Уопсастыба

Бу үлэ чэрчитинэн, ыам ыйын 27 күнүгэр Ил Түмэн олохтоох салайыныыга сис кэмитиэтэ Ростов уобалаһын Сокуону таһаарар мунньаҕын олохтоох салайыныыга кэмитиэтин кытары холбоһуктаах төгүрүк остуолу онлайн киэбинэн тэрийэн ыытта. Кэпсэтии «Территориянан уопсастыбаннай салайыныы» (ТУоС) – муниципальнай тэриллиилэр социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыыларын ырычааҕа» диэн тиэмэҕэ ананна.
Бастатан туран, икки өттүттэн эҕэрдэ тыллары Ростов уобалаһын Сокуону таһаарар мунньаҕын Бэрэссэдээтэлин солбуйааччы – сокуону таһаарыыга кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ Александр Косачев итиэннэ Ил Түмэн Бэрэссэдээтэлин солбуйааччы – Ил Түмэн байыаннай сулууспалаахтар, бойобуой дьайыылар бэтэрээннэрин дьыалаларыгар, патриотическай иитиигэ уонна уопсастыбаннай тэрилтэлэргэ сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Александр Подголов эттилэр.

1 061 ТУоС
Ростов уобалаһын парламенын Сокуону таһаарар мунньаҕын олохтоох салайыныыга кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Владимир Влазнев кэпсэтиини саҕалыырыгар дойдуну сайыннарыыга улахан соруктар туралларынан, ТУоС-тарга болҕомто күүһүрбүтүн эттэ. Ханна ТУоС тэриллибит сиригэр, элбэх кыбартыыралаах дьиэ, хас да дьиэ бөлөҕө биитэр бүтүн түөлбэ да буоллун, онно туох кыһалҕа баарын олохтоохтор ордук үчүгэйдик билэллэрин итиэннэ ону туоратарга кыттыһалларын, көмөлөһөллөрүн бэлиэтээтэ.
– «Аһаҕас былаас кэлим тиһигэр олохтоох салайыныы уопсай бириинсиптэрин туһунан» 33 №-дээх федеральнай сокуон олоххо киириитинэн, ТУоС хамсааһына сайдыы саҥа таһымыгар таҕыста. Ол курдук, бу сокуон балачча элбэх боломуочуйаны биэрэн туран, ТУоС үлэтин судургутутта уонна кэҥэттэ, ону таһынан бүдьүөттэн үбүлээһин көрүллүөн сөбүн эттэ. Биһиги олохтоох салайыныы туһунан эрэгийиэннээҕи сокуоммутун тупсарыыга үлэлии сылдьабыт, Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр биир идэлээхтэрбит эмиэ бу хайысханан үлэлиигит. Онон, маннык сэһэргэһэрбит, санаа атастаһарбыт хайабытыгар даҕаны туһалаах буолуоҕа, – диэтэ.
Уобалас эрэгийиэн бэлиитикэтигэр миниистирин солбуйааччы Дмитрий Сивак, Доннааҕы Ростов дьаһалтатын баһылыгын солбуйааччы Андрей Косенко уонна киин куорат Куораттааҕы дууматын олохтоох салайыныыга, иһитиннэрэр-биллэрэр бэлиитикэҕэ уонна уопсастыбаннаһы кытары сибээскэ бастайааннай хамыыһыйатын бэрэссэдээтэлэ Алексей Березовскай ТУоС-тар үлэлэрин туһунан кэпсээтилэр.
Уобаласка бастакы ТУоС-тар өссө 1990-с сс. саҕаланыыларыгар баар буолбуттар. Доннааҕы Ростовка итиэннэ Батайскай, Таганрок, Неклиновскай, Белокалитвинскай оройуоннарга уулуссаларынан кэмитиэттэр тэриллэн үлэлээбиттэр. 2019 сылтан бу хайысханы сайыннарыыга киэҥ бырагыраамалаах үлэ ыытыллыбыт. Бастатан туран, элбэх араас методическай матырыйааллары, олохтоох салайыныы уорганнарын уонна ТУоС-тар устааптарын холобурдарын оҥорбуттар. Муниципальнай тэриллиилэр сэбиэттэрин иһинэн бастыҥ ТУоС-тар уобаластааҕы куонкурустарын олохтообуттар, уопуту тарҕатыыга, атастаһыыга палаата тэрийбиттэр. Күн бүгүн уобаласка барыта 1 061 ТУоС, ол иһигэр, Доннааҕы Ростовка 99 ТУоС баар. Олохтоох дьаһалталар ТУоС-тары олохтоох салайыныы көдьүүстээх ырычааҕын быһыытынан оҥорорго үлэлэһэллэр. Эрэгийиэн баһылыга Юрий Слюсарь сорудаҕынан, ааспыт 2025 сыл ахсынньытыгар Территориянан уопсастыбаннай салайыныы Ассоциациятын тэрийбиттэр. Дьэ бу Ассоциация ахсааннарынан уонна хаачыстыбаларынан тус-туһунан ТУоС-тары түмэр, бииргэ үлэлээһини күүһүрдэр, уопут атастаһыытын тэрийэр, холбоһуктаах көҕүлээһиннэри оҥорор соругу туруорунан үлэлиир-хамсыыр. Ааспыт 2025 сыл түмүгүнэн, ТУоС-тар барыта холбоон, 11 тыһыынча көҕүлээһини олоххо киллэрбиттэр, 2024 сыллаах көрдөрүүнү кытары тэҥнээтэххэ, ол 61 %-ынан элбэх эбит.

