Уопсастыба

Сыыппара тылынан

Быйыл сааскы сиэссийэҕэ 3 пленарнай мунньах, 2 парламент истиитэ, 1 аһаҕас истии, 16 төгүрүк остуол, 12 бырабыыталыстыба чааһа, 2 муниципальнай чаас ыытылынна.
Барыта 144 нуормаламмыт быраап аактата, ол иһигэр, 53 Саха Өрөспүүбүлүкэтин сокуона, Ил Түмэн 91 уурааҕа ылылынна. Хайысхаларынан ылан көрдөххө, судаарыстыбаннай салалта уонна Төрүт сокуоҥҥа олоҕурар сокуон эйгэтигэр – 16 нуормаламмыт быраап аактата, ол иһигэр 10 сокуон; олохтоох салайыныы эйгэтигэр -- 10 нуормаламмыт быраап аактата, ол иһигэр 4 сокуон; бүддьүөт уонна нолуок, бас билии уонна экэниэмиэкэ сайдыытын боппуруостарын эйгэтигэр – 24 нуормаламмыт быраап аактата, ол иһигэр 14 сокуон; тыа хаһаайыстыбатын, айылҕаны туһаныы уонна сиргэ сыһыаннаһыы, тулалыыр эйгэ харыстабылын эйгэтигэр – 11 нуормаламмыт быраап аактата, ол иһигэр 4 сокуон; социальнай бэлиитикэ, билим, үөрэх, доруобуйа харыстабылын эйгэтигэр – 32 нуормаламмыт быраап аактата, ол иһигэр 14 сокуон; төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах хотугу норуоттар көмүскэллэрин эйгэтигэр – 5 нуормаламмыт быраап аактата, ол иһигэр 3 сокуон; административнай эппиэтинэс, уопсастыбаҕа куттал суох буолуутун хааччыйыы уонна бэрээдэк эйгэтигэр – 9 нуормаламмыт быраап аактата, ол иһигэр 4 сокуон ылылынна.
Маны таһынан, 7 федеральнай сокуон барыла көрүлүннэ, 2 сокуон көҕүлээһинэ уонна РФ субъектарын сокуону оҥорор уорганнарын 12 этиилэрэ өйөннө.

Састаапка уларыйыы

Норуот дьокутааттарын куорпуһугар кэккэ уларыйыы киирдэ. Ил Түмэн 17-с (уочараттаах) пленарнай мунньаҕар норуот дьокутаата Виктор Губарев (КПРФ) олохтон туораабытынан, боломуочуйата болдьоҕун иннинэ тохтотуллубута, бу баартыйаттан Вячеслав Степанов дьокутаат быһыытынан боломуочуйата бигэргэтиллибитэ.
Ил Түмэн 18-с (уочараттаах) пленарнай мунньаҕар, Александр Иванов («Саҥа дьон» баартыйа) 2026 с. олунньу 27 күнүгэр РФ Минюһун быһаарыытынан омук ааҕыннарын ахсааныгар киллэриллибитинэн, Владимир Поскачин (15 №-дээх Үөһээ Бүлүү-Горнай биир мандааттаах быыбардыыр уокурук) кулун тутар 19 күнүгэр буруйдуур бириигэбэр тахсыбытынан, боломуочуйалара болдьоҕун иннинэ тохтотуллубута.
Ил Түмэн 19-с (уочараттаах) пленарнай мунньаҕар норуот дьокутаатын Татьяна Тымырова («Саҥа дьон») боломуочуйата бигэргэммитэ, Ил Түмэн култуураҕа уонна сонуну киэҥник тарҕатар ситимнэргэ сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлинэн Вячеслав Куличкин талыллыбыта.

Төрүт сокуонунан сирдэтэн

Сааскы сиэссийэҕэ ылыллыбыт сокуоннартан ордук боччумнаахтарынан манныктары бэлиэтиэххэ сөп.
Судаарыстыбаннай салалта уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонугар олоҕурар сокуон эйгэтигэр «Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбатын туһунан» сокуон 34.1 ыстатыйатыгар уларытыылары киллэрэр туһунан итиэннэ «Саха Өрөспүүбүлүкэтин Баһылыгын (Ил Дархан) туһунан» сокуон ылылынна. Бу сокуон Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбатын чилиэннэрэ дохуоттарын, ороскуоттарын, бас билиилэрин уонна бас билиигэ сыһыаннаах эбэһээтэлистибэлэрин тустарынан сибидиэнньэни биэриилэрин сүрүннээһини тупсарыыга туһуланар. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин Баһылыгын (Ил Дархан) туһунан» сокуоҥҥа Ил Дархан Арассыыйа Федерациятын уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай дуоһунастарын тэҥҥэ сүгэ сылдьара бигэргэннэ. Ил Дархан күндү сыаналаах металларга уонна күндү таастарга өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннай пуондатын дьаһайыыга боломуочуйата чопчуланна, Ил Дархан эбээһинэһин быстах кэмҥэ толорооччу боломуочуйата быһаарылынна.
«Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр нолуок бэлиитикэтин туһунан» сокуоҥҥа кэккэ уларытыылар киллэрилиннилэр. Федеральнай сокуоҥҥа уларытыы киллэриллибитинэн сибээстээн, тырааныспар нолуогар кыраасданнар тустаах араҥаларыгар анаммыт хоһулаһар эрэгийиэннээҕи чэпчэтиилэр тохтотулуннулар. Оттон АБДь кыттыылаахтарыгар көрүллэр чэпчэтиилэр оннунан хаалларылыннылар. Өлүөнэ өрүһүнэн уонна Аартыкаҕа таһаҕас тиэйиитин хааччыйар уу аалларын оҥорор тэрилтэлэргэ, кытаанах хомунаалынай тобох бөдөҥ полигоннарыгар, үөрэтэр бырайыактарга үлэлиир аһымал пуондаларыгар бас билии нолуогар чэпчэтии олохтонно.
Олохтоох салайыныы эйгэтигэр «Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр муниципальнай тэриллиилэргэ аһаҕас истиилэр тустарынан» сокуон ылыллан, аһаҕас истиилэри тэрийии болдьоҕун уонна ыытыы бэрээдэгэ сүрүннэннэ.
«Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр оҕо төрөөһүнүгэр уонна оҕону иитиигэ ый ахсын бэриллэр босуобуйа уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин кэккэ сокуоннарыгар уларытыылары киллэрэр туһунан» сокуон чэрчитинэн, өйөбүл аадырыстаах дьаһаллара күүһүрдүлүннэ. Босуобуйаны аныырга Арассыыйа Федерациятын кырасдааныстыбата биэс сылтан итэҕэһэ суох буолара ирдэннэ, онуоха кыраасданнар тустаах араҥаларыгар чэпчэтии оҥоһулунна. Итини таһынан, элбэх оҕолоох ыаллар биир киһиэхэ тиксэр дохуоттара тиийинэн олоруу таһымын кыратык сабырыйар да түбэлтэтигэр, кинилэргэ биир кэмнээх босуобуйа ананар буолла, оттон дохуот улахан диэн бэриллибит аккаас сайаапката суох көрүллүөҕэ.

