Уопсастыба

Хаартыска ЯСИА

Төрөөбүт сири харах харатын курдук харыстааһынтан, таптааһынтан айылҕаҕа харыстабыл, киниэхэ сүгүрүйүү үөскээбитэ. Ол курдук, айылҕа уонна киһи үтүө сыһыаннаһыылара, бэйэ-бэйэҕэ көмөлөһүүлэрэ үөскээбитэ. Киһи айылҕаттан иитиллэн олорбута. Ол иһин айылҕалыын ыкса сибээстээҕэ, киниттэн тутулуктааҕа. Киһини төрөөбүт сирэ, ыраас уута, баай тыата аһатан олорбута. Айылҕа уонна киһи сыһыаныттан үөскээбит үтүө үгэстэр, абыычайдар, сиэр-туом биһиги өбүгэлэрбитинэн олохтоммута, көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэн испитэ. Былыргы биһиги өбүгэлэрбит уонна айылҕа сыһыаннарын туһунан дириҥ үөрэх арыллан тахсар. Өбүгэлэрбит үтүмэн үйэ- лэр арҕастарын туораан, айылҕа уонна киһи туох ситимнээхтэрин, хайдах сыһыаннаахтарын үгэскэ кубулуйбут анааран көрүүлэрин (традиционное мировоззрение) араас хайысхалаан таһаараллар эбит. 17-19 үйэлэргэ саха омук былыргы олоҕун чинчийбит үөрэхтээхтэр саха норуотугар сааһыламмыт философскай өй-санаа баарын үрдүнэн, ол дириҥ билии олоххо быһаччы туттуллубатыттан ула- ханнык мунаараллар эбит. В.Л. Серошевскай этнографическай чинчийиитигэр сахалар сааһыламмыт өйдөрө-санаалара өссө чопчуланыаҕын христианствоны ылыннарыы быһа түһэн кэбиспит диэн бэлиэтиир. Саха бастакы бөлүһүөгэ, чин- чийээччитэ А.Е. Кулаковскай - Өксөкүлээх Өлөксөй сааһыламмыт итэҕэл, өй-санаа биһиги өбүгэлэр- битигэр олохсуйуутун биир ураты көстүү курдук сыаналыыр.