Ил Түмэн көҕүлээһининэн
Саха парламенын олохтоох салайыныыга сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Владимир Прокопьев Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр ТУоС-тар чуолаан тыа сирин, киинтэн ыраах сытар нэһилиэктэр социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыыларын биир көдьүүстээх ырачаахтара буолалларын бэлиэтээтэ.
– Өрөспүүбүлүкэҕэ 76 эрэгистирээссийэлэммит ТУоС итиэннэ юридическай ыстаатыһа суох 900 ТУоС (түөлбэ) баар. Кинилэри кытары үлэ Ил Дархан дьаһалынан ылыллыбыт анал Кэнсиэпсийэ быһыытынан тэриллэр. Билигин биһиги сис кэмитиэпитигэр «Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр территориянан уопсастыбаннай салайыныы судаарыстыбаннай өйөбүлүн туһунан» сокуон барыла көрүүгэ киирдэ, – диэтэ.
Салгыы тыл ТУоС Ассоциациятын бэрэссэдээтэлэ Ксения Васильеваҕа бэрилиннэ. Асоциация муниципальнай тэриллии сэбиэтин, Ыччат дьыалатын уонна социальнай коммуникация министиэристибэтин кытары ыкса үлэлиир. ТУоС-тар араас элбэх бырайыактарга үлэлииллэр, чуолаан кэнники сылларга олохтоох көҕүлээһини өйөөһүн бырагырааматыгар күүскэ ылсыбыттар. «Куорат тупсаҕай эйгэтин тэрийии» бырагыраамаҕа көхтөөхтүк кытталлар, оҕо оонньуур, успуорт былаһааккаларын, искибиэрдэри, пааркалары оҥороллор, суолу-ииһи өрөмүөннүүллэр, дьиэ туталлар, уулуссаны сырдатыыга, уунан хааччыйыыга үлэлииллэр. Быһата, нэһилиэнньэ социальнай көҕө күүһүрбүт. Федеральнай уонна өрөспүүбүлүкэтээҕи граннар ТУоС-тар көҕүлээһиннэрин олоххо киллэрэргэ тирэх буолаллар, инньэ гынан, бырайыактарынан үлэҕэ улахан болҕомто ууруллар. Ол түмүгэр, Бэрэсидиэн гранын пуондатыттан 10 мөл. солк. көрүллэн, 11 бырайыак олоххо киллэриллибит. Сэттэ ТУоС Бүтүн Арассыыйатааҕы «Бастыҥ үлэлээх ТУоС» куонкурус кыайыылааҕа буолбута атыттары таһаарыылаах үлэҕэ көҕүлээбит, былаас уорганнарын болҕомтотун тардыбыт. Быйыл бастыҥ үлэлээх 12 ТУоС атырдьах ыйын 4-5 күннэригэр Бурятияҕа ыытыллыахтаах бэстибээлгэ путевканан наҕараадаламмыт.

