Уопсастыба

Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин миниистирин солбуйааччы Сахайаана Павлова от үлэтэ саҕаланан, бу кэмҥэ өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн 884 туонна кэбиһии турбутун, мантан аҥаарын кэриҥин Хаҥалас улууһа оттообутун, Чурапчы уонна Амма улуустара эмиэ инники күөҥҥэ иһэллэрин билиһиннэрдэ. Улуустарга үлэлиир агрономнар сибидиэнньэлэригэр олоҕуран, от үүнүүтэ былырыыҥҥытааҕар 20-30 бырыһыанынан ордугун бэлиэтиир. Ол эрээри, хоту эҥээргэ уһуннук ардаан, таас хайаттан сүүрдэр үрэхтэр уонна өрүстэр кытылларыгар олорор нэһилиэнньэлээх пууннардаах улуустарга балаһыанньа уустугуруох курдук…

Быйыл оттуу тахсарга сүрүн кыһалҕа – уматыгынан хааччыллыы. Өрөспүүбүлүкэ гражданскай оборуонаҕа уонна дьон олоҕор-дьаһаҕар куттал суох буолуутун хааччыйар министиэристибэтиттэн миниистири солбуйааччы Никита Павлов оперативнай ыстаап тыа хаһаайыстыбатын табаарын оҥорооччулары бастакы уочарат хааччыйарга Ил Дархантан уонна бырабыыталыстыбаттан сорудахтааҕын, ол сүнньүнэн уматык хампаанньаларыгар баар хасааһы ааҕан-суоттаан, от ыйыгар 844 туонна уматыкка лимиит олохтоон, улуустарынан үллэрбиттэрин, улахан хаһаайыстыбалар (кэпэрэтииптэр) миэстэҕэ баар хампаанньалардыын дуогабар түһэрсэн эрэллэрин иһитиннэрдэ.

Бытархай, кэтэх хаһаайыстыбалаахтарга эмиэ лимиит көрүллэн, таараҕа биэрии көҥүллэниэхтээҕин, бу хайысхаҕа Үөһээ Бүлүү уонна Нам улуустарыгар ыкса үлэлэһэн, от ыйын 14 күнүттэн ылыахтаахтарын эттэ. Уматык ылар дьон испииһэгэ АЗС-тарга тиксэриллэн, пааспардарын эрэ көрдөрөллөрө эрэйиллэр. Оператор ким хас лиитирэ уматыгы ылбытын, лимиититтэн төһөтө хаалбытын биэдэмэскэ бэлиэтэнэн, отчуоттаан иһиэхтээх. Холобур, от ыйыгар 200 лиитирэ суруллубутун тустаах киһи биирдэ эбэтэр өлүүлээн ыларын бэйэтэ быһаарар. Быһата, ким төһө-хачча кыахтааҕынан.

Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтин сиртэн үүнүүнү ылыыга, мелиорацияҕа, матырыйаалынай-тэхиньиичэскэй хааччыйыыга уонна информатизацияҕа департаменын салайааччыта Вячеслав Гаврильев:

“От ыйынааҕы 844 туонна уматыгы 20 улууска, ходуһатын иэнинэн, ким төһөнү оттуурунан буолбакка, миэстэтигэр төһө уматык хасааһа баарынан көрөн тыырдыбыт, онтон улуустарга сорохтор нэһилиэктэринэн, сорохтор хаһаайыстыбалаах киһи аатын-суолун ыйан туран үллэрдилэр. Уматык, сүрүннээн, икки улахан үлэҕэ – оттооһуҥҥа уонна күһүҥҥү хомуурга, ону тэҥэ 7 800 гектар иэннээх бааһына паарданарыгар туттуллуо. Тыа сирин олохтоохторо уонна хаһаайыстыбалар уматык лимииттэнэрин табатык өйдүүллэригэр көрдөһөбүт. Бүтүн өрөспүүбүлүкэҕэ 844 туонна уматык тук буолбата биллэр. Бу саҕалааһын эрэ буоларын өйдөөн, мыыммакка, бэриллибит лимииккэ биир сүбэнэн хамнанан, мэхэньииһим хайдах үлэлиирин көрдөрүөҕүҥ, иккис түһүмэххэ бэлэм буолуоҕуҥ”, – диэн ыҥырар.