Хаартыска ЯСИА

Бу өй-санаа түҥ былыр үөскээбитин, норуот тылыгар, муудараһыгар, үгэстэригэр уонна сиэригэр-туому- гар дириҥник сөҥөн сылдьарын бэлиэтиир. Ону чопчу быһаарар олус уустугун быһаарар. Сахалар хатыламмат (уникаль- най) култууралаахтарын Саха Сирин ыраахтааҕы кэминээҕи чинчийээччи-учуонайдар бэлиэтээн тураллар. Егор Молотков философскай-социологическай үлэлэригэр ону эмиэ суруйар. Саха итэҕэлэ дириҥ религиознай ис хоһооно суох. Ол оннугар сүдү күүстээх иитэр-үөрэ- тэр тускуллаах, сиэр-майгы бул- гуччу тутуһуллуохтаах диэн дириҥ философиялаах. Сахаларга Айыы киһитин туругурдуу, сиэр-майгы сүрүн өйдөбүллэрэ үөскүүллэригэр итэҕэл сүрүн төһүү буолуута, олоҕу анааран көрүүтэ киэҥ хайысханы ылбыт эбит. Урааҥхай саха өркөн өйө үөскэппит ааспыт олох мындыр- дарын уонна муудараһын, киһилии киһи сырдык мөссүөнүн, саха- лыы сиэр-майгы өйдөбүллэрин быһаарыыга сүрүн төрүт буолбут. Былыргы киһи олоҕо уопсастыба сокуонунан хааччахтаммат кэмигэр, кини ис философията уонна итэҕэлэ олоҕун сокуонунан буолбут. Итэҕэл, духуобунай култуура сайдыытыгар төрөөбүт тылбыт сүдү суолталаах. Төрөөбүт тыл хайа да омукка кэрэҕэ тардыһыыга, үрдүккэ дьулуһууга көтөр кынаппыт кэриэтэ буоллаҕа. Төрөөбүт тылбытын сайыннарыы – бу итэҕэлбитин, духуобунай култуурабытын уонна төрүт омук устуоруйабытын барҕардыы сүрүн туһаайыылара буолаллар. Этнографтар маҥнай утаа муспут матырыйаалларыгар олоҕуран, саха култууратын, өбүгэлэрбит өйдөрө-санаалара хайдах сайдан испитин дириҥник үөрэтэр, сиэрдэрбитин-туомнарбытын салгыы тилиннэрэр сөп этэ. Өбүгэлэрбит былыргы үйэтээҕи умнуллубут сиэрдэрин-туомнарын, таҥаста- рын-саптарын, иһиттэрин-хомуостарын, киэргэллэрин архыыптар матырыйаалларыттан уонна норуоттан тахсыбыт талааннаах маастардар үлэлэриттэн түмэн, тэрийэн кэнчээри ыччаппытыгар тириэрдиигэ көдьүүстээх үлэ ыытыллара эрэйиллэр. Ханнык баҕарар норуот итэҕэли ылынара бэйэтин көҥүлэ буолуохтаах. Онон куппутун-сүрбүтүн чөлүгэр түһэриини, санаабытын сааһыланыыны, саха норуотун духуобунай барҕарыытын судаарыстыбаннай бэлиитикэ таһымыгар таһаарар кэм кэллэ. Уопсастыбаннай  олоххо, бэйэбит икки ардыбытыгар кэмнээх-кэрдиистээх, сиэрдээх-туомнаах сыһыан баар буоллаҕына, инникибитин торумнанарбытыгар, бу дьалхааннаах олоххо бэйэбит суолбутун буларбытыгар сүрүн тирэхпит буолуо этэ. Билиҥҥи сайдыылаах кэмҥэ биһиги көлүөнэбититтэн ырааҕы, кэскиллээҕи, туһалааҕы өтө көрөр эрэйиллэр. Түүр омук бөлөҕөр киирэр омуктар бэйэлэрин төрүт устуоруйаларыгар уонна духуобунай култуураларыгар сыһыаннара билиҥҥи уустук кэмҥэ лаппа уларыйдаҕына эрэ, бу омук инники сайдар кэскилин, туспа суоллаах-иистээх, тыллаах-өстөөх, сиэрдээх-майгылаах этнос быһыытынан хаалар дуу, хаалбат дуу дьылҕалааҕын эргитэ саныыр кэм үүннэ. Саха омук устуоруйата, итэҕэлэ, төрүт култуурата тус бэйэтин философията уонна үтүө үгэстэрэ, абыычайдара – бу хас биирдии киһи омук быһыытынан өйө-санаата (самосознание) сайдыытыгар бэйэтин этнос бэрэстэбиитэлэ буоларын билиниитигэр дириҥ суолталаах. Урааҥхай саха омук быһыытынан туох уратылааҕын быһаарарга билим дакаастабылларыгар тирэҕирэн, саха итэҕэлин сорох өйдөбүллэрин саҥалыы быһаарар кэммит кэллэ. Ханнык баҕарар омук сүгүрүйэр итэҕэллээх. Киһи итэҕэли өйүнэн-санаатынан, этинэн-хаанынан, олорор сирин айылҕатынан, олоҕун-дьаһаҕын сиэринэн, ис тутулунан иҥэринэр. Итэҕэл ис тутула: Итэҕэйии, Иэйии, Сүгүрүйэр бэлиэ, Тэрийии. Саха тылын, итэҕэлин туһунан өйдөбүллэрин үтүө үгэстэринэн тилиннэрэн, эргилиннэрэн оҕо-ыччат сиэрдээх киһи буоларыгар туһаналлара. Итэҕэл диэн норуоту норуот быһыытынан көрдөрөр киһи сайдыытын туоһута буолар. Саха философията икки төрүккэ олоҕурар: саха аймах тылынан уус-уран айымньыларын ис хоһоонугар, саха киһитэ сэрэйэн көрөрүгэр, тулалыыр эйгэни этинэн-хаанынан билэр ураты дьоҕуругар. Былыргы дьыллар мындаала- рыгар, урукку дьыллар улаҕалары- гар түҥ былыр өрдөөҕүтэ үөскээбит урааҥхай саха итэҕэлэ уонна философията үүнээйилэргэ, тыыннаах харамайдарга уонна киһи аймахха барытыгар биологическай энергиялаах (ис уохтаах), биоритмологията (ис тэтимэ), кинилэр биологическай хонуу (биополе) дьайаллара айылҕа үөрэхтээхтэринэн дакаастанан тураллар. Араас үтүө да, мөкү да сабыдыаллаах модун сүүрээннэр, оҕуруктаах дьайыылар, өй-санаа ытыллыыта, буккуллуу-тэккиллии, мунуу-тэнии билиҥҥи дьалхааннаах олоххо саха киһитин үүйэ-хаайа туттулар. Бу Айыы киһитин өйө-са- наата, быһыыта-майгыта, этэ-сиинэ сайдан испит суолун-ииһин көрдөрөр туспа философиялаах норуот үөрэҕэ үөскүүр. Ону Л.А. Афанасьев-Тэрис «Айыы үөрэҕэ» диэн ааттаабыта. Айыы үөрэҕэ киһини киһи быһыытынан олоххо иитэр, уһуйар уонна такайар айылгылаах. Уопсастыбаннай олох сыһыаннаһыыларыгар киһи туһунан саха философията биир ситимнээх идеологическай, этическэй уонна култуурунай тиһик буолар. Дьоҥҥо-сэргэҕэ үтүө өйү-санааны үөскэтэр, аһыныгас, аламаҕай буолуу сиэрин-майгытын иитэр итэҕэлбит түһүлгэтин кэскиллээхтик тэрийэн, омук быһыытынан симэлийииттэн инникибитин торумнанарбыт бүгүн биир бастакы сорукпут. Айылҕаҕа итэҕэл, сиэри-туому тутуһуу – норуоту сомоҕолуур модун күүс.

Ньукуола МОРДУ, суруналыыс.