Хонтуруол, отчуот

Сокуону оҥорууну сэргэ парламент хонтуруола Ил Түмэн Төрүт Сокуонунан олохтоммут эбээһинэһэ буолар. Онон, сааскы сиэссийэҕэ норуот дьокутааттара Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбатын 2025 с. үлэтин-хамнаһын туһунан Ил Дархан отчуотун иһиттилэр, бигэргэттилэр.
Бу курдук үлэлэрин туһунан отчуоттары Ис дьыала министиэристибэтэ, Ааҕар-суоттуур палаата, РФ Юстицияҕа министиэристибэтин Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр управлениета, киһи быраабын боломуочунайа, оҕо быраабын боломуочунайа, төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах хотугу норуоттар боломуочунайдара, урбаанньыттар бырааптарын боломуочунайа оҥордулар.

Федеральнай таһымынан

Кулун тутар 27 күнүгэр Ил Түмэҥҥэ Уһук Илиҥҥи федеральнай уокурук субъектарыгар физическэй култуураны уонна успуорду сайыннарыы боппуруостарыгар анаммыт Госдуума кэмитиэтин көһө сылдьар мунньаҕа ыытыллыбыта. Онно Ил Түмэн «РФ физическэй култуура уонна успуорт туһунан» федеральнай сокуон 5-с ыстатыйатыгар Успуорт национальнай итиэннэ олимпиадаҕа киирсибэт көрүҥнэрин кэмитиэтигэр официальнай ыстаатыһы иҥэрэр туһунан пууну киллэрэр көҕүлээһини оҥорбута. Кэмитиэт официальнай ыстаатыстаннаҕына, маассабай успуорт өссө киэҥник тарҕанарыгар, Арассыыйа норуоттарын култуурунай нэһилиэстибэлэрин, үгэстэрин харыстааһыҥҥа олугу ууруоҕа. Бу сокуон барыла олунньу 20 күнүгэр ыытыллыбыт Уһук Илин уонна Забайкалье парламеннарын ассоциациятын сүбэ мунньаҕар өйөммүтэ.
Муус устар 26 күнүгэр Федеральнай Мунньах иһинэн үлэлиир сокуону оҥорооччулар Сүбэлэрин бүддьүөттэр икки ардыларынааҕы сыһыаннаһыы уонна нолуок сокуонун боппуруостарыгар хамыыһыйатын чэрчитинэн, Ил Түмэн «Кыраасданнар кэккэ категорияларын эминэн хааччыйыы мэхэниисимин тупсарыы туһунан» боппуруоска этии киллэрбитэ. Билигин 178 №-дээх федеральнай сокуонунан уонна РФ Бырабыыталыстыбатын 890 №-дээх ыйааҕынан, кырасданьыын социальнай өҥө нобуоруттан аккаастанар түбэлтэтигэр, эрэгийиэн бүддьүөтүн суотугар эминэн хааччыллар бырааба кэһиллибэт, инньэ гынан, кини федеральнай бүддьүөттэн харчынан толуйар төлөбүрү ылар итиэннэ РФ субъегын үбүн суотугар эминэн хааччыллар кыахтаах. Онон сибээстээн, бүддьүөт ороскуотун көдьүүһүн үрдэтэр уонна көмөнү тустаан оҥорор туһуттан, социальнай көмө биир көрүҥэ бүддьүөт икки таһымынан (икки хос үбүлээһининэн) оҥоһуллар мэхэньиисимэ көннөрүүнү эрэйэр.
Ил Түмэн дойду эрэгийиэннэрин парламеннарын кытары сөбүлэһии түһэрсэн, бииргэ үлэлиир, уопут атастаһар. Бу үлэ чэрчитинэн олунньу 13 күнүгэр Луганскай Народнай Өрөспүүбүлүкэ Народнай Сүбэтин кытары Сөбүлэһии түһэрсилиннэ.

Хаартыска: Василий Кононов түһэриитэ.