-- Дойду үрдүнэн ТУоС хамсааһына күүскэ сайдар, билиҥҥи туругунан, барыта 38 000 ТУоС, онтон эрэгистирээссийэлэммитэ – 2 576. 2030 сылга диэри ТУоС сайдыытын стратегията бигэргэннэ. Биһиги онно тирэҕирэн үлэлиэхтээхпит. Үгүс эрэгийиэннэр бу хайысханан таһаарыылаахтык үлэлииллэр, ТУоС-тар үлэлэрин сүрүннүүр нуормаламмыт бырап аакталарын ылаллар. Сэттэ эрэгийиэн ТУоС туһунан сокуон ылыннылар. ТУоС тиһигин сайыннарарга биһиги дьокутааттары тардыахтаахпыт. Кинилэр бу хамсааһын идиэйэтин көҕүлээччи, тарҕатааччы итиэннэ тирээн турар боппуруостары быһаарыыга төһүү буолуохтаахтар, -- диэтэ Ксения Васильева итиэннэ парламент ТУоС-тары кытары үлэтин сырдатта

Ол курдук, Ил Түмэн көҕүлээһининэн, ТУоС туһунан сокуон оҥоһулла сылдьар, «Төрүт түөлбэм төлкөтө» диэн өрөспүүбүлүкэтээҕи пуорум үһүс төгүлүн ыытыллыбыт. Бииргэ үлэлиир туһунан сөбүлэһии чэрчитинэн, норуот дьокутааттара Ассоциация мунньахтарыгар мэлдьи кытталлар. Бастыҥ уопуту тарҕатар дьаһаллары тэрийсэллэр, улуустарга ТУоС-ка олохтоох сэбиэт дьокутааттара көхтөөхтүк кытталлар, үлэни-хамнаһы сүрүннэһэллэр.

Кырасдааныскай көх кыһата
«Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии дьоруойдара» ТУоС бэрэссэдээтэлэ Алексей Андросов (Дьокуускай) уонна «Тэпилииссэ» ТУоС бэрэссэдээтэлэ, нэһилиэк сэбиэтин дьокутаата Дианна Соломонова (Таатта) бэйэлэрин үлэлэрин-хамнастарын туһунан сырдаттылар.
Таатта улууһун Харбалааҕар «Тэпилииссэ» ТУоС 2017 сыллаахха тэриллибит. Бөһүөлэк биир кытыы уулуссатын олохтоохторо бэйэлэрин баҕа өттүлэринэн түмсүү тэринэн, араас куонкурустар граннарыгар тирэҕирэн, түөлбэлэригэр былаһаакка, суол, искибиэр оҥорбуттар, сайыҥҥы уу ситимин тардыбыттар.
– Туруоруллубут соругу ситиһэргэ олохтоохтор көхтөрүн таһынан, толоруулаах былаас уонна олохтоох салайыныы уорганнарын кытары өйөһөн-өйдөһөн үлэлиир эрэйиллэр. Оччотугар эрэ үлэ көдьүүстээх түмүктэнэр. Онуоха биир чаҕылхай холобурунан билигин биһиги түөлбэбитигэр саҥа хочуолунай Арассыйа Федерациятын Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин сирэй дьаһалынан, ОДьКХ ГУТ инвестбырагыраамытыгар киллэриллэн тутулла турара буолар. Олохтоох көҕүлээһиннэри өйүүр бырагыраамаҕа кыттаммыт, улуус кубуотатынан сылытар ситим турбатын ылбыппыт. Аҥардас бэйэбит эрэ буоллар, тугу ситиһиэ этибитий? Ити курдук, «Тэпилииссэ» ТУоС биһиэхэ кырасдааныскай көх кыһата буолла. Биһиги манна хамаанданан үлэлииргэ, былааны сөпкө оҥорорго, бырайыактары көдьүүстээхтик салайарга итиэннэ уопсай эппиэтинэһи ылынарга үөрэннибит. Көхтөөх кырасдааныскай уопсастыба сайдыыта мантан, бэйэбит сирбититтэн, тэһиккэй сүрэхтээх дьон түмсүүтүттэн саҕаланар, – диэтэ Дианна Соломонова.

Төгүрүк остуолу түмүктүүрүгэр Владимир Прокопьев кэпсэтиигэ кыттыбыттарга махтанна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин уонна Ростов уобалаһын парламентарийдарын бииргэ үлэлээһиннэрэ тирээн турар боппуруостары быһаарыыга көдьүүстээх хардыылары тобуларга итиэннэ икки эрэгийиэн экэнэмиичэскэй уонна култуурунай сибээстэрин кэҥэтэргэ олугу уурарын бэлиэтээтэ.

Хаартыска: Василий Кононов.