Онон ситимнээн өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннай тылын быһыытынан нуучча тылын кытта сэргэ туттуллар саха тылын туһунан кэпсэтиэҕиҥ. Тылбыт туруга хайдаҕый? Үгүс киһини бу ыйытык, ордук оҕо аймах кэпсэтэр тыла уларыйан, долгутар буолла.
Сыыппара тугу кэпсиирий?
Икки кэнники Бүтүн Арассыыйатааҕы нэһилиэнньэ биэрэпиһигэр төрөөбүт
тылын билэр саха дьонун ахсаанын тэҥнээн көрүөҕүҥ.
Табылыыссаҕа көстөрүнэн, уон сыл иһигэр сахалыы билэр дьон ахсаана 77 452 киһинэн аҕыйаабыт, ол аата 17,08 %-ынан түспүт. Оччотугар 2030 сыллаах биэрэпис тугу көрдөрүөй? Оттон 2040 сылга хайдах буолуой? Хоруйун билигин оҕо аймах тылын чинчийэн, саха тыла үөрэх эйгэтигэр балаһыанньатын, оскуолаҕа хайдах үөрэтиллэрин ырытан сылыктыахха сөп.
Ийэ тылбыт туруга
Арассыыйа билимин акадьыамыйатын Тыл үөрэҕэр үнүстүүтэ 2020-2024 сс. Арассыыйа 155 норуотун тылларын туругун чинчийэн, тэҥнээн, 4 бөлөххө, 10 таһымҥа араарбыт. Онно саха тыла «3 В» диэн лаппа туруктаах тыллар бөлөхтөрүгэр киирбит. Бу 1960-2000 сс. сахалыы иитиллибит, оскуолаҕа сахалыы үөрэммит көлүөнэ дьон үтүөтэ. Билигин кинилэр ийэ тылларын илдьэ уопсастыба олоҕун бары эйгэтигэр инники кирбиигэ сылдьаллар.
«3 В» бөлөххө өссө татаар, башкир, тыва, ингуш, чечен тыллара бааллар. Кинилэр балаһыанньаларын ырытан көрдөххө, тыл туругар сабыдыаллыыр икки сүрүн көрдөрүү баар:
1. Тыл туттуллар эйгэтэ төһө киэҥэ (норуот ахсааныттан тутулуктаах).
2. Оскуолаҕа үөрэх-иитии тылын быһыытынан туттуллара (үөрэх тыла оҕоҕо төрөөбүт тылынан дириҥник-киэҥник толкуйдуур, бодоруһар, айар төрүт үөрүйэҕи сайыннарар, тыл эйгэтин кэҥэтэргэ тирэх буолар).
«3 В» бөлөххө киирэр Арассыыйа норуоттарын тыллара
Саха, татаар, башкир тыллара төрөөбүт тылынан иитэр-үөрэтэр үгэстээх буоланнар, балачча туруктаахтар. Оттон ингуш, чечен, тыва тыллара туттуллар эйгэлэрэ киэҥинэн этэҥҥэлэр. Бу тыллар үөрэтии тыла буолбатахтар, ол эрээри, ити омуктар дойдуларыгар ахсааннарынан баһыйаллар. Атыннык эттэххэ, тыл эйгэтэ баар. Ону сэргэ урут тыва тылынан оскуолаҕа үөрэнэллэрэ.
Онон тыл туруга, дьылҕата омук ахсааныттан, туттуллар эйгэтэ төһө киэҥиттэн итиэннэ төрөөбүт тылынан иитэр-үөрэтэр тиһиги харыстаан-сайыннаран илдьэ сылдьартан ордук тутулуктаах.
Оҕо аймах тыла үөрэх эйгэтигэр сайдар
Тыл бэлиитикэтэ Арассыыйа үөрэҕин эйгэтигэр хайдах үлэлиирин быһаарарга, тыл дьылҕатын сылыктыырга таһыттан көрдөххө биир тэҥ курдук. Ол эрээри, манна үс тус-туспа өйдөбүл баар:
- Төрөөбүт тылы үөрэтии.
- Төрөөбүт тылынан үөрэтии.
- Өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннай тылын үөрэтии.
Онон, уопсай ыстатыыстыкаҕа саха тыла үөрэх эйгэтигэр хайдах туттулларын бу үс хайысханан арааран көрдөрүллүөхтээх.
Төрөөбүт тылы үөрэтии
Бу – оскуолаҕа төрөөбүт тылы туспа дьарык эбэтэр биридимиэт быһыытынан анаан үөрэтии. Төрөөбүт тылы маннык, оҕо тылын умнубатын, ааҕар-суруйар буоллун, үөрэтии «тылы өйүүр» мадьыал диэн ааттанар.
Арассыыйаҕа 155 тыл баарыттан 76 норуот төрөөбүт тыла уһуйааҥҥа, оскуолаҕа үөрэтиллэр. Ити ахсаан иһигэр саха, эбээн, эбэҥки, дьүкээгир, чукча, долгаан тыллара киирэллэр. Биһиэхэ саха тылын оскуолаҕа үөрэтии 1922 с. саҕаламмыта. Эбээн уонна эбэҥки тылларын 1930-с сс., дьүкээгир уонна чукча тылларын үөрэтии 1990-с сс. саҕаламмыта. Оттон Анаабыр улууһун Үрүҥ Хайа оскуолатыгар долгаан тылын төрүт култуураҕа алтыһыннаран, эбии дьарык быһыытынан үөрэтэллэр.
