэр:  

1. Уваровскай Аркадий Михайлович – 1972-1973 сс.

2. Карманилова Эмма Федоровна -- 1973-1975 сс.

3. Гребцова Эмма Исаковна – 1975-1978 сс.

4. Окороков Спартак Константинович – 1978-1981 сс.

5. Мокрощупова Елена Афанасьевна -- 1984-1990 сс.

Күннээҕи олоххо үлэҥ болҕомтоҕо ылыллыбат

Хас биирдии салайааччы хамаандатын үлэтин-хамнаһын бары хайысхатын хабан туран онно сөптөөх дьону булан, хомуйа тардан биир тыыҥҥа, биир тэтимҥэ киллэрдэҕинэ, дьаһала үлэтэ кыайыылаах-хотуулаах, ситиһиилээх буолар. Петр Анатольевич Баишев көҕүлээһининэн тахсыбыт «Хатас үүнэр-сайдар саҕахтарын арыйсыбыт сылларбыт» диэн ахтыы кинигэтин аахпыт эрэ киһи ону үчүгэйлик өйдүүр, сыаналыыр. Учуутал Самсоновтар ааттарын сүгэр Хатас орто оскуолатын уһун сылларга салайбыт дириэктэр, билигин бочуоттаах сынньалаҥҥа олорор Руслан Иннокентьевич Жирков маннык этэр:

-- Кинигэ тахсыбыта олус үчүгэй уонна наһаа тоҕоостоох дии саныыбын. Тоҕо диэтэргин киһи күннээҕи олоххо тугу үлэлээбитэ, оҥорбута улахан болҕомтоҕо ылыллыбат. Дьиҥэр, норуот олоҕо тупсарын туһугар бириэмэлэрин, үлэлэрин, олохторун анаабыт дьоммутун билэрбит хайаан даҕаны наадалаах. Бу кинигэҕэ «күөх төлөнү» чааһынай ыаллар дьиэлэригэр киллэрии, суолу-ииһи оҥоруу, бөһүөлэги тупсарыы боппуруостара сырдатыллаллар. Петр Анатольевич нэһилиэги салайарын саҕана туох үлэ ыытыллыбытын ахтарга-саныырга, сыаналыырга, махтанарга астык.

Манна даҕатан эттэххэ, Саха АССР 100 сылыгар бу кинигэ тула кэпсэтии «Тускул» Култуура киинин «Үйэ» аудиовизуальнай устуудьуйатыгар уһуллубута эмиэ үйэтитиигэ киллэрбит биир сэмэй кылааппыт буолар.

Салайааччыларбыт сырдык мэтириэттэрин, үлэлэрин-хамнастарын үйэтитэр истиэндэ үлэтэ манан бүппэт, төттөрүтүн саҥа чахчылар көстөн иһиэхтэрэ диэн эрэнэбит. Саҕалааһын баар, номнуо икки кинигэ бэчээттэннэ, биир биэрии уһулунна. Күн бүгүн Анастасия Яковлевна Яковлева, Иннокентий Николаевич Жирков, Иннокентий Семенович Петров уо.д.а. тустарынан матырыйааллар хомулла, түмүллэ сылдьаллар.

Өссө 2017 сыллаахха саҕаламмыт үлэ итинник силистэнэн-мутуктанан, ситэриллэн-хоторуллан нэһилиэк дьаһалтатын кэлэктиибин кыһамньытынан бэртээхэй истиэндэ буолан таҕыста. Манна үгүс түбүктээх-садьыктаах, сороҕор үтүрүттэриилээх күннэрдээх сүрүн үлэлэриттэн быыс-арыт буланнар, күүскэ ылсан үлэлэспит Анна Петровна Ивановаҕа, Наталья Иннокентьевна Игнатьеваҕа барҕа махталбытын тиэрдэбит.

Онон Хатас олохтоохторо нэһилиэкпитин араас кэмҥэ салайан ааспыт салайааччыларбытын, тумус туттар баһылыктарбытын, кинилэр дьон туһугар оҥорбут килбиэннээх үлэлэрин үйэтитэргэ кинигэ бэчээттэнэн таҕыста, өйдөбүнньүк истиэндэ оҥоһулунна. Инникитин даҕаны бу хайысханан үйэтитии үлэтэ салҕанан барыа турдаҕа.

Хаартыска: Наталья Игнатьева түһэриитэ.