Департамент салайааччыта этэринэн, сыччах сайыҥҥы от үлэтин тэрийэн, кыстыкка сөп буолар оттоох үктэнэргэ 7 тыһ. туонна уматык туттуллара эрэйиллэр: 1 туонна оту бэлэмнииргэ 21 лиитирэ ороскуоттанар диэн суоттаабыттар. Министиэристибэ хаһаайыстыбалар көрүллүбүт уматыктарын тута лөглөччү атыылаһан ылалларын ситиһэр инниттэн улуустарга субвенция үбэ кэмигэр тиэрдиллэригэр үлэлэһэр.

Үөһээ Бүлүү улууһунааҕы тыа хаһаайыстыбатын салалтатын салайааччыта, байыаннай дьайыы кыттыылааҕа Семен Васильев 40 туонна уматыкка лимиит тиксибитин нэһилиэктэргэ 2-лии, улахан нэһилиэктэргэ 3,2-лии туоннанан үллэрэн олороллорун, маныаха нэһилиэктэр баһылыктара түргэнник дьаһанан, бэйэлэрин икки ардыларыгар быһаарсыбыттарын, бааһынай уонна кэтэх диэн арааран 466 сайаапканы биэрбиттэрин иһитиннэрдэ. Кэлин уларытыы киирэн, урбаанньыт-бааһынайдар дуогабар түһэрсэр докумуоннарын оҥорон ыыппыттар. Үөһээ Бүлүүгэ уматыгы бүгүҥҥүттэн биэрэргэ бэлэмнэр. Улуус киинигэр уонна Хороҕо эрэ “Саханефтегазсбыт” АУо АЗС-тара үлэлииллэр. Кыһыҥҥы суол баарын баттаһа саас тааранан уматык ылан хаһааммыт 4 нэһилиэги 40-наах лимииттэригэр аахсыбатахтар. Сургуулук уонна Маҥаас нэһилиэктэрэ тааралаах сэлээркэлэрэ атыыланан бүппүтүн, онон атырдьах ыйыгар ыларга сайаапкалыылларын биллэрбиттэр.

“Министиэристибэҕэ биһиги 800-тэн тахса туонна уматыкка наадыйарбыт туһунан сайаапкалаабыппыт. Мантан 500-тэн тахсатын окко уонна күһүҥҥү хомуурга туттабыт. Онон кэлэр ыйга лимииппитин балачча эбэргит буоллар диэн көрдөһүүлээхпит”, – диир Семен Семенович.

Амма улууһа 1 тыһ. тахса туонна уматыкка сайаапка биэрбит гынан баран,  от ыйынааҕы лимиитэ – 50 туонна эрэ. Тыа хаһаайыстыбатын салалтатын салайааччыта Ион Кононов көрүллүбүт нуормаларын паардааһын үлэтин толорор хаһаайыстыбаҕа уонна уһук нэһилиэктэргэ тыырбыттарын, аҥаардас от ыйыгар 472 туонна сэлээркэ туттулларынан, от ыйынааҕы лимииттэрин эбэллэригэр көрдөһөр. Амма улууһугар “Туймаада-Ньиэп” АУо сэлээркэни уматык хаартатынан эрэ кутар. “Саханефтегазсбыт” АУо сэлээркэни 50, бэнсиини 20 лиитирэни кутар. Күннээҕи кээмэйэ туоллар эрэ, үлэлээн бүтэр. Дьиҥинэн, Соморсуҥҥа, Сулҕаччыга уонна Эмискэ сапыраапкалыыр ыстаансыйалар бааллар эрээри, сэлээркэлэрэ суох эбит. Олорго сэлээркэ тиэйэн илдьэн, чугастааҕы нэһилиэктэри кытта хааччыйдахха, төһө эрэ абыраллаах буолар этэ…