Тылы аҥардас биридимиэт эрэ курдук үөрэтии кыаҕа лаппа кыра, оҕо төрөөбүт тылынан дириҥник толкуйдуур, бэйэтин санаатын сайа этэр, суруйар дьоҕурун ситэ сайыннарбат. Ол эрээри, төрүт тылларын билбэт оҕолору ийэ тылга төннөрөргө билиҥҥитэ сүрүн суол. Онон нууччалыы үөрэнэр кылаастарга саха тылын биридимиэт быһыытынан ситимнээхтик үөрэтэн, сахалыы судургутук өйдүүр, кэпсэтэр дьону элбэтиэххэ сөп.
Төрөөбүт тылынан үөрэтии
Бу – математика, тулалыыр эйгэ, уруһуй уо.д.а. биридимиэттэри төрөөбүт тылынан, холобур, сахалыы үөрэтии. Билим эйгэтигэр маны «тылы сайыннарар» мадьыал диэн ааттыыллар.
Оҕону төрөөбүт тылынан үөрэтэн, ис кыаҕын арыйар, тыл дьылҕатын түстүүр кэскиллээх үгэс сэбиэскэй кэмҥэ тыа сирин оскуолаларыгар үөскээбитэ. Биһиэхэ бу үгэһи Дьокуускай куоракка, улуустар кииннэригэр киллэрэргэ Национальнай оскуоланы кэнсиэпсийэ тирэх буолбута. Ордук алын сүһүөх кылааска оҕону төрөөбүт тылынан үөрэтии улахан суолталаах.
Билиҥҥитэ төрөөбүт тылынан үөрэтии тиһигэ Саха, Татарстаан, Башкортостаан өрөспүүбүлүкэлэригэр баар. Чувашияҕа, Крымҥа бэрт аҕыйах төрөөбүт тылынан үлэлиир үөрэх тэрилтэтэ баара биллэр. Хотугу Осетияҕа осетин, Омскай уобаласка казах тылынан үөрэтиини төннөрөргө холоноллор. Маны барытын холбоон эттэххэ, Арассыыйаҕа 10 норуот төрөөбүт тыла үөрэх тылын быһыытынан туттуллар. Хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктарга төрөөбүт тылынан үөрэнии кыалла илик. Тылы оскуолаҕа үөрэппэт буолуу улахан содуллаах, сүтэрбити төннөрөр олус уустук.
Кэнники кэмҥэ сахалыы иитии-үөрэтии эйгэтигэр улахан уларыйыы да таҕыста, үөрэх былааныттан саҕалаан, үбүлэниилэригэр тиийэ кыһалҕалар да үөскээтилэр. Ол туспа анаан, дириҥник ырытан кэпсэтэри эрэйэр. Бүгүн оҕону сахалыы иитэртэн-үөрэтэртэн, сайыннарартан, ону нуучча тылын кытта табыгастаахтык алтыһыннарартан сахабыт тылын сарсыҥҥыта тутулуктаах. Нуучча уонна саха тылларын чопчу дьүөрэлиир үөрэх тиһигэ ордук кэскиллээх. Онно үөрэх туһунан сокуон хайаан да бигэ тирэх буолуохтаах. Билигин сахалыы үөрэтиини мүлчү туттуохпут - кэлин саха тылын судаарыстыбаннай ыстаатыһын сүтэриэхпит.
Өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннай тылын үөрэтии
Туспа биридимиэт быһыытынан өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннай тылын үөрэтии 1990-1993 сс. саҕалаан киирбитэ. Билиҥҥи туругунан, Арассыыйаҕа 34 тыл «өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннай тыла» диэн ыстаатыстаах. Онон оскуолаҕа иккис судаарыстыбаннай тылы үөрэтэр туспа уруоктар бааллар.
Бу уруок араас омук оҕолоругар күннээҕи кэпсэтии тылын үөрэтэр уонна олохтоох омуктар култуураларын билиһиннэрэр соруктаах. Холобур, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕин былааныгар «Язык саха как государственный» диэн ааттаах биридимиэккэ 2-9 кылаастарга нэдиэлэҕэ биирдии чаас көрүллэр. Сорохтор «Разговорный якутский язык» диэн эмиэ ааттааччылар. Төһө даҕаны итинник судургу ис хоһооннох буоллар, бу уруок сахалыы эйгэ сайдарын ылынар, өйдүүр дьон ахсаана эбиллэригэр улахан суолталаах.
Билигин ити биридимиэт Арассыыйа үөрэҕин ыстандаартынан, былаанынан «Өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбанный тыла» диэн нэдиэлэҕэ иккилии чаас 1-11 кылаастарга үөрэтиллэр кыахтаах. Ол эрээри, ону үөрэх тэрилтэтэ бэйэтэ быһаарар, төһө сайабылыанньа киирбитинэн үөрэтэр, онуоха эбии анал үөрэх кинигэтэ суох. Онон бу биридимиэт улахан болҕомтону эрэйэр.
Оттон саха оҕото төрөөбүт тылын үөрэтэригэр аналлаах «Төрөөбүт тыл» уонна «Төрөөбүт литература» диэн нэдиэлэҕэ 3-4 чаастаах туспа биридимиэттэр бааллар.
Светлана Семенова, педагогика билимин хандьыдаата, СӨ Билимин акадьыамыйатын Төрөөбүт тылы чинчийэр, харыстыыр, сайыннарар киинин билимҥэ сүрүн үлэһитэ
-
7
-
0
-
0
-
0
-
0
-
0