Ыраах Сунтаарга эмиэ 50 туонна сэлээркэҕэ лимииттэрин нэһилиэктэринэн ким төһө сүөһүлээҕиттэн, сылгылааҕыттан таһааран соболуу үллэрбиттэрин улуус тыатын хаһаайыстыбатын салайар Владимир Анисимов иһитиннэрдэ.Улуус үрдүнэн “Саханефтегазсбыт” хампаанньа 2 сапыраапката үлэлиир. Бүлүүчээн, Туойдаах, Түбэй курдук кытыы нэһилиэктэр олохтоохторо уматык тасталларыгар эрэйдэнэллэр. Бэнсиини 20, сэлээркэни 50 лиитирэттэн элбэҕи куппаттар.

“Таараҕа биэрии быһаарылла охсоро уонна лимииппит улаатара буоллар…” – диэн баҕа санаатын этэр.

Өрүү буоларыныы, Мэҥэ Хаҥалас улууһа оттооһуҥҥа саамай улахан былааннаах. Быйыл мэҥэлэр 44 369 туонна оту бэлэмниэхтээхтэр. От ыйыгар 102,5 туонна уматык лимиитэ көрүллүбүтүн нэһилиэктэр баһылыктара, тыа хаһаайыстыбатын исписэлиистэрэ тустаахтарга сыа-сым курдук тутан тиэрдээри сылдьалларын улуустааҕы тыа хаһаайыстыбатын салалтатын салайааччыта Аркадий Лукин билиһиннэрдэ.

Куорунай улууһугар эмиэ таараҕа ылары көҥүллүү иликтэр эрээри, “Сервис-Ойл” уматык хаартатынан сэлээркэни 200 лиитирэҕэ диэри кутар эбит. “Саханефтегазсбыт” АУо АЗС-а эмиэ 200 лиитирэни кутар. Бу күннэргэ улуус 4 нэһилиэгэ “Сервис-Ойл”-тан уматык хаартатын ылаары дуогабар түһэрсээри сылдьарын тыа хаһаайыстыбатын салайар Роман Филиппов кэпсээтэ.

“Бытархай хаһаайыстыбалартан сайаапка хомуйан, харчыларын мунньа сылдьабыт. Улахан хаһаайыстыбаҕа түмэн баран, дуогабарга баттаһыахпыт. Сүрүн кыһалҕабыт – дьон харчыта суоҕа. Биирдэ ууран биэрэн, буочуканан ылар кыахтара суох. АЗС-тан күннээҕинэн кутта үөрэммиттэр кыһалҕаны көрүстүлэр. Кытыы нэһилиэктэргэ эрдэ саас атыылаһан, хаһааммыттара. Уматык хаартата быһаарылыннаҕына, орун оннугар түһэр ини. Ол гынан баран, биир ноолоох: уматык хаартатынан атыыланар уматык сыаната биирдиилээн (розничнай) кутуллардааҕар ыарахан буолан, сорохтор аккаастаннылар. Сыананы тэҥнииллэрэ буоллар”, – диэн тыа дьонун баҕа санаатын этэр эдэр салайааччы.

Көстөрүн курдук, отчут-масчыт тыа дьонун уматыгынан хааччыйыы кыһалҕата, бытааннык даҕаны буоллар, быһаарыллар суолга киирэн эрэр. Улуустарга тыа хаһаайыстыбатын үлэтин муоһалыыр дьон санаата биир: “от үүннэ, уматык эрэ харгыһа-хааччаҕа суох кэлэ турдар, оппут былаанын толорорго бэлэммит” диэн. Итиэннэ үөскээбит быһыыны-майгыны өйдөөн, сэмээр лимиит кээмэйэ улаатыннаралларын эрэнэ күүтэллэр.

Эрэдээксийэттэн: бу ыстатыйа “Саха” НИКХ бу сыл от ыйын 13 күнүнээҕи “Олох үөһүгэр” биэриитигэр уонна туһааннаах салайааччылары кытта быһаччы кэпсэтэн чуолкайдааһыннарга олоҕуран сурулунна (ulus.media/author/balahabahylay). 

Хаартыска: ЯСИА